๖. ตฺยาทิกณฺฑ

อถ ตฺยาทโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ วุจฺจนฺเต.

กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตนฺติ กฺริยาปทสฺส ปุพฺพาจริยสญฺญา. กาล+การก+ปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณํ ตฺยาทฺยนฺตํ อลิงฺคญฺจ, วุตฺตมฺปิ เจ+ตํ –

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจี ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ต+ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ.

๑๔. กฺริยตฺถา พหุลํ –ติ

จ สพฺพตฺถ วตฺตเต. กฺริยา อตฺโถ เอตสฺสาติ กฺริยตฺโถ ธาตุ, โส จ ทุวิโธ สกมฺมกา+กมฺมกวเสน. ตตฺถ ยสฺมึ กฺริยตฺเถ กตฺตุวาจิมฺหา กมฺมํ คเวสียเต, โส สกมฺมโก. อิตโร อกมฺมโก.

ตตฺร สกมฺมกา กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา กฏํ กโรติ, คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ. อกมฺมกา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทนฺติ, ยถา อจฺฉติ เสติ ติฏฺฐติ. กฺริยาติ จ คมนปจนาทิโก อสตฺตสมฺมโต กตฺตริ กมฺเม วา ปติฏฺฐิโต การกสมูหสาธิโย ปทตฺโถ วุจฺจติ. อปิ จ –

กรณํ ภวนํ จาปิ, กร+ภูหิ กถียเต;

ตโต กฺริยาทิวาจตฺตํ, ปากาทีนํ กถํ ภเว.

กร+ภูธาตูหิ กรณญฺจ ภวนญฺจ วุจฺจติ, ปาก+คมนาทีหิ เตสํ กฺริยาภวนานํ วาจฺจตฺตํ กถํ ภวตีติ วุตฺตํ โหติ. ปุนปิ –

ปากาทีนญฺหิ วาจฺจตฺตํ, กรภูสุ น ยุชฺชติ;

ตํ พหุตรวาจฺจตฺตํ, ปากาทีสุ น ยุชฺชติ.

ตํ นาม –

การิยรูปา หิ ธาตฺวตฺถา, สตฺตายุตฺตา จ เต+ขิลา;

ตโต กฺริยา จ ภาโว จ, สามญฺญํ เตสุ คมฺยเต.

๑. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส เวฺห เอ เมฺห.

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. กฺริยาธิการตฺตา ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ วุตฺตํ. เตส+มนิยเม –

๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกาน+เมกาเนเกสุ ตุมฺหา+มฺห+เสเสสุ เทฺว เทฺว มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา

เอกาเนเกสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานญฺจ มชฺฌิมุ+ตฺตม+ปฐมา เทฺว เทฺว โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตตฺถติ อนฺตีติ ปฐมปุริโส, อาโท นิทฺทิฏฺฐตฺตา. สิ ถ อิติ มชฺฌิมปุริโส, มชฺเฌ นิทฺทิฏฺฐตฺตา. มิ ม อิติ อุตฺตมปุริโส. อุตฺตมสทฺโท+ยํ สภาวโต ติปภุตีน+มนฺต+มาห. ปรจฺฉกฺเกปิ เต อนฺเตติอาทินา เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ เสเสสุ ภวิสฺสติอาทีสุ สตฺตสุ ปจฺจยวิธานสุตฺเตสุปิ โยเชตพฺพํ.

อิทานิ ภูวาทีน+มฏฺฐคณานํ ภูวาทิคเณสุ ภู=สตฺตาย+มิติ ปฐมธาตุโต ปรา ตฺยาทโย โยชียนฺเต. ตตฺถ ‘‘เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ’’ติ ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุ+กมฺม+ภาเวสุเยว กฺยวิกรณลวิกรณา โหนฺตีติ ‘‘โกฺย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ’’ ‘‘กตฺตริ โล’’ อิจฺจาทินา เตสํ วิกรณานํ วิธานา ตฺยาทโย กตฺตุ+กมฺม+ภาเวเสฺวว วิญฺญายนฺตีติ กตฺตริ ติมฺหิโล. เก เต วิกรณา –

ปุพฺพาปรภาคฏฺฐานา, ภินฺนธาตุวิภตฺติโย;

นิสฺสาย ปจฺจยา โหนฺติ, เอเต วิกรณา สิยุํ.

