๑๑. นนฺทิยราชสฺส วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อิโต กิร กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ สเทวกํ โลกํ สํสารกนฺตารา อุตฺตาเรนฺโต. ตสฺมึ กิร สมเย เอโก กุฏุมฺพิโก สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺนมานโส พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทานํ สชฺเชตฺวา อตฺตโน ภวนํ เทวภวนมิว อลงฺกริตฺวา พุทฺธารหํ มหาสนํ ปญฺญาเปตฺวา คนฺตฺวา ภควนฺตํ ยาจิ กาโลยํ ภนฺเต ภควโต ภตฺตคฺคสฺส อุปสงฺกมนายาติ. อถ ภควา ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต มหตา พุทฺธานุภาเวน คนฺตฺวา นิสีทิ ปญฺญตฺตวรพุทฺธาสเน, ตโต กุฏุมฺพิโก หฏฺโฐ อุทคฺโค สปริโส ภควนฺตํ ปริวิสติ อเนเกหิ มธุรนฺนปานาทีหิ. ตทา ตสฺส ภควโต สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค วสภตฺเถโรนาม มหาสาวโก สปทานวตฺเตน ปิณฺฑาย จรมาโน ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส เคหทฺวาเร อฏฺฐาสิ, อถ โส เถรํ ทิสฺวา ภนฺเต สตฺถา อนฺโตเคเห นิสินฺโน, ตุเมฺหปิ ปวิสถาติ ยาจิ, เถโร อปวิสิตฺวาว อคมาสิ, กุฏุมฺพิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ตมตฺตํ วตฺวา กึ ภนฺเต สเทวเก โลเก ภควตาปิ อุตฺตริตโร คุเณน สํวิชฺชตีติ อาห. อถสฺส สตฺถา ปุตฺโตปมํ ทสฺเสตฺวา เถรสฺส คุเณ วณฺเณนฺโต เอวมาห.

๑. ปาเลนฺติ นิมฺมลํ กตฺวา, ปาติโมกฺขาทิสํวรํ;

สมาทินฺนธุตงฺคาจ, อปฺปิจฺฉา มุนิสูนโว.

๒. นิจฺจ มนฺตกยุทฺธมฺหิ, นทฺธา โยธาว ทปฺปิตา;

ปุญฺญานํ วตฺถุภูตา เต, เทวมานุสกา ทินํ.

๓. ธาเรมหํ วณฺณวนฺตํ, สีเวยฺยมฺปิจ จีวรํ;

พุทฺธปุตฺตา มหานาคา น ธาเรนฺติ ตถาวิธํ.

๔. ธาเรนฺติ เต ปํสุกูลํ, สงฺฆาเฏตฺวา ปิโลติเก;

วณจฺฉาทนโจลํว, อิจฺฉาโลภ วิวชฺชิตา.

๕. สาทิยามิ สทา หมฺโภ, อุปาสกนิมนฺตนํ;

เนว สาเทนฺติ สมฺพุทฺธ, ปุตฺโต ปาสกยาจนํ.

๖. สปทาเนน ยํ ลทฺธํ, ลูขํวาปิ ปณีตกํ;

เตน ตุสฺสนฺติ เม ปุตฺตา, รสเคธวิวชฺชิตา.

๗. นิปชฺชามิ อหํ สาธุ, สนฺถเต สยเน สุเภ;

น เต เสยฺยํ ปกปฺเปนฺติ, สํสารภยภีรุกา.

๘. ฐานา สนคมเนน, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

เนกภูมิสมากิณฺณ, ปาสาเทสุ วสามหํ.

๙. พุทฺธปุตฺตา ตถาจฺฉนฺนํ, น กทา ปวิสนฺติ เต;

รุกฺขมูเล สุสานสฺมึ, อพฺโภกาเส รมนฺติ เต.

๑๐. ภาเวตฺวา ภวนาสาย, เหตุํ ภาวนมุตฺตมํ;

อหํ คาเม วสิสฺสามิ, ปาเปนฺโต ชนตํ สิวํ.

๑๑. รมนฺติ มม ปุตฺตา เต, ปนฺตเสนาสเน กกา;

เตสํ มหตฺตโร สนฺโต, เถโรยํ วสโภ มหา;

ธุตปาโป ธุตงฺคคฺโค, ญาโตยํ มม สาสเนติ.

