๕. ณาทิกณฺฑ

สมาโส ปทสํเขโป, ปทปจฺจยสํหิตํ;

ตทฺธิตํ นาม โหตีติ, วิญฺเญยฺยํ เตส+มนฺตรํ.

๑. โณ วา+ปจฺเจ

ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา วา ณปจฺจโย โหติ อปจฺเจ+ภิเธยฺเย. อปจฺจสทฺทสมฺพนฺธิตฺเตน อปจฺจวนฺตโต กตสรปจฺจโย สมตฺถฺยโต ฉฏฺฐฺยนฺตโต โหตีติ ‘‘ฉฏฺฐียนฺตา นามสฺมา’’ติ สุตฺเต อวุตฺตมฺปิ วุตฺตํ. ณาทีนํ ตทฺธิตนฺติ ปุพฺพาจริยสญฺญา. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ. เอว+มญฺญตฺราปิ. ณาทิวุตฺติตฺตา ‘‘เอกตฺถตายํ’’ติ วิภตฺติโลโป.

๑๒๔. สราน+มาทิสฺสา+ยุวณฺณสฺสา+เอโอ ณานุพนฺเธ

สราน+มาทิภูตา เย อการิ+วณฺณุ+วณฺณา, เตสํ อา+เอ+โอ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ณานุพนฺเธติ อการสฺส อากาโร. อา+เอ+โอนํ วุทฺธีติปิ ปุพฺพาจริยสญฺญา. วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํ วาสิฏฺโฐ. วีมฺหิ วาสิฏฺฐี. เวติ วสิฏฺฐสฺสา+ปจฺจํติ วากฺยสฺส จ วสิฏฺฐาปจฺจํติ สมาสสฺส จ วิกปฺปตฺถํ. โส จ วาสทฺโท ยาว ‘‘สกตฺเถ’’ติ อธิกรียติ.

นปุํสเกน ลิงฺเคน, สทฺโท+ทาหุ ปุเมน วา;

นิทฺทิสฺสตีติ ญาตพฺพ+มวิเสเส ปนิ+จฺฉิเตติ –

วุตฺตตฺถา อปจฺจสทฺทสฺส นปุํสกตฺเถปิ ปุตฺตปุตฺตีนํ ทฺวินฺนมฺปิ วาจโก โหติ.

ณาทโย+ภิเธยฺยลิงฺคา, อปจฺเจ ตฺว+นปุํสกา;

นปุํสเก สกตฺเถ โณฺย, ภิยฺโย ภาวสมูหชา;

ตา ตุ+ตฺถิย+มสํขฺยาเน, ตฺวาทิจีปจฺจยนฺตกา.

ภารทฺวาชสฺส อปจฺจํ=ปุตฺโต ภารทฺวาโช, เอวํ เวสฺสามิตฺโต, โคตโม. เอตฺถ จ อ+ยุวณฺณนฺตาภาวา อา+เอ+โอนํ น วุทฺธิ. วาสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว, พลเทโว. จิตฺตโกติอาทีสุ ปน สํโยคนฺตตฺตา ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ กฺวจิ น วุทฺธิ. อุปคุโน อปจฺจํ โอปคโว โอปควี. เอตฺถ ‘‘อุวณฺณสฺสา+วง สเร’’ติ อุการสฺส อวง.

วจฺฉสฺสา+ปจฺจนฺติ วิคฺคยฺห ปุพฺพสุตฺเตน ณปจฺจเย กเต ปุน วจฺฉสฺสา+ปจฺจํติ วิคฺคโห.

