๒๒. นตฺถิปจฺจโย

๒๓. วิคตปจฺจโย

๒๔. อวิคตปจฺจโย

สพฺโพ อนนฺตรปจฺจโย นตฺถิ ปจฺจโย นาม. ตถา วิคต ปจฺจโย. อวิคตปจฺจโยปิ อตฺถิปจฺจเยน สพฺพสทิโส. อตฺถีติจ อวิคโตติ จ อตฺถโต เอกเมว. ตถา นตฺถีติ จ วิคโตติจ. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจยตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

ปจฺจยสภาโค

ปจฺจยสภาโค วุจฺจเต. ปญฺจทส สหชาตชาติกา โหนฺติ, จตฺตาโร มหาสหชาตา จตฺตาโร มชฺฌิมสหชาตา สตฺต ขุทฺทกสหชาตา. ตตฺถ จตฺตาโร มหาสหชาตา นาม สหชาโต สหชาตนิสฺสโย สหชาตตฺถิ สหชาต อวิคโต. จตฺตาโร มชฺฌิมสหชาตา นาม อญฺญมญฺโญ วิปาโก สมฺปยุตฺโต สหชาตวิปฺปยุตฺโต. สตฺต ขุทฺทกสห ชาตา นาม เหตุ สหชาตาธิปติ สหชาตกมฺมํ สห ชาตาหาโร สหชาตินฺทฺริยํ ฌานํ มคฺโค.

ตโย รูปาหารา, รูปาหาโร รูปาหารตฺถิ รูปาหารา วิคโต.

ตีณิ รูปชีวิตินฺทฺริยานิ, รูปชีวิตินฺทฺริยํ รูปชีวิตินฺทฺริยตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยาวิคตํ.

สตฺตรส ปุเรชาตชาติกา โหนฺติ, ฉ วตฺถุปุเรชาตา ฉ อารมฺมณปุเรชาตา ปญฺจ วตฺถารมฺมณปุเรชาตา. ตตฺถ ฉ วตฺถุปุเรชาตา นาม วตฺถุปุเรชาโต วตฺถุปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถุปุเรชาตินฺทฺริยํ วตฺถุปุเรชาตวิปฺปยุตฺตํ วตฺถุปุเรชาตตฺถิ วตฺถุ ปุเรชาตอวิคโต. ฉ อารมฺมณปุเรชาตา นาม อารมฺมณ ปุเรชาโต กิญฺจิอารมฺมณํ โกจิ อารมฺมณาธิปติ โกจิ อารมฺมณูปนิสฺสโส อารมฺมณปุเรชาตตฺถิ อารมฺมณปุเรชาต อวิคโต. กิญฺจิ อารมฺมณนฺติอาทีสุ กิญฺจิโกจิวจเนหิ ปจฺจุปฺปนฺนํ นิปฺผนฺนรูปํ คยฺหติ. ปญฺจ วตฺถารมฺมณปุเรชาตา นาม วตฺถารมฺมณ ปุเรชาโต วตฺถารมฺมณปุเรชาตนิสฺสโย วตฺถารมฺมณปุเร ชาต วิปฺปยุตฺโต วตฺถารมฺมณปุเรชาตตฺถิ วตฺถารมฺมณปุเรชาต อวิคโต.

จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา โหนฺติ, ปจฺฉาชาโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตตฺถิ ปจฺฉาชาตอวิคโต.

สตฺต อนนฺตรา โหนฺติ, อนนฺตโร สมนนฺตโร อนนฺตรูป นิสฺสโย อาเสวนํ อนนฺตรกมฺมํ นตฺถิ วิคโต. เอตฺถ จ อนนฺตร กมฺมํ นาม อริยมคฺคเจตนา, สา อตฺตโน อนนฺตเร อริยผลํ ชเนติ.

ปญฺจ วิสุํ ปจฺจยา โหนฺติ, อวเสสํ อารมฺมณํ อวเสโส อารมฺมณาธิปติ อวเสโส อารมฺมณูป นิสฺสโย สพฺโพ ปกตูปนิสฺสโย อวเสสํ นานากฺขณิก กมฺมํ. อิติ วิตฺถารโต ปฏฺฐานปจฺจยา จตุปญฺญาสปฺปเภทา โหนฺตีติ.

ตตฺถ สพฺเพ สหชาตชาติกา จ สพฺเพ ปุเรชาต ชาติกา สพฺเพ ปจฺฉาชาตชาติกา รูปาหาโร รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิเม ปจฺจุปฺปนฺนปจฺจยา นาม. สพฺเพ อนนฺตรชาติกา สพฺพํ นานากฺขณิก กมฺมนฺติ อิเม อตีตปจฺจยา นาม. อารมฺมณํ ปกตูปนิสฺสโยติ อิเม เตกาลิกา จ นิพฺพานปญฺญตฺตีนํ วเสน กาลวิมุตฺตา จ โหนฺติ.

นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จาติ อิเม เทฺว ธมฺมา อปฺปจฺจยา นาม อสงฺขตา นาม. กสฺมา. อชาติกตฺตา. เยสญฺหิ ชาติ นาม อตฺถิ, อุปฺปาโท นาม อตฺถิ. เต สปฺปจฺจยานาม สงฺขตา นาม ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นาม. อิเม เทฺว ธมฺมา อชาติกตฺตา อนุปฺปาทตฺตา อชาติปจฺจยตฺตาจ อปฺปจฺจยา นาม อสงฺขตา นามาติ.

สปฺปจฺจเยสุ จ ธมฺเมสุ สงฺขเตสุ เอโกปิ ธมฺโม นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปรีตธมฺโม นาม นตฺถิ. อถ โข สพฺเพ เต ขยฏฺเฐน อนิจฺจา เอว โหนฺติ. กสฺมา. สยญฺจ ปจฺจยายตฺตวุตฺติ กตฺตา ปจฺจยานญฺจ อนิจฺจธมฺมตฺตา. นนุ นิพฺพานญฺจ ปญฺญตฺติ จ ปจฺจยา โหนฺติ. เต จ นิจฺจา ธุวาติ. สจฺจํ. เกวเลน ปน นิพฺพานปจฺจเยน วา ปญฺญตฺติปจฺจเยน วา อุปฺปนฺโน นาม นตฺถิ, พหูหิ ปจฺจเยหิ เอว อุปฺปนฺโน, เต ปน ปจฺจยา อนิจฺจา เอว อธุวาติ.

