๘. มหามนฺธาตุวตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

อิโต กิร เอกนวุติกปฺปมตฺถเก วิปสฺสีนาม สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก สเทวเกหิ โลเกหิ ปูชิยมาโน พนฺธุมตีนคเร ปฏิวสติ. ตทา โส มนฺธาตา ตสฺมึ นคเร ตุนฺนกาโร หุตฺวา นิพฺพตฺติ. ตุนฺนการกมฺเมน ชีวิกํ กปฺเปนฺโต วิหรติ. ตทา สกลนครวาสิโน พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา มหาทาน มทํสุ. อถ โส เอวํ จินฺเตสิ, สพฺเพปิเม นครวาสิโน ทานํ ททนฺติ. อหเมโกว เสโส ทุคฺคตตฺตา, ยชฺชาหมชฺช พีชํ น โรเปมิ, อิมมฺหา ทุกฺขา น ปริมุจฺจิสฺสามีติ. โส เวเคน ตุนฺนการกมฺมํ ปริเยสิตฺวา กิญฺจิมูลํ ลภิตฺวา เตน เอกสฺสาปิ ทานํ ทาตุํ โอกาส มลทฺธา อาปณํ คนฺตฺวา ราชมาสเก คเหตฺวา จงฺโกฏกํ ปูเรตฺวา อาทาย พุทฺธปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ภตฺตคฺคํ คนฺตฺวา ฐิโต เอวํ จินฺเตสิ, นตฺถิ ทานิ โอกาสํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต โอกิริตุํ, อทฺธาหํ อิเม อากาเส วิกิริสฺสามีติ อปฺเปวนาม ปตมานานํ เอกสฺสาปิ ภิกฺขุโน ปตฺเต เอกมฺปิ ปเตยฺย, ตํ เม ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิภาย สุขายาติ ปสนฺนมานโส อุทฺธํ ขิปิ, ต โต ปตมานา เต ปริวาริกเทวตานญฺจ ภควโต อานุภาเวนจ พหิ อปติตฺวา ภควนฺตมาทึ กตฺวา สพฺเพสํ ภิกฺขูนํ ปตฺเตเยว ปตึสุ. อถ โส ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมานโส สิรสิ อญฺชลึ ปคฺคยฺห ฐิโต เอวํ ปตฺถนมกาสิ.

๑. อิมินา เม อธิกาเรน, ปสาเทน ยติสฺสเร;

กามโภคีนหํ อคฺโค, ภเวยฺยํ ชาติชาติยํ.

๒. ปหริตฺวา ยทา ปาณึ, โอโลเกมิ นโภตลํ;

สตฺตรตนสมฺปนฺนํ, วสฺสํ วสฺสตุ สพฺพทาติ.

โส ตโต ปฏฺฐาย เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต มหนฺตํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา อิมสฺมึ ภทฺทกปฺเป อาทิมฺหิ มหาสมฺมโต นาม ราชา อโหสิ. ตสฺส ปุตฺโต โรโช นาม. ตสฺส ปุตฺโต วรโรโช นาม, ตสฺส ปุตฺโต กลฺยาโณ นาม, ตสฺส ปุตฺโต วรกลฺยาโณ นาม. วรกลฺยาณสฺส ปุตฺโต อุโปสโถ นาม. อุโปสถสฺส ปุตฺโต มนฺธาตา นาม หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส สตฺตหิ รตเนหิ จตูหิ จ อิทฺธีหิ สมนฺนาคโต จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, ตสฺส วามหตฺถํ สมฺมิญฺชิตฺวา ทกฺขิณหตฺเถน อปฺโปฏฺฐิเต อากาสโต ทิพฺพเมฆา วิย ชณฺณุปฺปมาณํ สตฺตรตนวสฺสํ วสฺสติ. เอวรูโป อจฺฉริโย อโหสิ. โส จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ กุมารกีฬํ กีฬิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ โอปรชฺชํ กาเรสิ. จตุราสีติวสฺสสหสฺสานิ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรสิ, อายุ ปนสฺส อสงฺเขฺยยฺยํ อโหสิ. โส เอกทิวสํ กามตณฺหํ ปูเรตุํ อสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตาการํ ทสฺเสสิ, อมจฺจา เทว กินฺนโข อุกฺกณฺฐา สีติ ปุจฺฉึสุ. โส ภเณ มยฺหํ ปุญฺญกมฺเม โอโลกิยมาเน อิมํ รชฺชํ นปฺปโหติ, กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ. เทวโลโก มหาราชาติ. โส จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา ปริสาย สทฺธึ จาตุมหาราชิกเทวโลกํ อคมาสิ, อถสฺส จตฺตาโร มหาราชาโน ทิพฺพมาลคนฺธ- หตฺถา เทวคณปริวุตา ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ อาทาย จาตุมหาราชิกเทวโลกํ คนฺตฺวา รชฺชํ อทํสุ, ตสฺส ปริสาย ปริวุตสฺส ตสฺมึ รชฺชํ กโรนฺตสฺส ทีโฆ อทฺธา วีติวตฺโต. โส ตตฺถปิ ตณฺหํ ปูเรตุ มสกฺโกนฺโต อุกฺกณฺฐิตา การํ ทสฺเสสิ. ตโต จตฺตาโร มหาราชาโน กินฺนุโข มหาราช อุกฺกณฺฐิโตติ ปุจฺฉึสุ. อิมมฺหา เทวโลกา กตรนฺนุ โข ฐานํ รมณียนฺติ, เทว ปเรสํ อุปฏฺฐากมนุสฺสสทิสา มยํ. ตาวตึสเทวโลโก อิโต สตคุเณน รมณีโยติ. มนฺธาตา จกฺกรตนํ อพฺภุกฺกิริตฺวา อตฺตโน ปริสปริวุโต ตาวตึสาภิมุโข ปายาสิ, อถสฺส สกฺโก เทวราชา ทิพฺพมาลคนฺธหตฺโถ เทวคณปริวุโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ตํ หตฺเถ คเหตฺวา อิโต เอหิ มหาราชาติ อาห. ตโต รญฺโญ เทวคณปริวุตสฺส คมนกาเล ปริณายกรตนํ จกฺกรตนํ อาทาย สทฺธึปริสาย มนุสฺสปถํ โอตริตฺวา อตฺตโน ฆรํ ปาวิสิ. สกฺโก มนฺธาตุํ สกฺกภวนํ เนตฺวา เทวตา เทฺว โกฏฺฐาเส กตฺวา อตฺตโน รชฺชํ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. ตโต ปฏฺฐาย เทฺวปิ ราชโน รชฺชํ กาเรสุํ. เอวํ กาเล คจฺฉนฺเต สกฺโก สฏฺฐิสตสหสฺสาธิกานิ ติสฺโสจ วสฺสโกฏิโย อายุํ เขเปตฺวา จวิ. อญฺโญ สกฺโก นิพฺพตฺติ, โสปิ ตเถว เทวรชฺชํ กาเรตฺวา อายุกฺขเยน จวิ, เอเตนุ ปาเยน ฉตฺตึส สกฺกา จวึสุ, มนฺธาตา ปน มนุสฺสปริหาเรน เทวรชฺชํ กาเรสิเยว, ตสฺเสวํ กาเล คจฺฉนฺเต ภียฺโยโส มตฺตาย กามตณฺหา อุปฺปชฺชิ, โส กิมฺเม อุปฑฺฒรชฺเชน. สกฺกํ มาเรตฺวา เอกรชฺชํ กริสฺสามีติ จินฺเตสิ. สกฺกํ ปน มาเรตุํ น สกฺกา, กามตณฺหา ปเนสา วิปตฺติมูลา. ตถาหิ.