๕,๘๒. ยุวณฺณาน+เม, โอ ปจฺจเย

อิวณฺณุ+วณฺณนฺตานํ กฺริยตฺตานํ เอ+โอ โหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเยติ อูสฺโส+กาโร.

๕,๘๙. เอโอน+มย+วา สเร

สเร ปเร เอโอน+มยวา โหนฺติ ยถากฺกมํติ โอสฺส อวาเทโส. โส ปุริโส สาธุ ภวติ, สา อิตฺถี สาธุ ภวติ, จิตฺตํ สาธุ ภวติ.

อุตฺตตฺตา กตฺตุ อาขฺยาเต, ตติยา น จ กตฺตริ;

ปฐมาวิภตฺติ โหเตว, อตฺถมตฺตํ อเปกฺขิย.

สติปิ กฺริยาเยกตฺเต กตฺตูนํ พหุตฺตา ‘‘พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ’’ติ อนฺติ.

๑๖๑. กฺวจิ วิกรณานนฺติ

วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหตีติ ลวิกรณสฺส โลโป, เสสํ ปุริมสทิสํ. เต ปุริสา ภวนฺติ. มชฺฌิมปุริ- เสกวจนํ สิ, ตฺวํ ภวสิ. พหุวจนํ ถปจฺจโย, ตุเมฺห ภวถ. อุตฺตมปุริเสกวจนํ มิปจฺจโย.

๕๗. หิมิเมสฺว+สฺส

อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. อหํ ภวามิ. พหุวจนํ มปจฺจโย, มยํ ภวาม. เอวํ ปรจฺเฉกฺเกปิ-ภวเต, ภวนฺเต. ภวเส, ภวเวฺห. ภเว, ภวเมฺห. เกจิ ทีฆํ กตฺวา ปฐนฺติ, ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีโฆ, ภวาเมฺห.

เอตฺถ จ –

ลชฺชา สตฺตา ฐิติ ชาครณํ,

วุทฺธิ กฺขย ชีวิต มรณํ;

กีฬา รุจิ โรจเต อิเตฺยวํ,

วุตฺตา อกมฺมกธาตุ สพฺเพ.

–ติ วุตฺตตฺตา กมฺมํ ทุติยา น.

ปจ=ปาเก, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ, เอว+มุปริปิ. ปจ อิติ ฐิเต ลวิกรณํ, วิกรณโลปาทิ ปุริมสมํ. โส โอทนํ ปจติ, เต ปจนฺติ. ตฺวํ ปจสิ, ตุเมฺห ปจถ. อหํ ปจามิ, มยํ ปจาม. ปรจฺฉกฺเก-ปจเต, ปจนฺเต. ปจเส, ปจเวฺห. ปเจ, ปจาเมฺห.

๑,๒๒. วิปฺปฏิเสเธ

วิปฺปฏิเสธนํ=อญฺญมญฺญปฏิเสธนํ วิปฺปฏิเสโธ. ปฐมมชฺฌิมปุริสานํ ทฺวินฺนํ เอกตฺถ ปสงฺเค มชฺฌิมปุริสพหุวจนํ ถปจฺจโย. โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, ตุเมฺห ปจถ. ตุลฺยพลวิโรธิโน หิ วิปฺปฏิเสธา ปฐมมชฺฌิมอุตฺตมปุริสานํ ติณฺณํ เอกตฺถ ปสงฺเค อุตฺตมปุริสพหุวจนํ โหติ, โส จ ปจติ, ตฺวญฺจ ปจสิ, อหญฺจ ปจามิ มยํ ปจามาติ ภวติ.

อม+คม=คมเน –

๕,๑๗๓. คม ยมิ+สา+ส ทิสานํ วา จฺฉง

เอเตสํ ธาตูนํ จฺฉง วา โหติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. โส คามํ คจฺฉติ. อนฺติ –

๗๔. ครุปุพฺพา รสฺสา เร+นฺเตนฺตีนํ

ครุปุพฺพสฺมา รสฺสา นฺเต+นฺตีนํ เร วา โหติ.