เย จ ธมฺมา อนิจฺจา โหนฺติ, เต นิจฺจกาลํ สตฺเต ติวิเธหิ ทุกฺขทณฺเฑหิ ปฏิปฺปีเฬนฺติ พาเธนฺติ, ตสฺมา เต ธมฺมา ภยฏฺเฐน ทุกฺขา เอว โหนฺติ. ตตฺถ ติวิธา ทุกฺขทณฺฑา นาม ทุกฺขทุกฺขตา สงฺขาร ทุกฺขตา วิปริณามทุกฺขตา.

เย เกจิ อนิจฺจา เอว โหนฺติ, เอกสฺมึ อิริยาปเถปิ ปุนปฺปุนํ ภิชฺชนฺติ, เต กถํ ยาวชีวํ นิจฺจสญฺญิตานํ สตฺตปุคฺคลานํ อตฺตา นาม ภเวยฺยุํ, สารา นาม ภเวยฺยุํ. เย จ ทุกฺขา เอว โหนฺติ, เต กถํ ทุกฺขปฺปฏิกุลานํ สุขกามานํ สตฺตานํ อตฺตา นาม ภเวยฺยุํ, สารา นาม ภเวยฺยุํ. ตสฺมา เต ธมฺมา อสารกฏฺเฐน อนตฺตา เอว โหนฺติ.

อปิ จ ยสฺมา อิมาย จตุวีสติยา ปจฺจยเทสนาย อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. สพฺเพปิ สงฺขตธมฺมา นาม ปจฺจยายตฺตวุตฺติกา เอว โหนฺติ, สตฺตานํ วสายตฺตวุตฺติกา น โหนฺติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติเกสุ จ เตสุ น เอโกปิ ธมฺโม อปฺปเกน ปจฺจเยน อุปฺปชฺชติ. อถ โข พหูหิ เอว ปจฺจเยหิ อุปฺปชฺชตีติ, ตสฺมา อยํ เทสนา ธมฺมานํ อนตฺตลกฺขณทีปเน มตฺถกปตฺตา โหตีติ.

ปจฺจยสภาคสงฺคโห นิฏฺฐิโต.

ปจฺจยฆฏนานโย

ปญฺจวิญฺญาเณสุ ปจฺจยฆฏนานโย

ปจฺจยฆฏนานโย วุจฺจเต. เอเกกสฺมึ ปจฺจยุปฺปนฺเน พหุนฺนํ ปจฺจยานํ สโมธานํ ปจฺจยฆฏนา นาม. เยน ปน ธมฺมา สปฺปจฺจยา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาติ วุจฺจนฺติ, สพฺเพ เต ธมฺมา อุปฺปาเท จ ฐิติยญฺจ อิเมหิ จตุวีสติยา ปจฺจเยหิ สหิตตฺตา สปฺปจฺจยา นาม, สปฺปจฺจยตฺตา สงฺขตา นาม, สงฺขตตฺตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา นาม. กตเม ปน เต ธมฺมาติ. เอกวีสสตจิตฺตานิ จ ทฺวิปญฺญาสเจตสิกานิ จ อฏฺฐวีสติ รูปานิ จ.

ตตฺถ เอกวีสสตจิตฺตานิ ธาตุวเสน สตฺตวิธานิ ภวนฺติ, จกฺขุ วิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหา วิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณ ธาตูติ. ตตฺถ จกฺขุวิญฺญาณทฺวยํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ นาม. โสตวิญฺญาณทฺวยํ โสตวิญฺญาณธาตุ นาม. ฆานวิญฺญาณทฺวยํ ฆานวิญฺญาณธาตุ นาม. ชิวฺหาวิญฺญาณทฺวยํ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ นาม. กายวิญฺญาณทฺวยํ กายวิญฺญาณธาตุ นาม. ปญฺจทฺวาราวชฺชน จิตฺตญฺจ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตทฺวยญฺจ มโนธาตุ นาม. เสสานิ อฏฺฐสตํ จิตฺตานิ มโนวิญฺญาณธาตุ นาม.

ทฺวิปญฺญาสเจตสิกานิ จ ราสิวเสน จตุพฺพิธานิ ภวนฺติ, สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ ฉ ปกิณฺณกานิ จ จุทฺทส ปาปานิจ ปญฺจวีสติ กลฺยาณานิ จ.

จตุวีสติปจฺจเยสุ จ ปนฺนรสปจฺจยา สพฺพจิตฺตุปฺปาท สาธารณา โหนฺติ, อารมฺมณญฺจ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ สห ชาโต จ อญฺญมญฺญญฺจ นิสฺสโย จ อุปนิสฺสโย จ กมฺมญฺจ อาหาโร จ อินฺทฺริยญฺจ สมฺปยุตฺโต จ อตฺถิ จ นตฺถิ จ วิคโต จ อวิคโต จ. น หิ กิญฺจิ จิตฺตํ วา เจตสิกํ วา อารมฺมเณน วินา อุปฺปนฺนํ นาม อตฺถิ. ตถา อนนฺตราทีหิ จ. อฏฺฐปจฺจยา เกสญฺจิ จิตฺตุปฺปาทานํ ปจฺจยา สาธารณา โหนฺติ, เหตุ จ อธิปติ จ ปุเร ชาโต จ อาเสวนญฺจ วิปาโก จ ฌานญฺจ มคฺโค จ วิปฺปยุตฺโต จ. ตตฺถ เหตุ สเหตุกจิตฺตุปฺปาทานํ เอว สาธารณา, อธิปติ จ สาธิปติชวนานํ เอว, ปุเรชาโต จ เกสญฺจิ จิตฺตุปฺปาทานํ เอว, อาเสวนญฺจ กุสลากุสลกิริยชวนานํ เอว, วิปาโก จ วิปากจิตฺตุปฺปาทานํ เอว, ฌานญฺจ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ จิตฺตุปฺปาทานํ เอว, มคฺโค จ สเหตุกจิตฺตุปฺปาทานํ เอว, วิปฺปยุตฺโต จ อรูปโลเก จิตฺตุปฺปาทานํ นตฺถิ, เอโก ปจฺฉาชาโต รูปธมฺมานํ เอว วิสุํภูโต โหติ.

