๑๔. สตฺตมฺยา+ธาเร

อาธารการเก สตฺตมีวิภตฺติ โหติ. สฺมึ+สุอิติ สตฺตมี. สตฺตเมฺยกวจนํ สฺมึ, สุคเต ปติฏฺฐิตํ สุคตมฺหิ สุคตสฺมึ วา. สตฺตมีพหุวจนํ สุ, ‘‘สุ+หิสฺว+สฺเส’’ติ เอ, สุคเตสุ.

สุคโต, สุคตา. โภ สุคต, โภ สุคตา, ภวนฺโต สุคตา. สุคตํ, สุคเต. สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. กรเณ สุคเตน, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตาย, สุคตานํ. สุคตา, สุคตมฺหา, สุคตสฺมา, สุคเตภิ, สุคเตหิ. สุคตสฺส, สุคตานํ. สุคเต, สุคตมฺหิ, สุคตสฺมึ, สุคเตสุ.

สุคโต สุคโต. สุคตํ นมติ. สุคเตน กโต. สุคเตน ชิโต. สุคตสฺส ทเท. สุคตา วิคโต. สุคตสฺส สุโต. สุคเต รมเต. เอวํ –

สูรา+สุร+นโร+รค+นาค+ยกฺขา,

คนฺธพฺพ+กินฺนร+มนุสฺส+ปิสาจ+เปตา;

มาตงฺค+ชงฺคม+ตุรงฺค+วราห+สีหา,

พฺยคฺฆ+จฺฉ+กจฺฉป+ตรจฺฉ+มิค+สฺส+โสณา.

อาโลก+โลก+นิลยา+นิล+จาค+โยคา,

วายาม+คาม+นิคมา+คม+ธมฺม+กามา;

สงฺโฆ+ฆ+โฆส+ปฏิฆา+สว+โกธ+โลภา,

สารมฺภ+ถมฺภ+มท+มาน+ปมาท+มกฺขา.

ปุนฺนาค+ปูค+ปนสา+สน+จมฺปก+มฺพ-

หินฺตาล+ตาล+วกุล+ชฺชุน+กึสุกา จ;

มนฺทาร+กุนฺท+ปุจิมนฺท+กรญฺช+รุกฺขา,

เญยฺยา มยูร+สกุณ+ณฺฑช+โกญฺจ+หํสา.

สุคตสทฺโทว, ยโต สพฺโพ สทฺโท, น สทฺทตาลิตตฺโถว, อถ โข สํโยคาทิวเสนปิ อตฺถํ วทนฺติ. เตเน+ตํ วุจฺจติ –

สํโยคา วิปฺปโยคา จ, สาหจริยา+วิโรธโต;

อตฺถา ปกรณา ลิงฺคา, สทฺทนฺตรสมีปโต.

สามตฺโถฺย+จิตฺร+เทเสหิ, กาล+พฺยตฺตา+นุรูปโต;

อุปจาร+กากุเภท, สมฺพนฺเธหุ+ปลกฺขณา.

วจนา จ ตทงฺคตฺตา, ปธานตฺตาติอาทิหิ;

สทฺท+ตฺถา ปวิภชฺชนฺเต, น สทฺทาเทว เกวลาติ.

เอตฺถ สํโยคโต ตาว, ‘‘สกิโสรา เธนุ ทียตู’’ติ, กิโสโร อสฺสโปตโก, ตํสํโยคโต วฬวา เอว ปตียเต.

วิปฺปโยคโต – ‘‘อกิโสรา อานียตู’’ติ ตปฺปฏิเสธา วฬวา เอว ปตียเต.

สหจรณโต – ‘‘ราม+ลกฺขณ’’อิติ อุภินฺนํ สหจรเณน ราโมติ ทาสรถิ เอว ราโม, น อญฺญาภิธาโน ชามทคนฺยาทิ. ลกฺขโณปิ โสมิตฺติ เอว, น ตุ โย โกจิ ลกฺขโณ.

วิโรธโต – ‘‘ราม+ชฺชุนา’’ อิติ ภคฺคโว สหสฺสพาหุ จ อญฺญมญฺญวิรุทฺธาติ เต เอว ปตียนฺเต, น ทาสรถิ สพฺยสาจิ จ.

อตฺถโต – ‘‘สินฺธว+มานย, ปวิสามิ รณงฺคณ’’มิติ รณงฺคณปเวโส วาหนวิเสเสน โหตีติ อตฺถโต ตุรงฺคปตีติ, น ตุ ลวณวิเสสํ.

ปกรณโต-โภชนวิธิมฺหิ อุปสงฺขริยมาเน ‘‘สินฺธว+มานเย’’ติ, อตฺร หิ สทฺทนฺตรสฺสา+ภาเวปิ โภชโนปกรณสมวาย+มาโลกิตภาวโต ลวเณ ปฏิปตฺติ, ตาทิโส หิ ปตฺถาโวติ.

ลิงฺคโต – ‘‘เทวทตฺตํ ปฐม+มุปเวสย สมาราธิตคุรุํ’’ติ, อตฺร สมาราธิตคุรุตฺเตน ลิงฺเคน ตสฺส พาหุสฺสจฺจ+มวคมฺยเต, น ตุ โย โกจิ เทวคุโณ.