เอวํ ภควา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวา จนฺทมณฺฑเล ปหรนฺโต วิย เถรสฺส คุเณ ปกาเสสิ, ตโต โส ตสฺส คุณกถํ สุตฺวา สยมฺปิตํ ฐานนฺตรํ กามยมาโน ยนฺนูนาหํ อนาคเต อญฺญตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาสเน ธุตงฺคธรานํ อคฺโค ภวิสฺสามีติ ตํ ฐานนฺตรํ ปตฺเถนฺโต ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิ, สตฺถา ตํ การณํ อุปปริกฺขิตฺวา อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก โคตโม นาม สตฺถา อุปฺปชฺชิสฺสติ. ตฺวํ ตทา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค หุตฺวา กสฺส โปติ ปญฺญายิสฺสตีติ พฺยากรณ มทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย โส โสมนสฺโส ปุญฺญกมฺมํ กตฺวา ตโต จุโต เทวมนุสฺเสสุ เทวิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิปสฺสีสมฺมาสมฺพุทฺธกาเล เอกสาฏโก นาม พฺราหฺมโณ หุตฺวา มหาทานํ อทาสิ. ตโต จุโต กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธ ปรินิพฺพุเต พาราณสีนคเร พาราณสีเสฏฺฐิ หุตฺวา นิพฺพตฺโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จวิตฺวา สํสาเร สํสรนฺโต ทสวสฺสสหสฺสา ยุเกสุ มนุสฺเสสุ พาราณสิยํ เอโก กุฏุมฺพิโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ปนายํ กุฏุมฺพิโก อรญฺเญ ชงฺฆาวิหารํ อนุวิจรนฺโต ปจฺจนฺติเม ชนปเท อรญฺญายตเน อญฺญตรํ ปจฺเจกพุทฺธํ อทฺทส. โส จ ปจฺเจกพุทฺโธ ตตฺถ จีวรกมฺมํ กโรนฺโต อนุวาเต อปฺปโหนฺเต สํหริตฺวา ฐเปตุํ อารทฺโธ. กุฏุมฺพิโก ตํ ทิสฺวา ภนฺเต กึ กโรถาติ ปุจฺฉิ. โส ปจฺเจกพุทฺโธ อปฺปิจฺฉตาย เตน ปุฏฺโฐ น กิญฺจิ วุตฺโต โหติ. โส จีวรทุสฺสํ นปฺปโหตีติ ญตฺวา อตฺตโน อุตฺตรสาฏกํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ฐเปตฺวา อคมาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ คเหตฺวา อนุวาตกํ อาโรเปนฺโต จีวรํ กตฺวา ปารุปิ. กุฏุมฺพิโก ชีวิตปริโยสาเน กาลํ กตฺวา ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺถ ยาวตายุกํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา ตโต จวิตฺวา พาราณสิโต ติโยชนมตฺตเก ฐาเน อญฺญตรสฺมึ นคเร นิพฺพตฺติ, ตสฺส มาตาปิตโร นนฺทิโยติ [นนฺทีตินามํ อิติสพฺพตฺถ] นามํ อกํสุ, ตสฺส สตฺต ภาตโร อเหสุํ, เสสา ฉ ภาตโร นานากมฺมนฺเตสุ พฺยาวฏา มาตาปิตุนฺนํ โปเสนฺติ. นนฺทิโย ปน อกมฺมสีโล เคเหเยว วสติ. ตสฺมา ตสฺส เสสา กุชฺฌนฺติ. มาตาปิตโรปิ นนฺทิยํ อามนฺเตตฺวา โอวทนฺติ. โส ตุณฺหี โหเตว. อถาปรสฺมึ สมเย คาเม นกฺขตฺตํ สงฺฆุฏฺฐํ, ตทา โส มาตรํ อาห. อมฺม สาฏกํ เทหิ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามีติ, สา โธต- วตฺถํ นีหริตฺวา อทาสิ, อมฺม ถูลํ อิทนฺติ, สา อญฺญํ นีหริตฺวา อทาสิ, ตมฺปิ ปฏิกฺขิปิ. อถ นํ มาตา อาห. ตาต ยาทิเส มยํ เคเห ชาตา, นตฺถิ อิโต สุขุมตรสฺส ปฏิลาภาย ปุญฺญนฺติ, ลภนฏฺฐานํ คมิสฺสามิ อมฺมาติ. ปุตฺต อหํ อชฺเชว ตว พาราณสีนคเร รชฺชปฏิลาภํ อิจฺฉามีติ อาห. โส สาธุ อมฺมาติ มาตรํ วนฺทิตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. มาตุยา ปนสฺส เอวํ อโหสิ. กหํ โส คมิสฺสติ, ปุพฺเพวิย อิธวา เอตฺถวา เคเห นิสีทิตฺวา อาคจฺฉตีติ, โส ปน ปุญฺญนิยาเมน โจทิยมาโน คามโต นิกฺขมิตฺวา พาราณสึ คนฺตฺวา เสนคุตฺตสฺส เคเห ปฏิวสติ, อเถกทิวสํ โส ตสฺส กมฺมกาเรหิ สทฺธึ สลฺลปนฺโต นิสีทิตฺวา ปจลายนฺโต สุปินํ อทฺทส. มุเขน อนฺตํ นิกฺขมิตฺวา สกลชมฺพุทีเป ปตฺถริตฺวา อนฺโตกุจฺฉิเมว ปาวิสิ. ปพุทฺโธ โส ภีโต มหาสทฺทมกาสิ. อถ นํ มหาเสนคุตฺโต ปุจฺฉิ. นนฺทิโย สุปินํ อทฺทสนฺติ อาห. อถ เตน กีทิสนฺติ ปุฏฺโฐ กเถสิ, ตโต เสนคุตฺโต ตํ อตฺตโน กุลูปคํ ปริพฺพาชิกํ ปุจฺฉิ โก ตสฺส