ตตฺรายํ ทีปนา. สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ เจตสิกานิ นาม, ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา เอกคฺคตา ชีวิตํ มนสิกาโร. ตตฺถ จิตฺตํ อธิปติชาติกญฺจ อาหารปจฺจโย จ อินฺทฺริยปจฺจโย จ. ผสฺโส อาหารปจฺจโย. เวทนา อินฺทฺริยปจฺจโย จ ฌาน ปจฺจโย จ. เจตนา กมฺมปจฺจโย จ อาหารปจฺจโย จ. เอกคฺคตา อินฺทฺริยปจฺจโย จ ฌาน ปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. ชีวิตํ อินฺทฺริยปจฺจโย. เสสา เทฺว ธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

จกฺขุวิญฺญาเณ สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ เจตสิกานิ ลพฺภนฺติ, วิญฺญาเณน สทฺธึ อฏฺฐ นามธมฺมา โหนฺติ. สพฺเพ เต ธมฺมา สตฺตหิ ปจฺจเยหิ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ จ วิปฺปยุตฺตวชฺชิเตหิ ตีหิ มชฺฌิมสหชาเตหิ จ. เตเสฺวว อฏฺฐสุ ธมฺเมสุ วิญฺญาณํ เสสานํ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ อาหารปจฺจเยน จ อินฺทฺริยปจฺจเยน จ ปจฺจโย โหติ. ผสฺโส อาหารปจฺจเยน, เวทนา อินฺทฺริยปจฺจยมตฺเตน, เจตนา กมฺมปจฺจเยน จ อาหาร ปจฺจเยน จ, เอกคฺคตา อินฺทฺริยปจฺจยมตฺเตน, ชีวิตํ เสสานํ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. จกฺขุวตฺถุรูปํ ปน เตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ ฉหิ วตฺถุปุเรชาเตหิ ตสฺมึ จกฺขุวตฺถุมฺหิ อาปาตมาคตานิ ปจฺจุปฺปนฺนานิ รูปารมฺมณานิ เตสํ จตูหิ อารมฺมณ ปุเรชาเตหิ, อนนฺตรนิรุทฺธํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตญฺจ ปญฺจหิ อนนฺตเรหิ, ปุพฺเพ กตํ กุสลกมฺมํ วา อกุสลกมฺมํ วา กุสลวิปากานํ วา อกุสลวิปากานํ วา เตสํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจเยน, กมฺม สหายภูตานิ ปุริมภเว อวิชฺชาตณฺหูปาทานานิ จ อิมสฺมึ ภเว อาวาสปุคฺคลอุตุโภชนาทโย จ เตสํ อฏฺฐนฺนํ ธมฺมานํ ปกตูปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจยา โหนฺติ. อิมสฺมึ จิตฺเต เหตุ จ อธิปติ จ ปจฺฉาชาโต จ อาเสวนญฺจ ฌานญฺจ มคฺโคจาติ ฉปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺติ. ยถา จ อิมสฺมึ จิตฺเต, ตถา โสตวิญฺญาณาทีสุปิ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺตีติ.

ปญฺจวิญฺญาเณสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

อเหตุก จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

ฉ ปกิณฺณกานิ เจตสิกานิ นาม, วิตกฺโก วิจาโร อธิโมกฺโข วีริยํ ปีติ ฉนฺโท. ตตฺถ วิตกฺโก ฌานปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. วิจาโร ฌานปจฺจโย. วีริยํ อธิปติชาติกญฺจ อินฺทฺริยปจฺจโย จ มคฺคปจฺจโย จ. ปีติ ฌานปจฺจโย. ฉนฺโท อธิปติชาติโก. อธิโมกฺโข ปน วิเสสปจฺจโย น โหติ.

ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตญฺจ สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตทฺวยญฺจ อุเปกฺขาสนฺตีรณ ทฺวยญฺจาติ ปญฺจสุ จิตฺเตสุ ทส เจตสิกานิ ลพฺภนฺติ, สตฺต สพฺพ จิตฺติกานิ จ ปกิณฺณเกสุ วิตกฺโก จ วิจาโร จ อธิโมกฺโข จ. วิญฺญาเณน สทฺธึ ปจฺเจกํ เอกาทส นามธมฺมา โหนฺติ. อิเมสุ จิตฺเตสุ ฌานกิจฺจํ ลพฺภติ. เวทนา จ เอกคฺคตา จ วิตกฺโก จ วิจาโร จ ฌานปจฺจยํ สาเธนฺติ. ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺตํ ปน กิริยจิตฺตํ โหติ, วิปากปจฺจโย นตฺถิ. นานากฺขณิกกมฺมญฺจ อุปนิสฺสยฏฺฐาเน ติฏฺฐติ. วิปากปจฺจเยน สทฺธึ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. ฌานปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐารสปจฺจยา ลพฺภนฺติ. เสเสสุ จตูสุ วิปากจิตฺเตสุ ปญฺจ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. วิปากปจฺจเยน จ ฌานปจฺจเยน จ สทฺธึ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

โสมนสฺสสนฺตีรเณ ปีติยา สทฺธึ เอกาทสเจตสิกา ยุชฺชนฺติ, มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺเต จ วีริเยน สทฺธึ เอกาทสาติ วิญฺญาเณน สทฺธึ ทฺวาทส นามธมฺมา โหนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเต ปน ปีติยา จ วีริเยน จ สทฺธึ ทฺวาทส เจตสิกานิ ยุชฺชนฺติ. วิญฺญาเณน สทฺธึ เตรส นามธมฺมา โหนฺติ. ตตฺถ โสมนสฺสสนฺตีรเณ ฌานงฺเคสุ ปีติมตฺตํ อธิกํ โหติ, ปุพฺเพ อุเปกฺขาสนฺตีรณทฺวเย วิย ปญฺจปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. เอกูนวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ. มโนทฺวารา วชฺชนจิตฺเต จ วีริยมตฺตํ อธิกํ โหติ, ตญฺจ อินฺทฺริยกิจฺจ ฌาน กิจฺจานิสาเธติ. อธิปติกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ น สาเธติ. กิริย จิตฺตตฺตาวิปากปจฺจโย จ นตฺถิ. ปุพฺเพ ปญฺจทฺวาราวชฺชนจิตฺเต วิย วิปาก ปจฺจเยน สทฺธึ ฉ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. ฌานปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐรส ปจฺจยา ลพฺภนฺติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเตปิ กิริยจิตฺตตฺตา วิปากปจฺจโย นตฺถิ, ชวนจิตฺตตฺตา ปน อาเสวนํ อตฺถิ, วิปากปจฺจเยน สทฺธึ ปญฺจ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. อาเสวนปจฺจเยน สทฺธึ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ, เทฺว โมหมูลิกานิ อฏฺฐ โลภ มูลิกานิ เทฺว โทสมูลิกานิ. จุทฺทส ปาปเจตสิกานิ นาม โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺจนฺติ อิทํ โมหจตุกฺกํ นาม. โลโภ ทิฏฺฐิ มาโนติ อิทํ โลภติกฺกํ นาม. โทโส อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจนฺติ อิทํ โทสจตุกฺกํ นาม. ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉาติ อิทํ วิสุํ ติกฺกํ นาม.