สนฺนิธานโต – ‘‘อชฺชุโน กตวีริโยติ’’ ปตียเต, โน อกตวีริโย อชฺชุโนติ.

สามตฺถิยโต – ‘‘อนุทรา กญฺญา’’ติ อุทเร อสติ กญฺญา เอว นตฺถีติ ตสฺสา กิสางฺคิยา มชฺฌปเทโสติ ปตียเต.

โอจิตฺรโต – ‘‘รามสทิโส+ยํ’’ อิติ, อตฺร หิ ราโม ปยุตฺตทาสรถิสฺมึ ภิยฺโย สาธารโณ ปริจโยติ ทาสรถิ เอว ปตียเต, น ภคฺควราโม.

เทสโต – ‘‘โปฏฺฐปา’’ อิติ กิสฺมิญฺจิ เทเส ปสํสาวจนํ. กิสฺมิญฺจิ อกฺโกสวจนํ.

กาลโต – ‘‘ปเจ’’ติ ทกฺขิณาปเถ กตฺถจิ ปุพฺพเณฺห ยาคุปาเก, สายเณฺห ตุ โอทนปาเก.

พฺยตฺติโต – ‘‘คามสฺส อทฺธ’’ มิติ สมภาเค, นปุํสกตฺตา. ‘‘คามสฺส อทฺโธ’’ติ ปุมตฺเตน ตุ อสมภาเค.

อนุรูปโต – ‘‘นรปติ สาธุ รกฺขติ โคมณฺฑล’’มิติ มหีมณฺฑลปาลนํ ราชิโน+นุรูป+มิติ มหีมณฺฑลปาลเนว ปตีติ, น ตุ โคยูถรกฺขเน.

อุปจารโต – อตํสภาเว ตํสภาวาโรปน+มุปจาโร, ส จ ตทฏฺโฐ, ตทฺธมฺโม, ตํสหจริโย, ตํสมีโปติ จตุพฺพิโธ, ตตฺถ ยถากฺกมํ มญฺจา อุกฺโกสนฺติ, อคฺคิ มาณโว, ยฏฺฐึ ปเวสย, คงฺคายํ วโชติ.

กากุโต-กากุสทฺโท อิตฺถิยํ, ส จ วิการ+โสก+ภีติ+ธนิรูเปสุ ทิสฺสติ, วตฺตุ กายวิการา กถญฺจิ ตํ อกตวาอปิ เกนจิ อญฺเญน ‘‘กึ ตฺวํ ตํ อกาสิ ‘‘อิติ ปุฏฺโฐ โกเปน ภมุเภทา ‘‘อหํ กตวา อมฺหี’’ติ กเถติ, ตสฺส ภมุเภทกฺริยา อกฺริยาปฏิญฺญํ สูจยติ.

สมฺพนฺธ โต – ‘‘มาตริ สมฺมา วตฺติตพฺพํ, ปิตริ สุสฺสูยิตพฺพํ’’ อิติ, อตฺร หิ สมาตริ สปิตรีติ สมฺพนฺธิสทฺทาภาเวปิ สา มาตา โส ปิตา จ อสฺส ปุตฺตสฺสาติ ปตียเต.

อุปลกฺขณโต – ‘‘กาเกหิ รกฺขิตพฺพํ ทธี’’ติ กากสทฺโท สพฺเพส+มุปฆาตกานํ สามญฺญํ อุปลกฺเขตีติ สุนขาทิสพฺเพหิปิ นิวารียเต.

วจนโต – ‘‘ทารา’’อิติ ทารสทฺโท กลตฺเต พหุวจนนฺโต, อญฺญตฺถ อนิยตวจโน.

ตทงฺคตฺตา – ‘‘สชฺชิตํ โภชน’’มิติ วุตฺเต ตปฺปริกฺขารตฺตา ตทุปกรณ อาสน, ปาติ, พฺยญฺชนาทีนํ สมฺปาทนมฺปิ ปตียเต.

ปธานภาวโต – ‘‘นิคฺคจฺฉติ อวนินาโถ’’ติ รญฺโญ นิคฺคมเนน ตทุปชีวีนมฺปิ นิคฺคมนํ วิญฺญายติ.

วุตฺตญฺจ –

เนยฺยนีตตฺถสุตฺเตสุ, เญยฺยํ สทฺทตฺถมตฺตกํ;

เน+ตฺถ วตฺตพฺพอตฺเถน, สุตฺตํ นีตตฺถกํ ภเวติ.

เอว+มญฺเญสมฺปิ อการนฺตานํ ปุลฺลิงฺคานํ สทฺทานํ รูปนโย กฺริยา+ภิสมฺพนฺโธ จ. สุคตสทฺทโต ยสฺส สทฺทสฺส วิเสโส อตฺถิ, ตํ วกฺขาม. อิโต ปรํ ฉฏฺฐิยา จตุตฺถีสมตฺตา ปญฺจมีพหุวจนสฺส จ ตติยาพหุวจเนน สมตฺตา น ตา ทสฺสิยนฺเต.

คุมฺพ สิ, ‘‘อโต’’ ‘‘สิสฺสา’’ติ จ วตฺตเต.