๒. วจฺฉาทิโต ณาน+ณายนา

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณาน+ณายนปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ. วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, ‘‘สํโยเค กฺวจี’’ติ น วุทฺธิ. กติสฺสา+ปจฺจํ กจฺโจ, ‘‘ณฺย ทิจฺจาทีหี’’ติ โณฺย, ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อการโลเป จวคฺคปุพฺพรูปานิ. กจฺจสฺสา+ปจฺจํ กจฺจาโน, กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน. มุคฺคสฺสา+ปจฺจํ=นตฺตาทีติ วาเกฺย วุทฺธิ+อิการโลป+ปุพฺพรูปานิ. โมคฺคลฺลสฺสา+ปจฺจํติ ปุนณาน+ณายนา โหนฺติ, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน. อิเม จตฺตาโร อปจฺจปจฺจยนฺตา. โคตฺตาทิโต ยถาสกฏสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทีหิ สกฏาโน สกฏายโน. กณฺหสฺสา+ปจฺจํ นตฺตาทิ กณฺหาโน กณฺหายโน. เอวํ อคฺคิเวสฺสาโน อคฺคิเวสฺสายโน, มุญฺชาโน มุญฺชายโน, กุญฺชาโน กุญฺชายโน. สพฺพตฺถ สํโยคตฺตา น วุทฺธิ. อากติคโณ+ยํ.

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรปฺปจฺจยา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. กตฺติกาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, ครุโฬ วินตาย=สุปณฺณมาตุยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย. โรหิณิยา อปจฺจํ โรหิเณยฺโย, คงฺคาย อปจฺจํ คงฺเคยฺโย. เอวํ ภาคิเนยฺโย, นาเทยฺโย, อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเปยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, พาเลยฺโย. เณเร-วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร. พนฺธกิยา=อภิสาริกาย อปจฺจํ พนฺธ-เกโร. สมณสฺส อุปชฺฌายสฺสา+ปจฺจํ สามเณโร, นาฬิเกโร อิจฺจาทิ.

๔. ณฺย ทิจฺจาทีหิ

ทิติปฺปภุตีหิ โณฺย โหติ อปจฺเจ.

๑๒๕. สํโยเค กฺวจิ

สํโยควิสเย กฺวจิ อา+เอ+โอวุทฺธิโย โหนฺติ ณานุพนฺเธ.

๑๓๑. โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ

อวณฺณิ+วณฺณานํ โลโป โหติ ยการาโท ปจฺจเย. ทิติยา=อสุรมาตุยา อปจฺจํ เทจฺโจ อาทิจฺโจ. กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, นสฺส ญฺเญ ปุพฺพรูปํ. อทิตีติ เทวมาตา.

ภาตุโน อปจฺจํ ภาตโพฺย, ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติ ยมฺหิ อุสฺส อวง อการโลปปุพฺพรูปานิ.

๕. อา ณิ

อการนฺตโต ณิ วา โหต+ปจฺเจ พหุลํ. อา=ติ นามวิเสสนตฺตา อ-การนฺตโตติ วุตฺตํ. ทกฺขสฺสา+ปจฺจํ ทกฺขิ, ทตฺติ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ. ชินทตฺตสฺสา+ปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อานุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ

ราชโต ญฺโญ วา โหต+ปจฺเจ ขตฺถิยชาติยํ คมฺยมานายํ. รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ. ชาตียนฺติ กึ, ราชาปจฺจํ.

๗. ขตฺตา ยิ+ยา

ติชาติยํ อปจฺเจ ย+อิยา โหนฺติ. ขตฺตสฺสา+ปจฺจํ ขโตฺย ขตฺติโย. ชาติยํ เตฺวว, ขตฺติ.

๘. มนุโต สฺส+สณ

มนุโต ชาติสมุทาเย สฺส+สณ โหนฺตุ+ปจฺเจ. มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส มานุโส, มนุสฺสี มานุสี. ชาติยํ เตฺวว, มานโว, นสฺส โณ, มาณโว.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ

ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตํ นามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ. ปญฺจาลานํ อปจฺจํ ราชา วา ปญฺจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกฺกาโก. ชนปทนามสฺมาติ กึ, ทาสรถิ. ขตฺติยาติ กึ, ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺสา+ปจฺจํ ปญฺจาลิ.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ

กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ โณฺย โหติ. กุรูนํ อปจฺจํ ราชา วา โกรโพฺย. ‘‘ยมฺหิ โคสฺส จา’’ติมินา อวง, พการปุพฺพรูปานิ. เสพฺโพ, อิโลโป. (อปจฺจตทฺธิตํ).