ตตฺถ โลโภ โทโส โมโหติ ตโย มูลธมฺมา เหตุปจฺจยา, ทิฏฺฐิ มคฺคปจฺจโย, เสสา ทสธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

ตตฺถ เทฺว โมหมูลิกานิ นาม วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺตํ อุทฺธจฺจ สมฺปยุตฺตจิตฺตํ. ตตฺถ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺเต ปนฺนรส เจตสิกานิ อุปฺปชฺชนฺติ สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ วิตกฺโก วิจาโร วีริยนฺติ ตีณิ ปกิณฺณกานิ จ ปาปเจตสิเกสุ โมหจตุกฺกญฺจ วิจิกิจฺฉา จาติ, จิตฺเตน สทฺธึ โสฬส นามธมฺมา โหนฺติ. อิมสฺมึ จิตฺเต เหตุ ปจฺจโยปิ มคฺคปจฺจโยปิ ลพฺภนฺติ. ตตฺถ โมโห เหตุปจฺจโย, วิตกฺโก จ วีริยญฺจ มคฺคปจฺจโย, เอกคฺคตา ปน วิจิกิจฺฉาย ทุฏฺฐตฺตา อิมสฺมึ จิตฺเต อินฺทฺริยกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ น สาเธติ, ฌานกิจฺจมตฺตํ สาเธติ. อธิปติ จ ปจฺฉาชาโต วิปาโก จาติ ตโย ปจฺจยาน ลพฺภนฺติ, เสสา เอกวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ. อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตจิตฺเตปิ วิจิกิจฺฉํ ปหาย อธิโมกฺเขน สทฺธึ ปนฺนรเสว เจตสิกานิ, โสฬเสว นามธมฺมา โหนฺติ. อิมสฺมึ จิตฺเต เอกคฺคตา อินฺทฺริย กิจฺจญฺจ ฌานกิจฺจญฺจ มคฺคกิจฺจญฺจ สาเธติ, ตโย ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เอกวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อฏฺฐสุ โลภมูลิกจิตฺเตสุ ปน สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ จ ฉ ปกิณฺณกานิ จ ปาเปสุ โมหจตุกฺกญฺจ โลภติกฺกญฺจ ถินมิทฺธญฺจาติ ทฺวาวีสติ เจตสิกานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสุ โลโภ จ โมโหจาติ เทฺว มูลานิ เหตุปจฺจโย. ฉนฺโท จ จิตฺตญฺจ วีริยญฺจาติ ตโย อธิปติชาติกา กทาจิ อธิปติกิจฺจํ สาเธนฺติ, อารมฺมณาธิปติปิ เอตฺถ ลพฺภติ. เจตนา กมฺมปจฺจโย. ตโย อาหารา อาหารปจฺจโย. จิตฺตญฺจ เวทนา จ เอกคฺคตา จ ชีวิตญฺจ วีริยญฺจาติ ปญฺจ อินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยปจฺจโย. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ เวทนา จ เอกคฺคตาจาติ ปญฺจ ฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย. วิตกฺโก จ เอกคฺคตา จ ทิฏฺฐิ จ วีริยญฺจาติ จตฺตาริ มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย. ปจฺฉาชาโต จ วิปาโก จาติ เทฺว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ. เสสา ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

ทฺวีสุ โทสมูลิกจิตฺเตสุ ปีติญฺจ โลภติกฺกญฺจ ปหาย โทสจตุกฺเกน สทฺธึ ทฺวาวีสติ เอว เจตสิกานิ, โทโส จ โมโห จ เทฺว มูลานิ, ตโย อธิปติ ชาติกา, ตโย อาหารา, ปญฺจ อินฺทฺริยานิ, จตฺตาริ ฌานงฺคานิ, ตีณิ มคฺคงฺคานิ. เอตฺถาปิ เทฺว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย

เอกนวุติ โสภณจิตฺตานิ นาม, จตุวีสติ กาม โสภณจิตฺตานิ ปนฺนรส รูปจิตฺตานิ ทฺวาทส อรูปจิตฺตานิ จตฺตาลีส โลกุตฺตรจิตฺตานิ. ตตฺถ จตุวีสติ กามโสภณ จิตฺตานิ นาม อฏฺฐ กามกุสลจิตฺตานิ อฏฺฐ กามโสภณวิปาก จิตฺตานิ อฏฺฐ กามโสภณกิริยจิตฺตานิ.

ปญฺจ วีสติ กลฺยาณเจตสิกานิ นาม, อโลโภ อโทโส อโมโหเจติ ตีณิ กลฺยาณมูลิกานิ จ สทฺธา จ สติ จ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ ตตฺรมชฺฌตฺตตา จ กายปสฺสทฺธิ จ จิตฺต ปสฺสทฺธิ จ กายลหุตา จ จิตฺตลหุตา จ กายมุทุตา จ จิตฺต มุทุตา จ กายกมฺมญฺญตา จ จิตฺต กมฺมญฺญตา จ กายปาคุญฺญตา จ จิตฺตปาคุญฺญตา จ กายุชุกตา จ จิตฺตุชุกตา จ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโวติ ติสฺโส วิรติโย จ กรุณา มุทิตาติ เทฺว อปฺปมญฺญาโย จ.

