๑๕. สามิตฺเถ+ธินา

สามิภาวตฺเถ อธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ. อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต, พฺรหฺมทตฺติสฺสรา ปญฺจาลาติ อตฺโถ. อธิเทเวสุ พุทฺโธ, สมฺมุติเทวาทีหิ พุทฺโธ อธิโกตฺยตฺโถ.

เอตฺถ จ ยถาวุตฺเตสุ อตฺเถสุ อยํ เภโท –

การกํ สาธกํ นิพฺพตฺตกํ กฺริยานิมิตฺตนฺติ อตฺถโต เอกเมว, ตญฺจ ทณฺโฑ, ธวโล, ปจนํ, จิตฺโต, โคติ ทพฺพ+คุณ+กฺริยา+นาม+ชาติเภเทน ปญฺจวิธมฺปิ กมฺม+กตฺตาทิวเสน ฉพฺพิธํ, ตํ สตฺติการกํ, ตทาธารภูตทพฺพาทโย ตตฺรฏฺฐการกํ, น มุขฺยโต. มุขฺยโต เจ โหนฺติ, เตสํ สตฺติทพฺพานํ อญฺญมญฺญพฺยาวฏรูปตฺตา โย อาธาโร, โส อาธาโรเยว, กิสฺมิญฺจิกาเล กรณํ วา กตฺตุรูปภูโต วา น โหติ, ตสฺมา ถาลิ ปจติ, ถาลิยา ปจติ, ถาลิยํ ปจตีตฺยาทินา เอกสฺส วตฺถุโน กตฺตุ+กรณา+ธารเภโท น สิยา. สตฺติปกฺเข ปน ทพฺพาทีนํ อเนกสตฺติยา อาธารตฺตา สตฺติยา ทพฺพาทโย วิวกฺขิตา ตํ ตํ การกํ โหตีติ ทพฺพาทีนํ อเภเทปิ การกเภโท ยุชฺชเต. วุตฺตญฺหิ –

วิจิตฺตกตฺตุอาทีหิ, สํโยคา เอกวตฺถุโน;

นานาตฺตํ ยุชฺชเต นาฏฺย-เภเทน นฏกสฺสิ+วาติ.

ถาลิ วตฺถุโต เอกา เจทปิ สตฺติการกภูตกตฺตุ+กรณา+ธาราทีนํ เภเทน เภท+มุปยาติ, กิมิว ราม+ราวณาทิเวสธารีนฏโก เตสํ นามวเสน ราโม, ราวโณติ เภท+มุปยาติ, ต+มิวาติ อธิปฺปาโย.

ปุน+รปิ –

ยเถ+โกปิ ปโฏ สุตฺต, ปีตาทิคุณสํยุโต;

สุกฺโก ปโฏติ ปีโตติ, เภทํ ยาเตฺย+วเมว+ยํ.

เอตฺถ จ สตฺติภูตกตฺตาทโย มุขฺยการกํ, ตํโยเคน ทพฺพภูตถาลี คุณการกํ, เต จ กถํ กฺริยาย การกา โหนฺติ. กตฺตา อตฺตนา ปติฏฺฐิตาย หสติ+นจฺจติจฺจาทิกฺริยาย นิมิตฺตํ โหติ. กมฺมญฺจ อตฺตนา ปติฏฺฐิตกฺริยาย ตทตฺถภูตอินฺธนาทีนิ ปวตฺเตนฺตํ ‘‘โอทนํ ปจตี’’ตฺยาโท นิมิตฺตํ. ‘กฏฺเฐหิ ปจฺจตี’ตฺยาโท กฏฺฐานิ ชลนกฺริยาย สาเธตพฺพปากสฺส องฺคภาเวน นิมิตฺตํ. ‘ผรสุนา ฉินฺทตี’ตฺยาโท ผรสุ จ กฏฺฐานํ ทฺวิธาปวตฺติยา นิมิตฺตํ. กมฺมญฺจ กฺริยาย สมฺพนฺธียมานพฺยาเปฺย สติ นิมิตฺตภาเวน กฺริยาย นิมิตฺตํ. ตถา สมฺปทานา+วธิ+อาธารานํ ‘คาโว ททาติ’ ‘คามสฺมา อปนยติ’ ‘ถาลิยํ ปจตี’ตฺยาทีสุ โคทานา+ปนยน+ปจนกฺริยานํ นิมิตฺตตฺตา กฺริยาย นิมิตฺตานิ โหนฺติ. เตสํ ยถาสกํ กฺริยาย ปวตฺตโก กตฺตา, ตสฺมา ส เอว ปธาโน กตฺตาติ โวหารํ ลภติ, อญฺเญสํ กรณาทีนํ กตฺตุภาเว สติปิ อปฺปธานตฺตา ตํ น ลภติ.

โจทเกน วุตฺตญฺหิ –

นนุ สามคฺยมีนายํ, กฺริยาสิทฺธิ กถํ วท;

เอกสฺส กตฺตุโน เอว, สพฺเพสํ กตฺตุตํ วินา.

สพฺเพสํ กรณาทีนํ, กตฺตุตาย วิโยคโต;

กรณาทีนํ อภาวตฺตา, การกํ น หิ ฉพฺพิธนฺติ.

วุจฺจเต –

ยทฺยปฺย+ตฺถิ หิ กตฺตุตฺตํ, สภาวา กรณาทิสุ;

กฺริยาสิทฺธฺยา ตถาเปฺย+ต+มปฺปธานํ ปรงฺคโต.

เอตํ สภาวโต อุปลพฺภมานํ กรณาทีสุ กตฺตุตฺตํ ปเรสํ กรณาทีนํ ชลน+ธารณาทิกฺริยาย องฺคํ อุปายติ อปฺปธานนฺติ อธิปฺปาโย.

การกํ ฉพฺพิธํ สญฺญา-วสา ฉพฺพีสติวิธํ;

ปเภทา สตฺตธา กมฺมํ, กตฺตา ปญฺจวิโธ ภเว.

กรณํ ทุวิธํ โหติ, สมฺปทานํ ติธา มตํ;

อปาทานํ ปญฺจวิธํ, อาธาโร ตุ จตุพฺพิโธ.

วิภตฺติโย ปน –

ปจฺจตฺต+มุปโยคญฺจ, กรณํ สมฺปทานิยํ;

นิสฺสกฺกํ สามิวจนํ, ภุมฺม+มาลปน+ฏฺฐมํติ.

อิติ ปโยคสิทฺธิยํ การกกณฺโฑ ตติโย.