อกฺขรนิยโม ฉนฺทํ,

ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ;

ทีโฆ สํโยคาทิปุพฺโพ,

รสฺโส ครุ ลหุ ตุ รสฺโส.

คจฺฉเร คจฺฉนฺติ. ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุเมฺห คจฺฉถ. อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม. จฺฉาเทสาภาวปกฺเข ‘‘อู ลสฺเส’’ติ เอกาเร คเมติ. ปรโลเป คเมนฺติ. คเมสิ, คเมถ. คเมมิ, คเมม. ปรจฺฉกฺเกปิ โส คจฺฉเต, คจฺฉเร คจฺฉนฺเต. คจฺฉเส, คจฺฉเวฺห. คจฺเฉ, คจฺฉาเมฺห.

ปุเร อธมฺโม ทิพฺพติ, ปุรา มรามีติ จ ตํสมีเป ตพฺโพหารูปจาเรน วตฺตมานวจนํ. วุตฺตญฺหิ –

อารทฺธา+นิฏฺฐิตํ กิจฺจํ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ;

วตฺตมานสมีปญฺจ, วตฺตมานนฺติ วุจฺจติ.

กิมิว เต –

คงฺคาจ ตํสมีปญฺจ, ยโต คงฺคาติ ญายเต;

คงฺคายํ ปาตุ+มาคจฺฉ, โฆโส คงฺคาย+มิตฺยปิ.

มุขฺยา+มุขฺยตฺถเภเทน, วตฺตมานํ ตโต ทฺวิธา;

มุขฺยญฺหิ รุฬฺหิ+มาปนฺนํ, ต+ทาโรปา อมุขฺยตาติ.

ปุเร+ปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตา คมฺยเต, ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา. กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺเตฺยว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ’’ ‘‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส’’ ‘‘อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ’’ติ. ‘‘กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ, ราชคหโต อาคจฺฉามี’’ติอาทีสุ ปน ปจฺจุปฺปนฺนสมีเป วตฺตมานวจนํ.

๕,๑๗๕. คม วท ทานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา

คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺต+มาน+ตฺยาทีสุ. ฆมฺมติ, ฆมฺมนฺติ อิจฺจาทิ.

กมฺเม –

อุปสคฺควสา โกจิ, อกมฺโมปิ สกมฺมโก;

ยถา+ภิภูยเต ราโค, ตาปเสน มหิทฺธินาติ –

วุตฺตตฺตา อกมฺมกโต กมฺมนิ อนุปุพฺพา ภูธาตุโต ตฺยาทโย โหนฺติ.

๕,๑๗. โกฺย ภาวกมฺเมสฺว+ปโรกฺเขสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ

ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน+นฺต+ตฺยาทีสุ ปเรสุ โกฺย โหติ กฺริยตฺถา. กกาโร+นุพนฺธการิยตฺโถ. ‘‘น เต กานุพนฺธ+นาคเมสู’’ติ ปฏิเสธา โอการาภาโว. อนุภูยติ สุขํ เทวทตฺเตน.

เอตฺถ จ –

อาขฺยาเตน อวุตฺตตฺตา, กตฺตุโต ตติยา น ตุ;

ทุติยา โหติ กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตา ปฐมาปิ+ธ.

อนุภูยนฺติ สมฺปตฺติโย ตยา. อนุภูยสิ ตฺวํ เทวทตฺเตน. อนุภูยถ ตุเมฺห. อหํ อนุภูยามิ, ตยา มยํ อนุภูยาม. ทฺวิตฺเต อนุภุยฺยติ+จฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก.

ภาเว อทพฺพวุตฺติโน ภาวสฺส เอกตฺตา เอกวจนเมว. ตญฺจ ปฐมปุริเสกวจเนเยว สมฺภวติ, เนว+ญฺญํ, พหุลํวิธานา. ภูยติ ภูยเต เทวทตฺเตน, สมฺปติ ภวนนฺตฺยตฺโถ.

ปจธาตุโต กมฺเม โกฺย.