ตตฺถ ตีณิ กลฺยาณมูลานิ เหตุปจฺจโย, อโมโห ปน อธิปติปจฺจเย วีมํสาธิปตินาม, อินฺทฺริยปจฺจเย ปญฺญินฺทฺริยํ นาม, มคฺคปจฺจเย สมฺมาทิฏฺฐิ นาม. สทฺธา อินฺทฺริยปจฺจเย สทฺธินฺทฺริยํ นาม. สติ อินฺทฺริยปจฺจเย สตินฺทฺริยํ นาม, มคฺคปจฺจเย สมฺมาสติ นาม. ติสฺโส วิรติโย มคฺคปจฺจโย, เสสา สตฺตรส ธมฺมา วิเสสปจฺจยา น โหนฺติ.

อฏฺฐสุ กามกุสลจิตฺเตสุ อฏฺฐตึส เจตสิกานิ สงฺคยฺหนฺติ, สตฺต สพฺพจิตฺติกานิ ฉ ปกิณฺณกานิ ปญฺจวีสติ กลฺยาณานิ. เตสุ จ ปีติ จตูสุ โสมนสฺสิเกสุ เอว, อโมโห จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺเตสุ เอว, ติสฺโส วิรติโย สิกฺขาปทสีลปูรณ กาเล เอว, เทฺว อปฺปมญฺญาโย สตฺเตสุ การุญฺญโมทนากาเรสุ เอวาติ. อิเมสุปิ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ เทฺว วา ตีณิ วา กลฺยาณมูลานิ เหตุปจฺจโย, ฉนฺโท จ จิตฺตญฺจ วีริยญฺจ วีมํสาจาติ จตูสุ อธิปติชาติเกสุ เอกเมโกว กทาจิ อธิปติปจฺจโย. เจตนา กมฺมปจฺจโย. ตโย อาหารา อาหารปจฺจโย. จิตฺตญฺจ เวทนา จ เอกคฺคตา จ ชีวิตญฺจ สทฺธา จ สติ จ วีริยญฺจ ปญฺญาจาติ อฏฺฐ อินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยปจฺจโย. วิตกฺโก จ วิจาโร จ ปีติ จ เวทนา จ เอกคฺคตาจาติ ปญฺจฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย. ปญฺญา จ วิตกฺโก จ ติสฺโส วิรติโย จ สติ จ วีริยญฺจ เอกคฺคตาจาติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ มคฺคปจฺจโย. อิเมสุปิ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ ปจฺฉาชาโต จ วิปาโกจาติ เทฺว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เสสา ทฺวาวีสติปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อฏฺฐสุ กามโสภณกิริยจิตฺเตสุ ติสฺโส วิรติโย น ลพฺภนฺติ, กุสเลสุ วิย เทฺว ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, ทฺวาวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อฏฺฐสุ กามโสภณวิปาเกสุ ติสฺโส วิรติโย จ เทฺว อปฺปมญฺญาโย จ น ลพฺภนฺติ. อธิปติปจฺจโย จ ปจฺฉาชาโต จ อาเสวนญฺจาติ ตโย ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ, เอกวีสติ ปจฺจยา ลพฺภนฺติ.

อุปริ รูปารูปโลกุตฺตรจิตฺเตสุปิ ทฺวาวีสติปจฺจยโต อติเรกํ นตฺถิ. ตสฺมา จตูสุ ญาณสมฺปยุตฺตกามกุสล จิตฺเตสุ วิย อิเมสุ ปจฺจยฆฏนา เวทิตพฺพา.

เอวํ สนฺเต กสฺมา ตานิ จิตฺตานิ กามจิตฺตโต มหนฺต ตรานิ จ ปณีตตรานิ จ โหนฺตีติ. อาเสวนมหนฺตตฺตา. ตานิ หิ จิตฺตานิ ภาวนากมฺมวิเสเสหิ สิทฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา เตสุ อาเสวนปจฺจโย มหนฺโต โหติ. อาเสวน มหนฺตตฺตา จ อินฺทฺริยปจฺจโยปิ ฌานปจฺจโยปิ มคฺคปจฺจโยปิ อญฺเญปิ วา เตสํ ปจฺจยา มหนฺตา โหนฺติ. ปจฺจยานํ อุปรูปริ มหนฺตตฺตา ตานิ จิตฺตานิ อุปรูปริ จ กามจิตฺตโต มหนฺตตรานิ จ ปณีตตรานิ จ โหนฺตีติ.

จิตฺตุปฺปาเทสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย วุจฺจเต. อฏฺฐวีสติ รูปานิ นาม, จตฺตาริ มหาภูตานิ ปถวี อาโป เตโช วาโย. ปญฺจ ปสาทรูปานิ จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย. ปญฺจ โคจรรูปานิ รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ โผฏฺฐพฺพํ ติวิธํ ปถวีโผฏฺฐพฺพํ เตโชโผฏฺฐพฺพํ วาโยโผฏฺฐพฺพํ. เทฺว ภาวรูปานิ อิตฺถิภาวรูปํ ปุมฺภาวรูปํ. เอกํ ชีวิตรูปํ, เอกํ หทยรูปํ. เอกํ อาหารรูปํ. เอกํ อากาสธาตุรูปํ. เทฺว วิญฺญตฺติรูปานิ กายวิญฺญตฺติรูปํ วจีวิญฺญตฺติ รูปํ. ตีณิ วิการรูปานิ ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตา. จตฺตาริ ลกฺขณรูปานิ อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตา.

ตตฺถ ฉ รูปธมฺมา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ จตฺตาริ มหาภูตานิ จ ชีวิตรูปญฺจ อาหารรูปญฺจ. ตตฺถ จตฺตาริ มหา ภูตานิ อญฺญมญฺญสฺส ปญฺจหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ สหชาเตน จ อญฺญมญฺเญน จ นิสฺสเยน จ อตฺถิยา จ อวิคเตนจ. สหชาตานํ อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญวชฺชิเตหิ จตูหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. ชีวิตรูปํ สหชาตานํ กมฺมชรูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย. อาหารรูปํ สหชาตานญฺจ อสหชาตานญฺจ สพฺเพสํ อชฺฌตฺตรูปธมฺมานํ อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย.

ตตฺเถว เตรส รูปธมฺมา นามธมฺมานํ วิเสสปจฺจยา โหนฺติ, ปญฺจปสาทรูปานิ จ สตฺต โคจรรูปานิ จ หทยวตฺถุรูปญฺจ. ตตฺถ ปญฺจ ปสาทรูปานิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ มาตโร วิย ปุตฺตกานํ วตฺถุปุเรชาเตน จ วตฺถุปุเรชาตินฺทฺริเยน จ วตฺถุ ปุเรชาตวิปฺปยุตฺเตน จ ปจฺจยา โหนฺติ. สตฺต โคจรรูปานิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณธาตูนํ ติสฺสนฺนํ มโนธาตูนญฺจ ปิตโร วิย ปุตฺตกานํ อารมฺมณปุเรชาเตน ปจฺจยา โหนฺติ. หทยวตฺถุรูปํ ทฺวินฺนํ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตูนํ รุกฺโข วิย รุกฺขเทวตานํ ยถารหํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ สหชาตนิสฺสเยน ปวตฺติกาเล วตฺถุปุเรชาเตน จ วตฺถุปุเรชาตวิปฺปยุตฺเตน จ ปจฺจโย โหติ.

เตวีสติ รูปกลาปา. ตตฺถ เอกาย รชฺชุยา พนฺธิตานํ เกสานํ เกสกลาโป วิย ติณานํ ติณกลาโป วิย เอเกน ชาติรูเปน พนฺธิตานํ รูปธมฺมานํ กลาโป ปริปิณฺฑิรูป กลาโป นาม.

ตตฺถ จตฺตาริ มหาภูตานิ วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชาติ อิเม อฏฺฐ ธมฺมา เอโก สพฺพมูลกลาโป นาม, สพฺพมูลฏฺฐกนฺติ จ วุจฺจติ.

นว กมฺมชรูปกลาปา, – ชีวิตนวกํ วตฺถุทสกํ กาย ทสกํ อิตฺถิภาวทสกํ ปุมฺภาวทสกํ จกฺขุทสกํ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกํ. ตตฺถ สพฺพมูลฏฺฐกเมวชีวิตรูเปน สห ชีวิตนวกํ นาม. เอตเทว กมฺมชกลาเปสุ มูลนวกํ โหติ. มูลนวกเมว ยถากฺกมํ หทยวตฺถุรูปาทีหิ อฏฺฐรูเปหิ สห วตฺถุทสกาทีนิ อฏฺฐทสกานิ ภวติ. ตตฺถ ชีวิตนวกญฺจ กายทสกญฺจ ภาวทสกานิจาติ จตฺตาโร กลาปา สกล กาเย ปวตฺตนฺติ. ตตฺถ ชีวิตนวกนฺติ ปาจกคฺคิ จ กายคฺคิ จ วุจฺจติ. ปาจกคฺคิ นาม ปาจกเตโช โกฏฺฐาโส, โส อามาสเย ปวตฺติตฺวา อสิตปีตขายิตสายิตานิ ปริปาเจติ. กายคฺคิ นาม สกลกายพฺยาปโก อุสฺมาเตโช โกฏฺฐาโส, โส สกล กาเย ปวตฺติตฺวา ปิตฺตเสมฺหโลหิตานิ อปูตีนิ วิปฺปสนฺนานิ กโรติ. เตสํ ทฺวินฺนํ วิสมวุตฺติยา สติ สตฺตา พหฺวาพาธา โหนฺติ, สมวุตฺติยา สติ อปฺปาพาธา. ตทุภยํ ชีวิตนวกํ สตฺตานํ อายุํ สมฺปาเทติ. วณฺณํ สมฺปาเทติ. กายทสกํ สกลกาเย สุขสมฺผสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสานิ สมฺปาเทติ. ภาว ทสกานิ อิตฺถีนํ สพฺเพ อิตฺถากาเร สมฺปาเทติ. ปุริสานํ สพฺเพ ปุริสากาเร สมฺปาเทหิ. เสสานิ วตฺถุทสกาทีนิ ปญฺจทสกานิ ปเทสทสกานิ นาม. ตตฺถ วตฺถุทสกํ หทยโกสพฺภนฺตเร ปวตฺติตฺวา สตฺตานํ นานาปการานิ สุจินฺติตทุจินฺติตานิ สมฺปาเทติ. จกฺขุทสกาทีนิ จตฺตาริ ทสกานิ จกฺขุคุฬ กณฺณพิล นาสพิล ชิวฺหาตเลสุ ปวตฺติตฺวา ทสฺสน สวน ฆายน สายนานิ สมฺปาเทติ.

อฏฺฐ จิตฺตชรูปกลาปา, สพฺพมูลฏฺฐกํ สทฺทนวกํ กาย วิญฺญตฺตินวกํ สทฺทวจีวิญฺญตฺติทสกนฺติ จตฺตาโร มูลกลาปา จ เตเยว ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตาสงฺขาเตหิ ตีหิ วิการ รูเปหิ สห จตฺตาโร สวิการกลาปา จ.

ตตฺถ สรีรธาตูนํ วิสมปฺปวตฺติกาเล คิลานสฺส มูล กลาปานิ เอว ปวตฺตนฺติ. ตทา หิ ตสฺส สรีรรูปานิ ครูนิ วา ถทฺธานิ วา อกมฺมญฺญานิ วา โหนฺติ, ยถารุจิ อิริยปถํปิ ปวตฺเตตุํ องฺค ปจฺจงฺคานิปิ จาเลตุํ วจนํปิ กเถตุํ ทุกฺโข โหติ. สรีรธาตูนํ สมปฺปวตฺติกาเล ปน อคิลานสฺส ครุถทฺธาทีนํ สรีรโทสานํ อภาวโต สวิการา ปวตฺตนฺติ. เตสุ จ จิตฺตงฺควเสน กายงฺค จลเน เทฺว กายวิญฺญตฺติกลาปา ปวตฺตนฺติ. จิตฺตวเสเนว มุขโต วจนสทฺทปฺปวตฺติกาเล เทฺว วจีวิญฺญตฺติกลาปา, จิตฺตวเสเนว อกฺขรวณฺณรหิตานํ หสนโรทนาทีนํ อวจนสทฺทานํ มุขโต ปวตฺติกาเล เทฺว สทฺทกลาปา, เสสกาเลสุ เทฺว อาทิ กลาปา ปวตฺตนฺติ.