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ

ราควาจีตติยนฺตโต รตฺต+มิจฺเจ+ตสฺมึ อตฺเต โณ โหติ. กุสุมฺภาทีหิ วณฺณนฺตรปตฺตํ รตฺตํ นาม. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ. เอวํ กุสุมฺเภน รตฺตํ โกสุมฺภํ, หาลิทฺทํ, ปตฺตงฺคํ, มญฺเชฏฺฐํ, กุงฺกุมํ. อิธ น โหติ นีลํ ปีตนฺติ, คุณวจนตฺตา เณน วินาปิ ทพฺพสฺสา+ภิธานโต.

๑๒. นกฺขตฺเตนิ+นฺทุยุตฺเตน กาเล

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตํ เจ นกฺขตฺต+มินฺทุยุตฺตํ โหติ. ผุสฺเสน อินฺทุยุตฺเตน ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺโส อโห, มฆาย อินฺทุยุตฺตาย ลกฺขิตา ปุณฺณมาสี มาฆี, มาโฆ.

๑๓. สา+สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี

เสติ ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ โณ โหติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสี วา. สุคโต เทวตา อสฺส โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส มาโส. เอวํ มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาโฬฺห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ, ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ, สาคโม จ.

๑๔. ต+มธีเต ตํ ชานาติ ก+ณิกา จ

ทุติยนฺตโต ต+มธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ โณ โหติ โก ณิโก จ. เอตฺถ จสทฺโท โก จณิโก จ โหตีติ สมุจฺจิโน, โน ณปจฺจยํ. พฺยากรณ+มธีเต ชานาตีติ วา เวยฺยากรโณ, วิ+อา+กรณนฺติ วิจฺฉิชฺช กตยาเทสสฺสิ+การสฺส ‘‘ตทาเทสา ตทีว ภวนฺตี’’ติ ญายา ‘‘สราน’’มิจฺจาทินา เอกาเร ยาคมทฺวิตฺตานิ. เอวํ โมหุตฺโต, เนมิตฺโต, องฺควิชฺโช, วตฺถุวิชฺโช, ฉนฺทโส, ‘‘มนา, ทีนํ สก’’ อิติ สกาคโม. กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก. ทฺวิตคฺคหณํ อชฺเฌนชานเน จ วิสุํ วิสุํ ปจฺจยวิธานตฺถํ, อชฺเฌนวิสยทสฺสนตฺถํ, ปสิทฺธุปสํหรณตฺถญฺจ.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส

ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสสรูเป โณ โหติ. วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต. เทเสติ กึ, จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย+นุวาโก.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม

ติ ตนฺนาเม นิวาเส เทเส โณ โหติ. สิวีนํ นิวาโส เทโส เสพฺโพ. เอตฺถ ‘‘ยวา สเร’’ติ ยกาเร พการปุพฺพรูปานิ. วาสาโต.

๑๗. อทูรภเวติ

โณ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเตติ

ตติยนฺตา นิพฺพตฺตตฺเถ โณ โหติ. กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺพี นครํ, เอวํ กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปริขา, เหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

๑๙. ต+มิธ+ตฺถิ

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยํ ตํ ปฐมนฺต+มตฺถิ เจ. อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, ปพฺพโช.

๒๐. ตตฺร ภเวติ

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ. อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ, มนสิ ภวํ มานสํ สุขํ, สกาคโม. สารโส สกุโณ, สารสี สกุณี, สารสํ ปุปฺผํ. มิตฺเต ภวา เมตฺตา เมตฺตี วา. ปุเร ภวา โปรี วาจา. ปาวุเส ภโว ปาวุโส เมโฆ. ปาวุสา รตฺติ, ปาวุสํ อพฺภํ. สารโท, สารทา, สารทํ ปุปฺผํ. มาธุโร ชโน, มาธุรา คณิกา, มาธุรํ วตฺถํ.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโนติ

ภวตฺเถ ตโน. อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตโน. ‘‘เอโอน+ม วณฺเณ’’ติ เอโอนํ อ โหติ.