วิปาโกติ. ปริพฺพาชิกา ยทิ โภ อิตฺถี ปสฺสติ. สตฺตทิวสพฺภนฺตเรเยว อภิเสกํ ลภติ, ยทิ ปุริโส ปสฺสติ, ตเถว ราชา โหตีติ กเถสิ. เสนคุตฺโต ตสฺสา ตํ กถํ สุตฺวา อิมํ มม ญาตึ กโรมีติ อตฺตโน สตฺต ธีตเร ปกฺโกสิตฺวา ปฏิปาฏิยา ปุจฺฉิ. นนฺทิยสฺส สนฺติเก วสถาติ, เสสา สพฺพา น อิจฺฉึสุ, น มยํ ชานาม เอตํ อธุนาคตํ กุลวนฺตํ วา ทุกฺกุลวนฺตํวาติ. อถ กณิฏฺฐิกํ ปุจฺฉิ. สา ยสฺส มํ มาตาปิตโร ทสฺสนฺติ. เตสํ วจนํ น ภินฺทิสฺสามีติ สมฺปฏิจฺฉิ, อถ เสนคุตฺโต นนฺทิยํ ปกฺโกสิตฺวา อตฺตโน ธีตรํ ทตฺวา ตสฺส มหาสมฺปตฺติ มทาสิ. ตโต สตฺตเม ทิวเส นนฺทิโย ตตฺถ ตตฺถ อาหิณฺฑนฺโต รญฺโญ มงฺคลุยฺยานํ ปสฺสิสฺสามีติ คนฺตฺวา ธงฺคลสิลาปฏฺเฏสสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺชิ, โส จ พาราณสีรญฺโญ กาลงฺกตสฺส สตฺตโม ทิวโส โหติ. อมจฺจาจ ปุโรหิโตจ รญฺโญ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ราชงฺคเณ นิสีทิตฺวา มนฺตยึสุ. รญฺโญ เอกาว ธีตา อตฺถิ, ปุตฺโต ปนสฺส นตฺถิ. อราชิกํ รชฺชํ น ติฏฺฐติ. ผุสฺสรถํ วิสฺสชฺเชสฺสามาติ. เต กุมุทปตฺตวณฺเณ จตฺตาโร สินฺธเว โยเชตฺวา เสตจฺฉตฺตปมุขํปญฺจวิธราชกกุธภณฺฑํ รถสฺมึเยว ฐเปตฺวา รถํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปจฺฉโต ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสุํ. รโถ ปาจีทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา อุยฺยานาภิมุโข อโหสิ. ปริจเยน อุยฺยานาภิมุโข คจฺฉติ. นิวตฺเตมาติ เกจิ อาหํสุ. ปุโรหิโต มา นิวารยิตฺถาติ อาห. รโถ กุมารกํ ปทกฺขิณํ กตฺวา อาโรหณสชฺโช หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ปุโรหิโต ปารุปณกณฺณํ อปเนตฺวา ปาทตลานิ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐตุ อยํ ทีโป. ทฺวิสหสฺสทีป ปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ เอกรชฺชํ กาตุํ สมตฺโถติวตฺวา ตสฺส ธิตึ อุปธาเรตุํ ติกฺขตฺตุํ ตุริยานิ ปคฺคณฺหาเปสิ. อถ กุมาโร มุขํ วิวริตฺวา โอโลเกตฺวา เกน การเณน อาคตตฺถาติ อาห, เทว ตุมฺหากํ รชฺชํ ปาปุณาตีติ, ราชา กหนฺติ, เทวตฺตํ คโต สามีติ, กติ ทิวสา อติกฺกนฺตาติ, อชฺช สตฺตโม ทิวโสติ. ปุตฺโต วา ธีตา วา นตฺถีติ, ธีตา อตฺถิ เทว. ปุตฺโต น วิชฺชตีติ, เตนหิ กริสฺสามิ รชฺชนฺติ, เต ตาวเทว อภิเสกมณฺฑปํ กาเรตฺวา ราชธีตรํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการิตฺวา อุยฺยานํ เนตฺวา กุมารสฺส อภิเสกํ อกํสุ, อถสฺส กตาภิเสกสฺส สตสหสฺสคฺฆนกํ วตฺถํ อาเนสุํ, โส กิมิทํ ตาตาติ อาห, นิวาสนวตฺถํ เทวาติ, นนุ ตาตา ถูลํติ, มนุสฺสานํ ปริโภควตฺเถสุ อิโต สุขุมตรํ นตฺถิ เทวาติ, ตุมฺหากํ ราชา เอวรูปํ นิวาเสสีติ, อาม เทวาติ. น มญฺเญ ปุญฺญวา ตุมฺหากํ ราชาติ วตฺวา หนฺท สุวณฺณภิงฺการํ อาหรถ, ลภิสฺสาม วตฺถนฺติ, เต สุวณฺณภิงฺการํ อาหรึสุ, โส อุฏฺฐาย หตฺเถ โธวิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา หตฺเถน อุทกํ อาทาย ปุรตฺถิมทิสาย อพฺภุกฺกิริ, ตาวเทว ฆนปถวึ ภินฺทิตฺวา โสฬสกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, ปุน อุทกํ หตฺเถน คเหตฺวา ทกฺขิณํ ปจฺฉิมํ อุตฺตรนฺติ เอวํ จตสฺโสปิ ทิสา อพฺภุกฺกิริ, สพฺพทิสาสุ โสฬส โสฬส หุตฺวา จตุสฏฺฐิกปฺปรุกฺขา อุฏฺฐหึสุ, โส เอกํ ทิพฺพทุสฺสํ นิวาเสตฺวา เอกํ ปารุปิตฺวา นนฺทิยรญฺโญ วิชิเต สุตฺตกนฺติกา อิตฺถิโย มา สุตฺตํ กนฺตนฺตูติ เภรึ จราเปถาติ วตฺวา ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา อลงฺกตปฏิยตฺโต หตฺถิกฺขนฺธวรคโต นครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทมภิรุยฺห มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิ. อโห ตทา ปจฺเจกพุทฺธสฺส ทินฺนานุวาตกสฺส วิปาโก. เตนาหุ โปราณา.