๓. วรมตฺร สุขนฺตฺยตฺร, อตฺริจฺฉาวิหโต นโร;

อิธวา ปรตฺถวา กิญฺจิ, น สาตํ วินฺทเต สทา.

๔. ตณฺหาย ชายเต โสโก,

ตณฺหาย ชายเต ภยํ;

ตณฺหาย วิปฺปมุตฺตสฺส,

นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

๕. ตณฺหาทาโส นโร เอตฺถ, ราชโจราทิสมฺภวํ;

หตฺตจฺเฉทาทิกํ ทุกฺขํ, ปาปุณาติ วิหญฺญติ.

๖. เยน โลเภน ชาเตน, สทา ชียนฺติ ปาณิโน;

เขตฺตํ วตฺถุํ หิรญฺญํจ, ควาสฺสํ ทาสโปริสํ;

สพฺพตฺถาเมน โส โลโภ, ปหาตพฺโพว วิญฺญุนาติ.

ตโต อตฺริจฺฉาวิหตสฺส ตสฺส อายุสงฺขาโร ปริหายิ, ชรา สรีรํ ปหริ, มนุสฺสสรีรญฺหิ นาม น เทวโลเกภิชฺชติ, ตถ โส เทวโลกา ภสฺสิตฺวา พนฺธุมตีนครุยฺยานํ ปาวิสิ, อุยฺยานปาโล ตสฺส อาคตภาวํ ราชกุลํ นิเวเทสิ. ราชา ราชกุลา อาคนฺตฺวา อุยฺยาเนเยว อาสนํ ปญฺญาเปสิ. ตโต มนฺธาตา อุยฺยาเน ปญฺญตฺตวราสเน นิปนฺโน อนุฏฺฐานเสยฺยํ กปฺเปสิ. ตโต อมจฺจา เทว ตุมฺหากํ ปรโต กินฺนุ กเถสามาติ ปุจฺฉึสุ, มม ปรโต ตุเมฺห อิมํ สาสนํ มหาชนสฺส กเถยฺยาถ, มนฺธาตุมหาราชา ทฺวิสหสฺสทีปปริวาเรสุ จตูสุ มหาทีเปสุ จกฺกวตฺติรชฺชํ กาเรตฺวา จาตุมหาราชิเกสุ รชฺชํ กาเรตฺวา ฉตฺตึสสกฺกานํ อายุปริมาเณน เทวโลเก รชฺชํ กาเรตฺวา กาลมกาสีติ. โส เอวํ วตฺวา กาลํกตฺวา ยถากมฺมํ คโตติ อิมมตฺถํ ปกาเสตุํ ภควา จตุมหาปริสมชฺเฌ อิมา คาถาโย อาห.

๗. ยาวตา จนฺทิมสุริยา, ปริหรนฺติ ทิสา ภนฺติ วิโรจนา;

สพฺเพว ทาสา มนฺธาตา, เย ปาณา ปถวินิสฺสิตา.

๘. น กหาปณวสฺเสน, ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ;

อปฺปสฺสทา ทุขา กามา, อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต.

๙. อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ, รตึโส นาธิคจฺฉติ;

ตณฺหากฺขยรโต โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาวโกติ.

ตํ สุตฺวา พหู โสตาปตฺติผลาทีนิ ปาปุณึสูติ.

๑๐. อิติ คตินิยตานํ โพธิยา อุตฺตมานํ;

สกวสมุปเนตฺวา เทติ ทุกฺขาติตณฺหา;

อนิยตคติกานํ กา กถา มาทิสานํ;

ชหถ ตมิติ มนฺตฺวา โภ ภชโวฺห ติวตฺถุํติ.

มหามนฺธาตุวตฺถุํ อฏฺฐมํ.