๓. ติณฺณํชนานํ วตฺถุมฺหิ อยมานุปุพฺพีกถา

ชมฺพุทีปสฺมึ กิร ปุพฺเพ มหานิทาโฆ อโหสิ, ตทา นิทาฆสุริเยน สกิรณกรา วาปิ โปกฺขรณิ นที คิริกนฺทรนิชฺฌราทีสุ อุทกํ นิสฺเสสํ กตฺวา ปีตมิว อุทเก ปริกฺขีเณ มจฺฉกจฺฉปาทโย เยภุยฺเยน วินาสํ ปตฺตา. อถ มหารญฺญภูมิยํ รุกฺขติณลภาทโย อตีว มิลาตา อเหสุํ. มิคปกฺขิโนปิฆมฺมาภิตตฺตา ปิปาสิโต มรีจึ โตยนฺติมญฺญมานา อิโตจิโตจ ธาวนฺตา มหาทุกฺขปฺปตฺตา อเหสุํ. ตทา เอโก สุวโปตโก ปิปาสิโต ตตฺถ ตตฺถ ปานียํ ปริเยสนฺโต มหารญฺเญ เอกสฺมึ ปูติปาทเป สฏฺฐิรตเน นรกาวาเฏ ปานียคนฺธํ ฆายิตฺวา โลเภน ปาตุํ โอติณฺโณ อติปาเนน ภาโร ตตฺเถว ปติตฺวา อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อถาปโรปิ สปฺโปจ มนุสฺโสจาติ เทฺว ชนา ตตฺเถว ปตึสุ, สปฺปานาม วิเวกํ ลทฺธาว อตฺตํ วิชหนฺติ. ตสฺมายํ อลทฺธา วิเวกตฺตํ อุคฺคนฺตุํ นาสกฺขิ. อนาลมฺพตฺตา มนุสฺโสปิ. เต อุคฺคนฺตุํ อสกฺโกนฺตา มรณภยภีตา อญฺญมญฺญ มวิเหเฐนฺตา ตตฺเถว วสึสุ. อเถโก พราณสีวาสิโก มนุสฺโส วนํ ปวิฏฺโฐ ตเถว ปานียํ ปริเยสมาโน ตํ ฐานํ ปตฺวา เต ตโยปิ ทิสฺวา กมฺปมานหทโย วลฺลิยา ปิฏกํ พนฺธิตฺวา สิกฺกาย ปกฺขิปิตฺวา โอตาเรตฺวา เต ตโยปิ อุทฺธริ, อถาเนน เต อมฺหากํ ชีวิตํ ทินฺนนฺติ โสมนสฺสา ตสฺเสวมาหํสุ, สามิ มยํ ตุเมฺห นิสฺสาย ชีวิตํ ลภิมฺห, ตุเมฺห อิโต ปฏฺฐาย อมฺหากํ สหาโย, มยมฺปิ เต สหายา, อมฺหากํ วสนฏฺฐานานิ อาคนฺตุกามาติ วตฺวา เตสุ ตาว สุวโปตโก อาห, สามิ พาราณสิยํ ทกฺขิณทฺวาเร มหานิโคฺรโธ อตฺถิ, ตตฺถาหํ วสามิ, ตว ตถารูเป กิจฺเจ สติ มม สนฺติกมาคมฺม สุวาติ สทฺทํกโรหีติ วตฺวา เมตฺติถิรํ กตฺวา ปกฺกามิ, สปฺโปปิ สมฺมาหํ ตสฺเสว นิโคฺรธสฺสา วิทูเร มหนฺตํ วมฺมิกํ อตฺถิ, ตตฺถ วสามิ, ตวตฺเถ สติ ตตฺถาคนฺตฺวา ทีฆาติสทฺทํ กโรหีติ วตฺวา ตเถวปกฺกามิ, มนุสฺโสปิ พาราณสิยํ อสุกายนาม วีถิยา อสุกเคเห วสามิ, ตวตฺเถ สติ มม สนฺติกํ อาคจฺฉาติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถา ปรภาเค โส อุปการโก ปุริโส อตฺตโน กิจฺเจ สญฺชาเต มม สหายานํ สนฺติกํ คมิสฺสามีติ สงฺเกตานุสาเรน คนฺตฺวา นิโคฺรธมูเล ฐิโต สุวสฺส สทฺทมกาสิ, ตํ สุตฺวา สุวโปตโก เวเคนาคนฺตฺวา เตน สทฺธึ ปฏิสมฺโมทิตฺวาสมฺม จิเรนา คโตสิ, อาคตการณํ เม อาจิกฺขาติ อาห. โสปาห สมฺมาหํ ชีวิตุ มสกฺโกนฺโต ปุตฺตทารเก ญาตีนํ ปฏิปาเทตฺวา ตว สนฺติกมาคโตมฺหิติ, สุวโปตโกปิ สาธุ สมฺม ตยา กตํ มม สนฺติกมาคจฺฉนฺเตน, ตยา มม ชีวิตํ ทินฺนํ, มยาปิ ตว ชีวนุปายํ กาตุํ วฏฺฏติ, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาเวตฺถ โถกํ วิสฺสมาติ วตฺวา ปกฺกามิ ชีวนุปายํ ปริเยสมาโน, ตสฺมึ กิร สมเย พาราณสีราชา นครโต นิกฺขมฺม สุสชฺชิตุยฺยานํ ปวิสิตฺวา สปริโส กีฬิตฺวา มชฺฌนฺติกสมเย สุผุลฺลิตํ ปญฺจปทุมสญฺฉนฺวํ มงฺคลโปกฺขรณึ ทิสฺวา นหายิตุกาโม สพฺพาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ราชปุริเส ปฏิปาเทตฺวา นหายิตุํ โอตริ, ตทา สุวโปตโก ตํ ฐานํ ปตฺโต สาขนฺตเร นิลีโน ราชปุริสานํ ปมาทํ ทิสฺวา รญฺโญ มุตฺตาหารํ ฑสิตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทิตฺวา เวเคนาคนฺตฺวา อตฺตโน สหายสฺส ทตฺวา อปฺปมตฺโต อิมํ วลญฺเชหิ สมฺมาติ วตฺวา อทาสิ, ตโต โส นํ คเหตฺวา อิมํ กุหึ ปฏิสาเมสฺสามีติ จินฺโตนฺโต มเมโก สหายโก อนฺโตนคเร วสติ, ตสฺมึ ฐเปสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ยถาสงฺเกตมุปคมฺม ตํ ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา สุวโปตเกน กโต ปการํ ปกาเสตฺวา อิมํ มุตฺตาหารํ สาธุกํ ฐเปหีติ วตฺวา อทาสิ, ตํขเณ ราชา นหาตฺวานุลิตฺโต อาภรณานิ ปิลนฺเธนฺโต มุตฺตาหารํ นาทฺทส. ตโต ราชปุริสา อนฺโตจ พหิจ ปริชเน อุปปริกฺขิตฺวา มุตฺตาหารํ อปสฺสนฺตา นคเร เภรึ จราเปสุํ, โย มุตฺตาหารํ ปสฺสติ, ตสฺส ราชา มหนฺตํ ยสํ ทสฺสตีติ. ตํ สุตฺวา โส มิตฺตทูภี เอวํ จินฺเตสิ, อหํจมฺหิ ทุกฺขิโต, ยนฺนูนาหํ มุตฺตาหารํ รญฺโญ ทสฺเสตฺวา สุเขน วเสยฺยํ, กิมฺเม เอเตนาติ เตน กตํ ตถารูปํ อุปการํ อสลฺลกฺเขนฺโต มหามิตฺตทูภี ปุริโส ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม มุตฺตหารํ อตฺตโน สนฺติเก ฐปิตภาวํ กเถสิ, โภ มม สนฺติเก เอโก ปุริโส มุตฺตหารํ ฐเปสีติ. เอวํ อสปฺปุริสสํสคฺโคติ, ตถาหิ.

๑. ยถา สํวฑฺฒิโต นิมฺโพ, มธุขีโร ทสิญฺจนา;

น ยาติ มธุรํ ตํ โว, ปการ มสตํ กตํ.

๒. สีเสนุ ทก มาทาย, วฑฺฒิโตปิ นุหีตรุ;

น ยาติ มธุรํ ตํโว, ปการมสตํ กตํ.

๓. นิจฺจํ ขีโรทปาเนน, วฑฺฒิโต สิวิโส ยถา;

วิสํว ปริวตฺเตติ, ตถา นีโจปการกํ.

๔. ยถาตฺตนา กโต อคฺคิ, สีตลํ น ทเท ขลุ;

ตถา นีเจ กตํ การํ, อคฺคีว ทหเต ตนุํ.

๕. ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, หาวภาเวน พุทฺธิยา;

กาตพฺพา เมตฺติ ชนฺตูหิ, นามิตฺโต ลภเตสุขนฺติ.

อถสฺส มิตฺตทุภิโน วจเนน ราชปุริสา มุตฺตาหารํจตํจ คเหตฺวา สภณฺฑกํ ปุริสํ ทสฺเสสุํ. อถ ราชา สภณฺฑกํ โจรํ ทิสฺวา กุทฺโธ อิมํ เนตฺวา ทกฺขิณทฺวาเร ชีวสูเล อุตฺตาเสถาติ อาณาเปสิ, ราชปุริสา ตสฺส ราชาณํ กโรนฺโต อคมํสุ, เตหิ นียมาโน ปุริโส ทกฺขิณทฺวารา นิกฺขมฺม สปฺปสหายํ สริตฺวา อปฺเปวนาเม ตสฺส สนฺติกา กิญฺจิ โสตฺถิ ภเวยฺยาติ ปุพฺเพ วุตฺตสงฺเกตา นุสาเรน วมฺมิกํ ทิสฺวา สมฺม ทีฆาติ สทฺทมกาสิ, โส วมฺมิกา นิกฺขมฺมตํ ตถา นิยมานํ ทิสฺวา สํวิคฺโค ทุกฺขปฺปตฺโต สหายสฺสเม อชฺช อวสฺสเยน อุปตฺถมฺภํ ภวิตุํ วฏฺฏตีติ ตํ สมสฺสาเสตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา อญฺญตรเวเสน ราชปุริเส อุปสงฺกมฺม อิมํ ปุริสํ มุหุตฺตํมา มาเรถาติ ทฬฺหํ วตฺวา มุหุตฺเตน รญฺโญ อคฺคมเหสิยา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา สปฺปวณฺเณน เทวึ ฑสิตฺวา ตาย วิเสน มุจฺฉิตกาเล มนุสฺสวณฺเณน วชฺฌปฺปตฺโต วิโสสธํ ชานาติตี วตฺวา ตํขเณว สหายสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา รญฺญา ตว ปกฺโก สิตกาเล คนฺตฺวา อุทกปฺปสเตน เทวิยา สรีเร ปหริตฺวา นิพฺพิสํ กราหีติ วตฺวา ปกฺกามิ, อถ ราชา วิสเวชฺช ปริเยสนฺโต ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา วชฺฌปฺปตฺตํ อาเนถาติ อาณาเปตฺวา เทวิยา นิพฺพิสํ กโรถาติ อาห, โส นาคราเชน วุตฺตนเยน นิพฺพิสมกาสิ, สา สุขิตา อโรคา อโหสิ, ราชา ตํ ทิสฺวา ตุฏฺโฐ ตสฺส เขตฺตวตฺถุยานวาหนาทิทาเนน มหาสกฺการมกาสิ, อถ โส ราชานํ อุปสงฺกมฺม อตฺตนา กตํ สพฺพํ ปกาเสสิ. เตน วุตฺตํ.

๖. เอกทาหํ มหาราช, วนํ กมฺเมน เกนจิ;

คโตทฺทสํ มหาวาเฏ, ปติตํ สุวโปตกํ.

๗. อโถ รคํ มนุสฺสํจ;

ทุกฺขปฺปตฺเต ขุทาปเร;

อุกฺขิปึ กรุณายาหํ;

เต เม โวจุํ ตทา ตโย.

๘. อทาสิ ชีวมมฺหากํ, อุปกาโรสิ โน ตุวํ;

ตว กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน, อมฺหากํ เอหิ สนฺติกํ.

๙. เอวํ เตหิ ปวุตฺโตหํ, อคญฺฉึ สุวสนฺติกํ;

เตน กตูปกาโรหํ, มนุสฺสสฺสาปิ สนฺติกํ.

๑๐. เตนาหํ มรณปฺปตฺโต, อทฺทสํ อุรคาธิปํ;

โสทาสิ ชีวิตํ มยฺหํ, อลตฺถํ [อลทฺธ อิติสพฺพตฺถ] วิปุลํ ธนํ.

๑๑. สุชโน นาวมนฺตพฺโพ, ขุทฺทโกติ นราธิป;

สุโวจ อุรโคเจเต, มิตฺตธมฺเม ปติฏฺฐิตา.

๑๒. การณญฺญู มนุสฺเสโส,

อเมฺหหิ สมชาติโก;

กตูปกาโร เอวมฺปิ,

ทิโส ชาโต นราธโม.

๑๓. อกสฺมา เทว กุปฺปนฺติ, ปสีทนฺตินิมิตฺตโต;

สีลํ เหตมสาธูนํ, พาลานมวิชานตํ.

๑๔. มนุสฺสาปิ มหาราช, เกจิ วิสฺสาสิยา น เว;

ติรจฺฉานาปิ โหนฺเตว, อชิมฺหมนสาสฐาติ.

เอวํ โส อตฺตโน ปวตฺตึ กเถสิ, ราชา ตํ สุตฺวา ปสนฺโน อิมสฺส ปุริสสฺส มหนฺตํ เคหํ กตฺวา มหาปริหารํ กโรถาติ อาณาเปสิ, โส ปน มม เคหํ นิโคฺรธสฺส จ วมฺมิกสฺส จ อนฺตเร กโรถาติ วตฺวา ตถา กาเรตฺวา ตตฺถ วสนฺโต ราชูปฏฺฐานํ กโรนฺโต เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ สมฺโมทมาโน ยาวชีวํ วสิตฺวา อายุ ปริโยสาเน เตหิ สทฺธึ ยถากมฺมํ คโตติ.

๑๕. อิติ ปติตสุขมฺหา องฺคโต วา ธนมฺหา,

ปรมตรปติฏฺฐา โหนฺติ มิตฺตา สขานํ;

วิรหิตสขินํ โภ นตฺถิ ยสฺมาภิวุทฺธิ,

จิณุถ กุสลธมฺมํ มิตฺตวนฺตา มหนฺตํ.

ติณฺณํ ชนานํ วตฺถุํ ตติยํ.