๓๗. กฺยสฺสติ

กฺริยตฺถา กฺยสฺส อีญ วา โหติ. โญ อาทฺยาวยวตฺโถ. เทวทตฺเตน โอทโน ปจียติ ปจฺจติ, เรอาเทเส โอทนา ปจียเร ปจียนฺติ, ปจฺจเร ปจฺจนฺติ. จวคฺคปุพฺพรูปานิ. ตฺวํ ปจียสิ ปจฺจสิ, ตุเมฺห ปจียถ ปจฺจถ. อหํ ปจียามิ ปจฺจามิ, มยํ ปจียาม ปจฺจาม. ปรจฺฉกฺเก เทวทตฺเตน โอทโน ปจียเต อิจฺจาทิ.

คมิโต กมฺเม จฺฉง จ อีญอาคเม จ กเต เตน คาโม คจฺฉียติ, คามา คจฺฉียนฺติ. คจฺฉียสิ, คจฺฉียถ. คจฺฉียามิ, คจฺฉียาม. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. คมียติ คมฺมติ, คมียนฺติ คมฺมนฺติ. คมียสิ คมฺมสิ, คมียถ คมฺมถ, คมียามิ คมฺมามิ, คมียาม คมฺมาม ปรจฺฉกฺเกปิ เอวํ. ตถา ฆมฺมียติ, ฆมฺมียนฺติ อิจฺจาทิ.

กฺริยตฺถา กตฺตริ ตฺยาทิ, กมฺมสฺมิญฺจ สกมฺมกา;

ภาเว วา+กมฺมกา กมฺมา+วจนิจฺฉาย มญฺญเต.

ตถา หิ วิชฺชมานสฺสาปิ กมฺมาสฺส อวจนิจฺฉายํ อิทํ วุจฺจติ –

สโตปิ น วิวกฺขา+สฺส, อสโตปิ จ สา ภเว;

ตํ ยถา+นุทรา กญฺญา, วญฺฌาวทฺธิตโก ยถา.

วิวกฺขา โลกิกา เอสา, อสกฺย+มติวตฺติตุํ;

กถ+เมส วิปริยาโส, โลโก เอวา+นยุชฺชเต.

(วตฺตมานปจฺจยนโย).

๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสติ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสเวฺห สฺสํ สฺสาเมฺห

ภวิสฺสติ=อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ.

๓๕. อ+อี+สฺสาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสาทีนญฺจ พฺยญฺชนสฺสิ+ญ โหติ วิภาสา. ววตฺถิตวิภาสา+ยํ. สฺเสติ สฺสาทีนํ สฺสติอาทีนญฺจาวยโว คหิโต, ‘‘อูพฺยญฺชนสฺสา’’ติ สิทฺเธปิ ตฺยาทีสุ เอเตสเมวาติ นิยมตฺโถ+ย+มารมฺโภ. ลสฺสาการโลเป โอ+อวาเทเส ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ. ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ. ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม. ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต. ภวิสฺสเส, ภวิสฺสเวฺห. ภวิสฺสํ, ภวิสฺสาเมฺห.

กมฺเม –

๔๙. กฺยสฺส สฺเส

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. สุขํ ตยา อนุภวิสฺสติ, อนุภวิสฺสนฺติ. อนุภวิสฺสสิ, อนุภวิสฺสถ. อนุภวิสฺสามิ, อนุภวิสฺสาม. อญฺญตฺร อนุภูยิสฺสติ, อนุภูยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. เอวํ ปรจฺฉกฺเก. ภาเว-ภูยิสฺสติ ภูยิสฺสเต.

กตฺตริ-ปจิสฺสติ, ปจิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กมฺเม-ปจิสฺสติ โอทโน เทวทตฺเตน, ปจียิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ. ปจฺจิสฺสนฺติ โอทนา ปจียิสฺสนฺติ, ปจียิสฺสเร, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสนฺติ.