๒๒. ปุราโต โณ จติ

ภวตฺเถ โณ ตโน จ. เอตฺถ ณกาโร อวยโว, เนวา+นุพนฺโธ. ปุราโณ, ปุราตโน.

๒๓. อมาตฺว+จฺโจติ

ภวตฺเถ อจฺโจ โหติ. อมา=สห ภโว อมจฺโจ.

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิ+โมติ

ภวตฺเถ อิโม, มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม. เอวํ อนฺติโม, เหฏฺฐิโม, อุปริโม, โอริโม, ปาริโม, ปจฺฉิโม, อพฺภนฺตริโธ, ปจฺจนฺติโม.

๒๕. กณ+เณยฺย+เณยฺยก+ยิ+ยาติ

ภวตฺเถ กณอาทโย โหนฺติ. กณ-กุสินารายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร, ราชคหโก, โกสมฺพโก, อินฺทปตฺตโก, กาปิลโก, ภารุกจฺฉโก, นาครโก. องฺเคสุ ชาโต องฺคโก, โกสลโก, เวเทหโก, กมฺโพชโก, คนฺธารโก, โสวีรโก, สินฺธวโก, อสฺสโก อิจฺจาทิ. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกสเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, สิลาย ชาตํ เสเลยฺยกํ, มิถิเลยฺยโก. พาราณเสยฺยโกตฺยาทีสุ ‘‘ทิสฺสนฺต+ญฺเญปิ ปจฺจยา’’ติ เอยฺยโก, เอวํ อุปริ สุตฺเต ทสฺสิตปจฺจยโต วิสุํ ปจฺจเย ทสฺสิเต อิมินา สุตฺเตนาติ ทฏฺฐพฺพํ. ย-คมฺโม, ยมฺหิ อการโลเป ปุพฺพรูปํ รสฺโส จ. ทิพฺโพ. อิย-อุทริโย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

๒๖. ณิโก

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ. สรเท ภโว สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ.

๒๗. ต+มสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ณิโก โหติ. วีณาวาทนํ สิปฺป+มสฺส เวณิโก, วีณาวาทนํ อเภโทปจาเรน วีณา นาม. โมทิงฺคิโก, วํสิโก. ปํสุกูลธารณํ สีล+มสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก. คนฺโธ ปณฺย+มสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, ปูวิโก, ปณฺณิโก, ตมฺพุลิโก, โลณิโก. จาโปปหรณ+มสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, โมสลิโก. อุปธิ=กฺขนฺธาทิ ปโยชน+มสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

๒๘. ตํ หนฺต+รหติ คจฺฉตุ+ญฺฉติ+จรติ

ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. ปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก, มจฺเฉ หนฺตีติ มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเค หนฺตีติ มาควิโก, วการาคโม. มิคสฺส ‘‘ตทมินา’’ทินา มควาเทเสปิ มาควิโก. โอรพฺภิโก, หาริณิโก. สูกริโกติ อิโก. สต+มรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ, เอหิ ปสฺส วิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก. เอตฺถ ตฺยาทฺยนฺตสมุทายโต อนุกรณตฺตา วา ตทฺธิตสฺส อภิธานลกฺขณตฺตา วา พหุลํวิธาเนน วา ปจฺจโย. สาหสฺสิโก, กุมฺภิโก, โทณิโก, อทฺธมาสิโก, กหาปณิโก, อาสีติกา คาถา, นาวุติกา. สหสฺสิโยติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก, ปถิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธ+มภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขนติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติติ

กตาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํติ สกาคโม. วาเตน กโต อาพาโธ วาติโต, เสมฺหิโก, ปิตฺติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, วตฺเถน กีตํ วตฺถิกํ, กุมฺภิกํ, โสวณฺณิกํ, ฆาติกํ. มูลโตว ปจฺจโย, อมูลวาจิตฺตา เทวทตฺเตน กีโตติ น โหติ, ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺถาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก, สุตฺติโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทธิกํ, มารีจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลิสิโก. อกฺเขหิ ชิตํ อกฺขิกํ ธนํ, สาลากิกํ, ตินฺทุกิโก, อมฺพผลิโก. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา ขนตีติ ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก. เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขนตีติ น โหติ, ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, อุฬุมฺปิโกติ อิโก. กุลฺลิโก, โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, รถิโก. ปรปฺปิโกติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก. อํสิโก, สีสิโกติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโกติ อิโก.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ

จตุตฺถฺยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถณิโก โหติ. ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนพฺภวิโก, อิตฺถิยํ โปโนพฺภวิกา. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก. สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโส+วก ตทมินาทีปาฐา. ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ.