๑๒. ยถา สาสปมตฺตมฺหา, พีชา นิโคฺรธปาทโป;

ชายเต สตสาขฑฺโฒ, มหานีลมฺพุโทปโม.

๑๓. ตเถว ปุญฺญกมฺมมฺหา, อณุมฺหา วิปุลํ ผลํ;

โหตีติ อปฺปปุญฺญนฺติ, นาวมญฺเญยฺย ปณฺฑิโตติ.

เอวํ คจฺฉนฺเต กาเล เอกทิวสํ เทวี รญฺโญ สมฺปตฺตึ ทิสฺวา อโห ตปสฺสีติ การุญฺญาการํ ทสฺเสสิ. กิมิทํ เทวีติ จ ปุฏฺฐา อติมหตี เต เทว สมฺปตฺติ. อตีตมทฺธานํ กลฺยาณํ กตตฺตา. อิทานิ อนาคตสฺสตฺถาย กุสลํ กโรถาติ อาห. กสฺส ทสฺสาม. สีลวนฺตา นตฺถีติ. อสุญฺโญ เทว ชมฺพุทีโป อรหนฺเตหิ, ตุเมฺห ทานํ สชฺเชถ, อหํ อรหนฺเต ลจฺฉามีติ อาห. ปุนทิวเส ราชา มหารหํ ทานํ สชฺชาเปสิ. เทวี สเจ อิมิสฺสา ทิสาย อรหนฺโต อตฺถิ, อิธา คนฺตฺวา อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหนฺตูติ อุตฺตรหิมวนฺตาภิมุขี ปุปฺผานิ อุทฺธํ ขิปิตฺวา อุเรน นิปชฺชิ. อถ ตานิ ปุปฺผานิ อากาสโต คนฺตฺวา หิมวนฺตปเทเส วสนฺตานํ ปทุมวติยา ปุตฺตานํ ปญฺจสตานํปจฺเจกพุทฺธานํ เชฏฺฐกมหาปทุมปจฺเจกพุทฺธสฺส ปาทมูเล ปตึสุ. ตถาหิ.