คมิโต กตฺตริ-โส คจฺฉิสฺสติ, เต คจฺฉิสฺสนฺติ. ตฺวํ คจฺฉิสฺสสิ, ตุเมฺห คจฺฉิสฺสถ. อหํ คจฺฉิสฺสามิ, มยํ คจฺฉิสฺสาม. คจฺฉิสฺสเต, คจฺฉิสฺสนฺเต. คจฺฉิสฺสเส, คจฺฉิสฺสเวฺห. คจฺฉิสฺสํ, คจฺฉิสฺสาเมฺห. สคฺคํ คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ. คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ. คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม อิจฺจาทิ. กมฺเม-คจฺฉิยิสฺสติ, คจฺฉิยิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. กฺยโลเป คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ. ตถา ฆมฺมิสฺสติ ฆมฺมียิสฺสติ, ฆมฺมิสฺสนฺติ, ฆมฺมียิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ.

๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ

นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ. เอตฺถ ‘‘ชฺยาทีหิ กฺนา’’ติ กฺนาวิกรเณ ‘‘ญาสฺสเน ชา’’ติ ชาเทโส. น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ. กถญฺหิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ. วิมฺหเย-อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขิติ, น ปน สทฺทํ โสสฺสติ. อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพต+มาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ. (ภวิสฺสนฺติปจฺจยนโย).

๔. ภูเต อี อุํ โอ ตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ เมฺห

ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อีอาทโย โหนฺติ. ภูตานชฺชตเน อุปริ วกฺขมานตฺตา อิเม อีอาทโย ภูตชฺชตเน. ‘‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’’ติอาทีสุ ภูตสามญฺเญว ภวนฺติ.

อหสฺสุ+ภยโต อฑฺฒ-รตฺตํ วา ตทุปฑฺฒตํ;

อนฺโตกตฺวาน วิญฺเญยฺโย, อโห อชฺชตโน อิติ;

ตทญฺโญ ปน โย กาโล, โส+นชฺชตนสญฺญิโต.

อิติ ปฐมปุริเสกวจนํ อี,

๑๕. อา+อี+สฺสาทีสฺว+ญ วา

อาอาโท อีอาโท สฺสาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหตีติ ธาตุโต ปุพฺพํ อญ. ‘‘กตฺตริ โล’’ติ โล, เอการ+อวาเทสา จ.

๓๘. เอยฺยาถ+สฺเส+อ+อา+อี+ถานํ โอ+อ+อํ+ตฺถ+ตฺโถ+โวฺหก

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํติ อีสฺสตฺโถ, อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ, ภวตฺโถ. ‘‘อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา’’ติ อีสฺส รสฺสตฺตํ. โส อภวิ ภวิ, อภวี ภวี.

๓๙. อุํสฺสึ+สฺวํ+สุ

ติอุํสฺส อึสุ+อํสุ วา โหนฺติ. อภวึสุ ภวึสุ, อภวํสุ ภวํสุ, อภวุํ ภวุํ.

๔๒. โอสฺส อ+อิ+ตฺถ+ตฺโถ

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. อภว ภว, อภวิ ภวิ, อิญาคเม อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิตฺโถ ภวิตฺโถ, อภวตฺโถ ภวตฺโถ.

๔๓. สิ

โอสฺส สิ วา โหติ. อภวิสิ ภวิสิ, อภวสิ ภวสิ. อภโว ภโว.

๔๕. มฺหาตฺถาน+มุญ

เอสํ อุญ วา โหติ. อีอาทิสมฺพนฺธีนเมว คหณํ. อภวุตฺถ ภวุตฺถ.

๔๖. อึสฺส จ สิญ

อึสฺส จ สิญ วา โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อิการญฺญการา อุจฺจารณอาทฺยาวยวตฺถา. อภวสิตฺถ ภวสิตฺถ, อภวิตฺถ ภวิตฺถ, อภวตฺถ ภวตฺถ, อภวิสึ ภวิสึ, อภวสึ ภวสึ, อภวึ ภวึ. อุญาคเม อาสฺส รสฺโส. อภวุมฺห ภวุมฺห อภวุมฺหา ภวุมฺหา. สิญาคเม อภวสิมฺห ภวสิมฺห อภวสิมฺหา ภวสิมฺหา อภวิมฺห ภวิมฺห อภวิมฺหา ภวิมฺหา อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ อภวิตฺถ ภวิตฺถ อภวตฺถ ภวตฺถ. รสฺเส อภวถ ภวถ, อภวา ภวา, อภวุ ภวุ. อภวิเส ภวิเส, อภวเส ภวเส, อภวิวฺหํ ภวิวฺหํ อภววฺหํ ภววฺหํ, อสฺส อ+มาเทเส อภวํ ภวํ อภว ภว, อภวิเมฺห ภวิเมฺห อภวเมฺห ภวเมฺห. กมฺเม สุขํ ตยา อนุภูยิตฺโถ อนฺวภูยตฺโถ อนุภูยตฺโถ อนฺวภูสิ อนุภูสี อนฺวภูยี อนุภูยี, อนฺวภูยึสุ อนุภูยึสุ อนฺวภูยํสุ อนุภูยํสุ อนฺวภูยุํ อนุภูยุํ อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิตฺโถ ภูยิตฺโถ อภูยตฺโถ ภูยตฺโถ อภูยิ ภูยิ อภูยี ภูยี. เตน อภูยตฺถ ภูยตฺถ อภูย ภูย อภูยา ภูยา.