๓๑. ตโต สมฺภูต+มาคตํ

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูต+มาคตนฺติ เอเตสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. มาติโต สมฺภูต+มาคตํวา+ติ เอตฺถ ‘‘มาติโต จ ภคินิยํจฺโฉ’’ติ ‘‘มาติโต’’ติ ภาเคน อุสฺส อิมฺหิ วากฺยํ, รสฺสทฺวิตฺเตสุ มตฺติกํ, เปตฺติกํ. ณฺย+ริยณ+รฺยปจฺจยาปิ ทิสฺสนฺติ. สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ. ยมฺหิ ถญฺญํ. อุภยตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ โลโป. ริยณ-ปิตุโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, ‘‘รานุพนฺเธ+นฺตสราทิสฺสา’’ติ อุโลโป, มตฺติโย. รฺยมฺหิ-อุโลโป, จวคฺคปุพฺพรูปานิ, มจฺโจ วา.

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต

สตฺตมฺยนฺตา วสตีเตฺววมาทีสฺว+ตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, ราชคหิโก, มาคธิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา. ภณฺฑาคาริโก. อิเก-นวกมฺมิโก, อาทิกมฺมิโก. กิเย-ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

๓๓. ตสฺสิ+ทํ

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ. สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาฏปุตฺติโก, เชนทตฺติโก. กิเย-สสฺส อิทํ สกิโย, ปรกิโย. นิเยอตฺตนิยํ. เก-สโก, รญฺโญ อิทํ ราชกํ ภณฺฑํ.

๓๔. โณ

ฉฏฺฐิยนฺตา อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โณ โหติ. กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ, พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ.

๓๕. ควาทีหิ โย

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิท+มิจฺจ+สฺมึ อตฺเถ โย โหติ. คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ, อวง, มํสาทิ. อิโลเป กพฺพํ. ทุโน อิทํ ทพฺพํ.

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ

‘‘ปิติโต มาติโต’’ติ เตน เตน สุตฺตนิปาเตเนว อุสฺส อิ. ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ. ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย.

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ จฺโฉ

มาตุโต จ ปิตุโต จ เตสํ ภคินิยํ จฺโฉ โหติ. มาตุ ภคินิ มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินิ ปิตุจฺฉา. กถํ ‘‘มาตุ ภาตา มาตุโล’’ติ, ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา ลปจฺจโย.

๓๘. มาตาปิตูสฺวา+มโห

มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตูสฺวา+มโห โหติ. มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห. ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห. น ยถาสงฺขฺยํ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺธโต วิสุํ วิสุํ มาตาปิตุสทฺเทหิ เตสํ มาตาปิตุนฺนํ อตฺเถ ปจฺจโย โหติ.

๓๙. หิเต เรยฺยณ

มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ. มาตุ หิโต มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

๔๐. นินฺทา+ญฺญาต+ปฺป ปฏิภาค รสฺส ทยา สญฺญาสุ โก

นินฺทาทีสฺว+ตฺเถสุ นามสฺมา โก โหติ. นินฺทายํ-นินฺทิโต มุณฺโฑ มุณฺฑโก, เอวํ สมณโก, ปณฺฑิตโก, พฺราหฺมณโก, เวยฺยากรณโก. อญฺญาเต-กสฺสา+ยํ อสฺโส อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานาวคโม+วคมฺยเต. อปฺปตฺเถ-อปฺปกํ เตลํ เตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺธโก. ‘‘อิเม โน หตฺถิกา อสฺสา, พลีพทฺธา จ โน อิเม’’ตฺยาทิปาเฐ ‘‘โลโป’’ติ กปจฺจยโลเปน วา อเภโทปจาเรน วา ทฏฺฐพฺพํ, อิเม จ ทารุอาทีหิ กตรูปานิ. รสฺเสรสฺโส มานุโส มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ทยิโต=นุกมฺปิโต ปุตฺโต ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก, กตโก, ภตโก.