๑๔. อโห ปสฺสถ โภ ทานิ, วิมฺหยํ ปุญฺญกมฺมุโน;

อเจตนาปิ ปุปฺผานิ, ทูตกิจฺเจสุ พฺยาวฏา.

๑๕. กตฺตุกาเมน โลกสฺมึ, สกลํ อตฺตโน วสํ;

สพฺพตฺถาเมน กตฺตพฺพํ, ปุญฺญํ ปญฺญวตา สทาติ.

ตโต มหาปทุมปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ญตฺวา เสสภาตเร อามนฺเตสิ. มาริสา นนฺทิยราชา ตุเมฺห นิมนฺเตสิ. อธิวาเสถ ตสฺส นิมนฺตนนฺติ. เต อธิวาเสตฺวา ตาวเทว อากาเสนา คนฺตฺวา อุตฺตรทฺวาเร โอตรึสุ. มนุสฺสา ปญฺจสตา เทว ปจฺเจกพุทฺธา อาคตาติ รญฺโญ อาโรเจสุํ, ราชา สทฺธึ เทวิยา คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปตฺเต คเหตฺวา ปจฺเจกพุทฺเธ ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ตตฺถ เตสํ ทานํ ทตฺวา ภตฺตกิจฺจาวสาเน ราชา สงฺฆตฺเถรสฺส เทวี สงฺฆนวกสฺส จ ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา อยฺยา ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสนฺตุ, มยํ ปุญฺเญน น หายิสฺสาม, อมฺหากํ อิธ วาสาย ปฏิญฺญํ เทถาติ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา อุยฺยาเน นิวาสฏฺฐานาทโย กาเรตฺวา ยาวชีวํ ปจฺจกพุทฺเธ อุปฏฺฐหิตฺวา เตสุ ปรินิพฺพุเตสุ สาธุกีฬนํ กาเรตฺวา จนฺทนา ครุอาทีหิ สรีรกิจฺจํ กาเรตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา เจติยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา เอวรูปานมฺปิ มหานุภาวานํ มเหสีนํ มรณํ ภวิสฺสติ, กิมงฺคํ ปน มาทิสานนฺติ สํเวคชาโต เชฏฺฐปุตฺตํ รชฺเช ปติฏฺฐาเปตฺวา สยํ ปพฺพชํ ปพฺพชิ, เทวีปิ รญฺเญ ปพฺพชิเต อหํ กึกริสฺสามีติ ปพฺพชิตฺวา เทฺวปิ อุยฺยาเน วสนฺตา ฌานาภิญฺญํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานสุเขน วีตินาเมนฺตา อายุปริโยสาเน พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เต อมฺหากํ ภควโต กาเล พฺราหฺมณกุเล นิพฺพตฺติตฺวา พุทฺธสาสเน ปพฺพชึสุ, ตทา นนฺทิยราชา ธุตงฺคธรานํ อคฺโค มหากสฺสปตฺเถโรนาม หุตฺวา จนฺโท วิย สุริโย วิยจ โลเก ปากโฏ หุตฺวา ภควติ ปริ- นิพฺพุเต พุทฺธสาสนํ อติวิย โสเภติ. ภริยาปิสฺส ภทฺทกาปิฬานี นาม อโหสีติ.

๑๖. ทตฺวา ปุเรโก วิปิเน จรนฺโต,

ปจฺเจกพุทฺธสฺสนุวาตมตฺตํ;

กตฺวา สรฏฺฐํ กุรุทีปโสภํ,

มหานุภาโว วสุธา ธิโปสิ.

๑๗. ตุเมฺหจ โภนฺโต ขลุ สีลวนฺเต,

ททาถ ทานานิ อนปฺปกานิ;

ตํ โว ปติฏฺฐาจ ภวนฺตรสฺมึ,

จินฺตามณึ กปฺปตรุํว สารนฺติ.

นนฺทิยราชสฺส วตฺถุํ ปถมํ.