โส อปจิตฺโถ ปจิตฺโถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียิตฺโถ ปจียิตฺโถ อปจียตฺโถ ปจียตฺโถ. จวคฺคปุพฺพ- รูเป อปจฺจิตฺโถ ปจฺจิตฺโถ อปจฺจตฺโถ ปจฺจตฺโถ อปจียิ ปจียิ อปจียี ปจียี อปจฺจิ ปจฺจิ อปจฺจี ปจฺจี, อปจียึสุ ปจียึสุ อปจึสุ ปจึสุ อปจียํสุ ปจียํสุ อปจฺจํสุ ปจฺจํสุ อปจียุํ ปจียุํ อปจฺจุํ ปจฺจุํ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ, ปุพฺพรูโปว วิเสโส.

โส คามํ อคจฺฉิตฺโถ คจฺฉิตฺโถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ.

๓๐. ฑํสสฺส จ ญฺฉง

ฑํสสฺส จ คมิสฺส จ ญฺฉง วา โหติ อา+อีอาทีสุ. อคญฺฉิตฺโถ คญฺฉิตฺโถ อคญฺฉตฺโถ คญฺฉตฺโถ อคญฺฉิ คญฺฉิ อคญฺฉี คญฺฉี อิจฺจาทิ.

๒๙. คมิสฺสา

อาอาโท อีอาโท จ คมิสฺส อา โหติ วา. โส อคา อคมิ คมิ อคมิตฺโถ คมิตฺโถ อคมตฺโถ คมตฺโถ. อีปจฺจเย ลสฺสาการสฺส ‘‘หิมิเมสฺว+สฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ โยควิภาคา ทีเฆ ‘‘ทีฆา อีสฺสา’’ติ อีสฺส สิอาเทโส, อคมาสิ อคมิ คมิ อคมี คมี, อคมึสุ คมึสุ อคมํสุ คมํสุ อคมุํ คมุํ. โอสฺส ออาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อชฺฌคา ปรสฺส โลโป. ตุเมฺห อชฺฌคุตฺถ. อหํ อชฺฌคํ, มยํ อชฺฌคมฺห. ปรจฺฉกฺเก – ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ โส อคจฺฉิตฺถ คจฺฉิตฺถ อคญฺฉิตฺถ คญฺฉิตฺถ อคมิตฺถ คมิตฺถ อคม คม อคมา คมา. เต อคมู คมู, โอสฺส อาอาเทเส อชฺฌคุํ. ตฺวํ อคมิเส คมิเส. ตุเมฺห อคมิวฺหํ. ‘‘เอยฺยาถา’’ ทินา อ+มาเทเส อหํ อคมํ คมํ อชฺฌคํ. มยํ อคมิเมฺห คมิเมฺห. กมฺเมอคจฺฉียิ อคมียิ, อคจฺฉิยุํ อคมิยุํ อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมี ฆมฺมี อิจฺจาทิ.

๑๓. มาโยเค อี+อาอาที

มาโยเค สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. สกกาลโต กาลนฺตเรปิ ปจฺจยวิธานตฺโถ+ยํ. มา ภวํ อภวิตฺโถ อิจฺจาทิ. วาวิธานาสฺสตฺยาทิ+เอยฺยาทิ+ตฺวาทโยปิ โหนฺติ, มา ภวํ ภวิสฺสติ, มา ภวํ ภเวยฺย, มา ภวํ ภวตุ อิจฺจาทิ. (อีอาทิปจฺจยนโย).