จตฺตาโร อุตุชรูปกลาปา, สพฺพมูลฏฺฐกํ สทฺทนวกนฺติ เทฺว มูลกลาปา จ เทฺว สวิการกลาปา จ. ตตฺถ อยํ กาโย ยาวชีวํ อิริยาปถโสตํ อนุคจฺฉนฺโต ยาเปติ, ตสฺมา อิริยาปถนานตฺตํ ปฏิจฺจ อิมสฺมึ กาเย ขเณ ขเณ ธาตูนํ สมปฺปวตฺติวิสมปฺปวตฺติโย ปญฺญายนฺติ. ตถา อุตุนานตฺตํ ปฏิจฺจ อาหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ วาตาตปสปฺผสฺสนานตฺตํ ปฏิจฺจ กายงฺค ปริหารนานตฺตํ ปฏิจฺจ อตฺตูปกฺกมปรูปกฺกมนานตฺตํ ปฏิจฺจ. ตตฺถ วิสมปฺปวตฺติกาเล เทฺว มูลกลาปา เอว ปวตฺตนฺติ, สมปฺปวตฺติกาเล เทฺว สวิการา. เตสุ จ เทฺว สทฺทกลาปา จิตฺตชสทฺทโต ปรมฺปรสทฺเทสุ จ อญฺเญสุ โลเก นานปฺปการสทฺเทสุ จ ปวตฺตนฺติ.

เทฺว อาหารชรูปกลาปา, – สพฺพมูลฏฺฐกํ สวิการนฺติ. อิเม เทฺว กลาปา สปฺปาเยน วา อสปฺปาเยน วา อาหาเรน ชาตานํ สมรูปวิสมรูปานํ วเสน เวทิตพฺพา.

อากาสธาตุ จ ลกฺขณรูปานิจาติ ปญฺจรูปานิ กลาป มุตฺตานิ โหนฺติ. เตสุ อากาสธาตุ กลาปานํ อนฺตรา ปริจฺเฉท มตฺตตฺตา กลาปมุตฺตา โหติ. ลกฺขณรูปานิ สงฺขตภูตานํ รูป กลาปานํ สงฺขตภาวชานนตฺถาย ลกฺขณมตฺตตฺตา กลาป มุตฺตานิ.

อิเม เตวีสติ กลาปา อชฺฌตฺตสนฺตาเน ลพฺภนฺติ. พหิทฺธา สนฺตาเน ปน เทฺว อุตุชมูลกลาปา เอว ลพฺภนฺติ. ตตฺถ เทฺว รูป สนฺตานานิ อชฺฌตฺตสนฺตานญฺจ พหิทฺธาสนฺตานญฺจ. ตตฺถ อชฺฌตฺตสนฺตานํ นาม สตฺตสนฺตานํ วุจฺจติ. พหิทฺธาสนฺตานํ นาม ปถวีปพฺพตนทีสมุทฺท รุกฺขติณาทีนิ วุจฺจติ. ตตฺถ อชฺฌตฺตสนฺตาเน อฏฺฐวีสติ รูปานิ เตวีสติ รูปกลาปานิ ลพฺภนฺติ.

ตตฺถ ปฏิสนฺธินามธมฺมา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กมฺมชรูปกลาปานํ ฉธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ จ วิปาเกน จ วิปฺปยุตฺเตน จ. หทยวตฺถุรูปสฺส ปน อญฺญมญฺเญน สห สตฺตธา ปจฺจยา โหนฺติ. เตเสฺวว นามธมฺเมสุ เหตุธมฺมา เหตุภาเวน, เจตนา กมฺมภาเวน, อาหารธมฺมา อาหารภาเวน, อินฺทฺริย ธมฺมา อินฺทฺริยภาเวน, ฌานธมฺมา ฌาน ภาเวน, มคฺคธมฺมา มคฺค ภาเวนาติ ยถารหํ ฉธา ปจฺจยา โหนฺติ. อตีตานิ ปน กุสลากุสลกมฺมานิ เอกธาว ปจฺจยา โหนฺติ กมฺมปจฺจเยน, ปฐมภวงฺคาทิกา ปจฺฉาชาตา ปวตฺตนามธมฺมา ปุเรชาตานํ กมฺมชรูป กลาปานํ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาเตน. เอตฺถ จ ปจฺฉาชาต วจเนน จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา ปจฺจยา คหิตา โหนฺติ. อตีตานิ จ กมฺมานิ เอกธาว ปจฺจยา โหนฺติ. เอวํ นามธมฺมา กมฺมชรูปกลาปานํ ยถารหํ จุทฺทสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. อิธ ทสปจฺจยา น ลพฺภนฺติ อารมฺมณญฺจ อธิปติ จ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ อุปนิสฺสโย จ ปุเรชาโต จ อาเสวนญฺจ สมฺปยุตฺโต จ นตฺถิ จ วิคโต จ.

ปวตฺติกาเล รูปชนกา นามธมฺมา อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสห ชาเตหิ จ วิปฺปยุตฺเตน จ. เตเสฺวว นามธมฺเมสุ เหตุธมฺมา เหตุภาเวน, อธิปติธมฺมา อธิปติภาเวน, เจตนา กมฺมภาเวน, วิปากธมฺมา วิปากภาเวน, อาหารธมฺมา อาหาร ภาเวน, อินฺทฺริยธมฺมา อินฺทฺริยภาเวน, ฌานธมฺมา ฌานภาเวน, มคฺคธมฺมา มคฺคภาเวนาติ ยถารหํ อฏฺฐธา ปจฺจยา โหนฺติ. ปจฺฉาชาตา สพฺเพ นามธมฺมา ปุเรชาตานํ จิตฺตชรูปกลาปานํ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาเตน. เอวํ นามธมฺมา จิตฺตชรูป กลาปานํ ยถารหํ จุทฺทสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยา โหนฺติ. อิธปิ ทส ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ อารมฺมณญฺจ อนนฺตรญฺจ สมนนฺตรญฺจ อญฺญมญฺญญฺจ อุปนิสฺสโย จ ปุเรชาโต จ อาเสวนญฺจ สมฺปยุตฺโต จ นตฺถิ จ วิคโต จ.

ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกาลโต ปฏฺฐาย ปวตฺติกาเล สพฺเพปิ นามธมฺมา สพฺเพสํ อุตุชรูปกลาปานญฺจ อาหารชรูป กลาปานญฺจ เอกธา ปจฺจยา โหนฺติ ปจฺฉาชาตวเสน. เอตฺถปิ ปจฺฉาชาตวจเนน จตฺตาโร ปจฺฉาชาตชาติกา คหิตา โหนฺติ, เสสา วีสติ ปจฺจยา น ลพฺภนฺติ.

สพฺเพสุ ปน เตวีสติยา รูปกลาเปสุจตฺตาโรมหา ภูตา อญฺญมญฺญสฺส ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสห ชาเตหิ จ อญฺญมญฺเญน จ, สหชาตานํ อุปาทารูปานํ จตุธา ปจฺจยา โหนฺติ จตูหิ มหาสหชาเตหิ. อาหารรูปํ สหชาตานญฺจ อสหชาตานญฺจ สพฺเพสํ อชฺฌตฺตรูปกลาปานํ อาหาร ปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. นวสุ กมฺมชรูปกลาเปสุ ชีวิตรูปํ สหชาตานเมว รูปานํ อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ อชฺฌตฺตรูปธมฺมา อชฺฌตฺตรูปธมฺมานํ สตฺตธา ปจฺจยา โหนฺติ. พหิทฺธา รูปธมฺมา ปน พหิทฺธาภูตานํ ทฺวินฺนํ อุตุชรูปกลาปานํ ปญฺจธา ปจฺจยา โหนฺตีติ.

รูปกลาเปสุ ปจฺจยฆฏนานโย นิฏฺฐิโต.

เอตฺถ จ ปฏฺฐานสทฺทสฺส อตฺโถ วตฺตพฺโพ. ปธานํ ฐานนฺติ ปฏฺฐานํ. ตตฺถ ปธานนฺติ ปมุขํ, ฐานนฺติ ปจฺจโย, ปมุขปจฺจโย มุขฺยปจฺจโย เอกนฺตปจฺจโยติ วุตฺตํ โหติ. โส จ เอกนฺต ปจฺจโย เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ ปฏิจฺจ วตฺตพฺโพ.

ทุวิธญฺหิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนํ นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนนฺติ. ตตฺถ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม มูลปจฺจยุปฺปนฺนํ, นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม ปรมฺปร ปจฺจยุปฺปนฺนํ. ตตฺถ มูลปจฺจยุปฺปนฺนเมว เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ นาม. ตญฺหิ อตฺตโน ปจฺจเย สติ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชติเยว, โน นุปฺปชฺชติ. ปรมฺปรปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน อเนกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํนาม, ตญฺหิ ตสฺมึ ปจฺจเย สติปิ อุปฺปชฺชติ วา, น วา อุปฺปชฺชติ. ตตฺถ เอกนฺตปจฺจยุปฺปนฺนํ ปฏิจฺจ โส ปจฺจโย เอกนฺตปจฺจโย นาม. โส เอว อิมสฺมึ มหาปกรเณ วุตฺโต. ตโต เอว อยํ จตุวีสติปจฺจยคโณ จ อิมํ มหา ปกรณญฺจ ปฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ.

ตตฺถ เอกสฺส ปุริสสฺส ธนธญฺญตฺถาย โลโภ อุปฺปชฺชติ. โส โลภวเสน อุฏฺฐาย อรญฺญํ คนฺตฺวา เอกสฺมึ ปเทเส เขตฺตานิ กโรติ, วตฺถูนิ กโรติ, อุยฺยานานิ กโรติ. เตสุ สมฺปชฺชมาเนสุ โส ปุริโส พหูนิ ธนธญฺญานิ ลภิตฺวา อตฺตนา จ ปริภุญฺชติ, ปุตฺตทาเร จ โปเสติ, ปุญฺญานิ จ กโรติ, ปุญฺญผลานิ จ อายตึ ปจฺจนุภวิสฺสติ. ตตฺถ โลภสห ชาตานิ นามรูปานิ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. ตโต ปรํ ยาว อายตึ ภเวสุ ปุญฺญผลานิ ปจฺจนุโภติ, ตาว อุปฺปนฺนานิ ปรมฺปรผลานิ ตสฺส โลภสฺส นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนานิ นาม. เตสุ ทฺวีสุ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ มุขฺยปจฺจยุปฺปนฺนเมว ปฏฺฐาเน วุตฺตํ. นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนํ ปน สุตฺตนฺตนเยน กเถตพฺพํ. ตตฺถ สุตฺตนฺตนโย นาม อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺส อุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ เอวรูโป ปจฺจยนโย. อปิ จ โลโภ โทโส โมโหติ ตโย ธมฺมา สกลสฺส สตฺตโลกสฺสปิ สงฺขารโลกสฺสปิ โอกาส โลกสฺสปิ วิปตฺติยา มูลฏฺเฐน เหตู นาม. อโลโภ อโทโส อโมโหติ ตโย ธมฺมา สมฺปตฺติยา มูลฏฺเฐน เหตูนามาติ กเถตพฺพํ. เอส นโย สพฺเพสุ ปฏฺฐานปจฺจเยสุ ยถารหํ เวทิตพฺโพ. เอวญฺจ สติ โลเก สพฺพา โลกปฺปวตฺติโย อิเมสํ จตุวีสติยา ปจฺจยานํ มุขฺย ปจฺจยุปฺปนฺเนน สทฺธึ นิสฺสนฺทปจฺจยุปฺปนฺนา เอว โหนฺตีติ เวทิตพฺโพติ.

เอตฺตาวตา ปจฺจยานํ อตฺถทีปนา ปจฺจยานํ สภาคสงฺคโห ปจฺจยานํ ฆฏนานโยติ ตีหิ กณฺเฑหิ ปริจฺฉินฺนา ปฏฺฐานุทฺเทส ทีปนี นิฏฺฐิตา โหติ.

มฺรมฺมรฏฺเฐ มฺौํชฺวานคเร เลฑีตีอรญฺญวิหารวาสินา มหา เถเรน กตายํ ปจฺจยุทฺเทสทีปนี.