๔๑. ต+มสฺส ปริมาณํ ณิโก จ

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. โทณาทีนํ ปริมิตวีหาทีนํ กรณตฺตา ‘‘ปริมียนฺตฺย+เนนาติ ปริมาณ’’นฺติ โหติ. โทโณ ปริมาณ+มสฺสาติ โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก, อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกาโย ปริมาณ+มสฺส อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ. ปญฺจกํ, ฉกฺกํ.

๔๒. ย+เต+เตหิ+ตฺตโก

ยาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. ยํ ปริมาณ+มสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, ‘‘เอตสฺเสฏ ตฺตเก’’ติ เอตสฺส เอฏ, เอตฺตกํ. อาวตเก-ยํ ปริมาณ+มสฺส ยาวตโก, ตาวตโก.

๔๓. สพฺพา จา+วนฺตุ

สพฺพโต ปฐมนฺตา ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณ+มสฺส สพฺพาวนฺตํ, ‘‘อํงํ นปุํสเก’’ติ อํ. ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ.

๔๔. กิมฺหา รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ รติ+รีว+รีวตก+ริตฺตกา โหนฺติ. กึสงฺขฺยานํ ปริมาณ+เมสํ กติ, รานุพนฺธตฺตา อึภาคโลโป. กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสํโขฺย.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิ+โตติ

สญฺชาตตฺเถ อิโต. ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผานิ สญฺชาตานิ อสฺส ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา.

๔๖. มาเน มตฺโต

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ มตฺโต โหติ. ปลํ อุมฺมาน+มสฺส ปลมตฺตํ. หตฺโถ ปณาม+มสฺส หตฺถมตฺตํ. สตํ มาน+มสฺส สตมตฺตํ. โทโณ ปริมาณ+มสฺส โทณมตฺตํ. อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ. มียเต+เนนาติ มานํ, มานสฺส สมฺพนฺธิตฺตา ฉฏฺฐฺยนฺตภูตานเมว วิธิ โหติ. เอตฺถ จ –

อุทฺธมานนฺตุ อุมฺมานํ, ปริมาณนฺตุ สพฺพโต;

ปมาณํ โหติ อายาโม, สํขฺยาเสโส ตุ สพฺพโต.

๔๗. ตคฺโฆ จุ+ทฺธํ

อุทฺธมานวุตฺติโต ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ. ชณฺณุ ปริมาณ+มสฺส ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

๔๘. โณ จ ปุริสาติ

ปุริสา โณ โหติ มตฺตาทโย จ. ปุริโส ปริมาณ+มสฺส โปริสํ, ปุริสมตฺตํ+ปุริสตคฺฆํ.

๔๙. อยุ+ภทฺวิตีหํ+เส

อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีหิ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ. อํสสมฺพนฺเธน สมุทาเย วิธิ โหตีติ น อุภยาทิโต พหุวจนนฺติ เจ, ‘‘ราหุโน สิโร’’ ตฺยาโท อเภเทปิ เภทวิวกฺขาย ลพฺภมานโต พหุวจนํ โหเตว.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุ+ตี+สา+ส+ทสนฺตายา+ธิกา+สฺมึ สตสหสฺเส โฑ

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ย+ทสฺมินฺติ, ตํ เจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ. วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํสตํ.

๑๓๙. เฑ สติสฺส ติสฺสติ

เฑ ปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ. เอกวีสํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. ตึสติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ ตึสสตํ เอกตึสสตํ อิจฺจาทิ. อุตฺยนฺตายนวุติ อธิกา อสฺมึ สตาทิเกติ นวุตํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย-จตฺตาลีสํ อธิกา อสฺมึ สเต สหสฺเส สตสหสฺเสติ จตฺตาลีสสต+มิจฺจาทิ. อาสนฺตาย เอวํ, ปญฺญาสํสต+มิจฺจาทิ. ทสนฺตาย-เอกาทสํสต+มิจฺจาทิ.