๕. อนชฺชตเน อา อูโอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส

อวิชฺชมานชฺชตเน ภูตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ วา. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา ตฺเถ ‘‘อา อี อู มฺหา’’ อิจฺจาทินา รสฺเส จ โส อภวตฺถ ภวตฺถ อภว ภว อภวา ภวา, เต อภวุ ภวุ อภวู ภวู. โอ, ‘‘โอสฺสา’’ติอาทินา ออาทโย, อภว ภว อภวิ ภวิ อภวตฺถ ภวตฺถ อภวตฺโถ ภวตฺโถ, สิอาเทเส อภวสิ ภวสิ อภโว ภโว. ตุเมฺห อภวตฺถ ภวตฺถ. อหํ อภวํ ภวํ อภว ภว, มยํ อภวมฺห ภวมฺห อภวมฺหา ภวมฺหา. โส อภวตฺถ ภวตฺถ. เต อภวตฺถุํ ภวตฺถุํ. ตฺวํ อภวเส ภวเส. ตุเมฺห อภววฺหํ ภววฺหํ. ‘‘อิสฺส จ สิญ’’ติ สึ, อหํ อภวสึ ภวสึ อภวึ ภวึ. มยํ อภวมฺหเส ภวมฺหเส. กมฺเม-ตฺเถ สุขํ ตยา อนุภูยิตฺถ, อิญาคมาภาเว อนุภูยตฺถ อิจฺจาทิ. ภาเว-อภูยตฺถ ภูยตฺถ อิจฺจาทิ.

โส โอทนํ อปจตฺถ ปจตฺถ อิจฺจาทิ กตฺตุสมํ. กมฺเม-อปจียตฺถ ปจียตฺถ อปจฺจตฺถ ปจฺจตฺถ อปจีย ปจีย อปจียา ปจียา อปจฺจ ปจฺจ อปจฺจา ปจฺจา. อปจียุ ปจียุ อปจียู ปจียู อปจฺจุ ปจฺจุ อปจฺจู ปจฺจู อิจฺจาทิ. ‘‘มาโยเค อี+อาอาที’’ติ มาโยเคปิ อาอาทโย, มา ภวํ อปจฺจตฺถ อิจฺจาทิ.

ตถา อคจฺฉตฺถ คจฺฉตฺถ อิจฺจาทิ ปุริมสมํ. ตถา อคมตฺถ คมตฺถ อิจฺจาทิปิ อฆมฺมตฺถ ฆมฺมตฺถ อิจฺจาทิปิ. (อนชฺชตนปจฺจยนโย).

๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ โวฺห อิ เมฺห

อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ. อกฺขานํ=อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขํ. ตสฺมึ. ‘‘อปโรกฺเขสู’’ติ วจนา กฺย+ลาทิวิกรณา น โหนฺติ.

๕,๗๑. ปโรกฺขายญฺจ

ปโรกฺขายํ ปฐม+เมกสฺสรํ สทฺทรูปํ เทฺว ภวติ. ‘‘ภูสฺส วุก’’ อิติอาทีสุ วุก, ภูว ภูว อิติ ทฺวิตฺเต –

๕,๗๕. โลโป+นาทิพฺยญฺชนสฺส

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อาทิโต+ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ

ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ.

๕,๗๘. จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา

ทฺวิตฺเต ปุพฺเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ ยถากฺกมํติ พกาเร โส พภูว กิร, เต พภุวุ กิร. ตฺวํ พภุเว กิร, อิญ ตุเมฺห พภุวิตฺถ กิร. อหํ พภุว กิร, มยํ พภุวิมฺห กิร. โส พภุวิตฺถ กิร, เต พภุวิเร กิร. ตฺวํ พภุวิตฺโถ กิร, ตุเมฺห พภุวิโวฺห กิร. อหํ พภุวิ กิร, มยํ พภุวิเมฺห กิร. กมฺเม-อนุปภุว กิร อิจฺจาทิ. ภาเวพภุว พภุวิตฺถ กิร.

ปปจ, ปปจุ. ปปเจ, อิญาคเม ปปจิตฺถ. อญฺญตฺร ‘‘สํโยคาทิโลโป’’ติ โลโป, ปปจิตฺถ. ปปจ, ปปจิมฺห. ปปจิตฺถ, ปปจิเร. ปปจิตฺโถ ปปจิโถ, ปปจิโวฺห. ปปจิ, ปปจิเมฺห. เอวํ กมฺเม.

ออาทิปจฺจเย ทฺวิภาเว อนาทิพฺยญฺชนโลเป ปุพฺพสฺส ‘‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’’ติ จวคฺคชกาเร ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ติ ทีเฆ จ กเต โส คามํ ชคาม กิร, ชคมุ. ชคเม, ชคมิตฺถ. ชคม, ชคมิมฺห. ชคมิตฺถ, ชคมิเร. ชคมิตฺโถ, ชคมิโวฺห. ชคมิ, ชคมิเมฺห. เอวํ กมฺเม.

มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยา กตา อภินิพฺพตฺติกาเล+นุปลทฺธาสมานา ผเลนา+นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต. เตน อุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมฺภโว. (ปโรกฺขาปจฺจยนโย).

๗. ยฺโยโท วา+ติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสมฺหา สฺสถ สฺสึสุสฺสเสสฺสเวฺหสฺสึ สฺสามฺหเส.

เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ. วิธุรปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยาติปตน+มนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ. เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยา อตีตานาคเตเสฺวว โหนฺติ, น วตฺตมาเน, ตตฺร กฺริยาติปตฺยสมฺภวา. อิญาคเม สฺสาสฺส วา รสฺเส จ สเจ โส ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺส, อรหา อภวิสฺส ภวิสฺส อภวิสฺสา ภวิสฺสา วา, เต จ ตํ อลภิสฺสํสุ, อรหนฺโต อภวิสฺสํสุ ภวิสฺสํสุ. ‘‘เอยฺยาถา’’ทินา สฺเสสฺส วา อกาเร ตฺวํ อภวิสฺส ภวิสฺเส. ตุเมฺห อภวิสฺสถ. อหํ อภวิสฺสํ. รสฺเส มยํ อภวิสฺสมฺห ภวิสฺสมฺห อภวิสฺสมฺหา ภวิสฺสมฺหา. ปรจฺฉกฺเก-โส อภวิสฺสถ, อภวิสฺสึสุ. อภวิสฺสเส, อภวิสฺสเวฺห. อภวิสฺสึ, อภวิสฺสามฺหเส.

กมฺเม-เตน สุขํ อนฺวภวิสฺส, อนฺวภวิสฺสํสุ กฺยโลโป. อนฺวภูยิสฺส อนฺวภูยิสฺสา อิจฺจาทิ. ภาเว-เตน อภูยิสฺส ภูยิสฺส อภูยิสฺสา ภูยิสฺสา. อภูยิสฺสถ ภูยิสฺสถ.

เอวํ ตณฺฑุลาทิสาธนํ อลภิสฺส, โอทนํ อปจิสฺส ปจิสฺส อิจฺจาทิ. กมฺเม-เตน โอทโน อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา อิจฺจาทิ.

โส อคจฺฉิสฺส คจฺฉิสฺส อคจฺฉิสฺสา คจฺฉิสฺสา อิจฺจาทิ. จฺฉาเทสา+ภาเว อคมิสฺส คมิสฺส อคมิสฺสา คมิสฺสา อิจฺจาทิ. กมฺเม-อคจฺฉิสฺส คจฺฉิสฺส อคจฺฉียิสฺส อิจฺจาทิ. อคมิสฺส คมิสฺส อคมียิสฺส อิจฺจาทิ. ตถา อฆมฺมิสฺส อิจฺจาทิ. (กฺริยาติปตฺติปจฺจยนโย).

๘. เหตุผเลเสฺว+ยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยาโวฺห เอยฺยํ เอยฺยาเมฺห.

เหตุภูตายํ ผลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ วา. ลวิกรณวุทฺธิอาทิ ปุพฺพสมํ. ปริกปฺเป –