๕๑. ตสฺส ปูรเณ+กาทสาทิโต วา

ฉฏฺฐิยนฺตาเย+กาทสาทิกาย สํขฺยาย โฑ โหติ ปูรณตฺเถ วิภาสา. สา สํขฺยา ปูริยเต เยน ตํ ปูรณํ. เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. อญฺญตฺร ‘‘ม ปญฺจาทิกตีหี’’ติ โม, เอกาทสโม. วีสติยา ปูรโณ วีโส วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม. วาสทฺทสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิจฺจํ จตฺตาลีโส ปญฺญาโส.

๕๒. ม ปญฺจาทิกตีหิติ

มปจฺจเย ปญฺจโม, ปญฺจมี. สตฺตโม, สตฺตมี. อฏฺฐโม, อฏฺฐมี. กติโม, กติมี อิจฺจาทิ.

๕๓. สถาทีน+มิ จติ

สตาทีนํ โม จ อนฺตาเทโส อิ จ. สตสฺส ปูรโณ สติโม, สหสฺสิโม.

๕๔. ฉา ฏฺฐ+ฏฺฐมาติ

ฉสทฺทา ปูรณตฺเถ ฏฺฐ+ฏฺฐมา. ฉนฺนํ ปูรโณ ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม. อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี. ‘‘จตุตฺถทุติเยเสฺว+สํ ตติยปฐมา’’ติ นิปาตนา ปูรณตฺเถ ทฺวิโต ติโย ทฺวิสฺส ทุ จ, ติจตูหิ ติสฺส อ, ติย+ตฺถา จ ยถากฺกมํ, ทุติโย ตติโย, จตุตฺโถ.

๕๕. เอกา กา+กฺย+สหาเย

‘‘สติ พฺยภิจาเร วิเสสนํ สาตฺถกํ’’ติ ญายา สํขฺยาโต วิเสเสตุํ ‘‘อสหาเย’’ติ วุตฺตํ. เอกสฺมา อสหายตฺเถ ก+อากี โหนฺติ วา. เอโกว เอกโก, เอกากี, เอโก วา.

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต=กิญฺจิมตฺตาวเสเส ตโร โหติ. โส=สโก ภาโว สภาโว อตฺตนิยปวตฺตินิมิตฺตํ. สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี. โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร. โอกฺขา=ทุติยวยฏฺฐโคโณ. อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร. คาโวติ ชาติสามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร. เอตฺถ ตนุตฺตํ อปฺปพลตา.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร+รตมา

กึสทฺทา นิทฺธารเณ รตร+รตมา โหนฺติ. โก เอวาติ กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กฏฺโฐ. กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กฏฺโฐ. ภารทฺวาชานํ กตโม+สิ พฺรเหฺม.

๕๘. เตน ทตฺเต ลิ+ยาติ

ทตฺเต+ภิเธยฺเย ล+อิยา โหนฺติ พหุลาธิการา มนุสฺสสญฺญายํ. เทเวน ทตฺโต เทวโล เทวิโย, พฺรหฺมโล พฺรหฺมิโย. สีวโล สีวิโย สิสฺส ทีโฆ. เทว+พฺรหฺม+สิวาติ ตนฺนามกา มนุสฺสา. (รตฺตมิจฺจาทิอเนกตฺถตทฺธิตํ).

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุตฺต+ตา+ตฺตน+ณฺย+เณยฺย+ณิ+ย+ณิยา

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ. น สพฺเพ ปจฺจยา สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺรตฺต+ตาหิ. ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาติ ภาโว สทฺทปวตฺตินิมิตฺตํ. วุตฺตญฺจ –

โหนฺตฺย+สฺมา สทฺทพุทฺธีติ, ภาโว ตํ สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ, ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณติ.

นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ คุโณ ภาโว. เอตฺถ นีลคุณวเสน ปเฏ นีลสทฺทสฺส วุตฺติยา ปฏพุทฺธิยา นิมิตฺตํ ภาโว นาม. นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาติ นีลคุณชาติ, เอตฺถ นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ หุตฺวา นีลสทฺทสฺส คุณวุตฺติยา นีลคุณชาติ นิมิตฺตํ. โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, เอตฺถ ชาติสทฺทานํ ทพฺพวุตฺติยา สติ ชาติ นิมิตฺตํ. ปาจกสฺส ภาโว ปาจกตฺตํติ กฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, เอตฺถ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว. ทณฺฑิตฺตํ วิสาณิตฺตํ ราชปุริสตฺตํติ ทณฺฑ+วิสาณ+ราชทพฺพานํ สมฺพนฺธิตฺตํ ภาโว, ทณฺฑีตฺยาทิสทฺทปวตฺติยา นิมิตฺตตฺตา.

เทวทตฺตสฺส ภาโว เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํติ ตทวตฺถา วิเสสสามญฺญํ, เทวทตฺตสฺส พาลตาทิอวตฺถาเภโท, จนฺทสฺส กลาทิอวตฺถเภโท จ, สูริยสฺส มนฺทปฏุตาทิอวตฺถาเภโท จ สามญฺญํ, ตเทตฺถ นิมิตฺตํ. เอตฺถ วิชฺชมานปทตฺถานํ วิสยภูตสญฺญาสทฺทานํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุตฺตํ. อากาสตฺตํ อภาวตฺตํติ, ตตฺถ ฆฏากาส+ปีฐรากาส, ปฏาภาว+ฆฏาภาวาทินา อุปจริตเภทสามญฺญํ ภาโว.

ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ. เวทนาย ภาโว เวทนตฺตนํ, รสฺโส. เอวํ ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ.

ณฺย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสฺยํ, เอตฺถ ‘‘โลโป+วณฺณิ+วณฺณานํ’’ติ อ-โลเป ‘‘สราน+มาทิสฺสา’’ทินา อากาโร, เอว+มุปริ จ. พฺราหฺมณสฺส ภาโว พฺรหฺมญฺญํ, ญฺญการปุพฺพรูปานิ. จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รญฺโญ ภาโว รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ, เวสมํ, ณปจฺจโย. สขิโน ภาโว สขฺยํ, วาณิชฺชํ, อาโรคฺยํ, โอทคฺยํ, อานณฺยํ, ทุพฺพลฺยํ, พลฺยํ, ปณฺฑิจฺจํ, พาหุสฺสจฺจํ, โปโรหิจฺจํ. มุฏฺฐสฺสติสฺส ภาโว มุฏฺฐสฺสจฺจํ, อิโลโป. โกสลฺลํ, เวปุลฺลํ. สมานสฺส ภาโว สามญฺญํ, เปริสฺสํ, โสมนสฺสํ, โทมนสฺสํ, โสวจสฺสํ, โทวจสฺสํ, นิปกสฺส ภาโว เนปกฺกํ, อาธิกฺกํ, ทุภคสฺส ภาโว โทภคฺคํ, สรูปสฺส ภาโว สารุปฺปํ, โอปมฺมํ, โสขุมฺมํ, ตถสฺส ภาโว ตจฺฉํ. ทุมฺเมธสฺส ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ. เภสชสฺส ภาโว เภสชฺชํ, พฺยาวฏสฺส กมฺมํ เวยฺยาวจฺจํ ยถา เวยฺยากรณํ.

เณยฺย-สุจิโน ภาโว โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ, กปิสฺส ภาโว กาเปยฺยํ. สฐสฺส ภาโว กมฺมํ วา สาเฐยฺยํ.

ณ-ครูนํ ภาโว คารวํ, อุ อวง. ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ, ‘‘โกสชฺชา’’ทินา อุสฺส อตฺตํ ทฺวิตฺตญฺจ. ปรมานํ ภาโว ปารมี, วีปจฺจโย. สมคฺคานํ ภาโว สามคฺคี.

อิย-อธิปติโน ภาโว อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ.

ณิย-อลสสฺส ภาโว กมฺมํ วา อาลสิยํ, ตาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ.