๑๗. ฌานปจฺจโย

สตฺต ฌานงฺคานิ ฌานปจฺจโย, วิตกฺโก วิจาโร ปีติ โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ อุเปกฺขา เอกคฺคตา. เตหิ สหชาตา ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตา จิตฺตเจตสิกธมฺมา จ รูปธมฺมา จ ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนา.

เกนฏฺเฐน ฌานนฺติ. อุปนิชฺฌายนฏฺเฐน ฌานํ. อุปนิชฺฌาย นฏฺเฐนาติ จ มนสา อารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายนฏฺเฐน เปกฺขนฏฺเฐน. ยถา หิ อิสฺสาโส ทูเร ฐตฺวา ขุทฺทเก ลกฺขมณฺฑเล สรํ ปเวเสนฺโต หตฺเถหิ สรํ อุชุกญฺจ นิจฺจลญฺจ กตฺวา มณฺฑลญฺจ วิภูตํ กตฺวา จกฺขุนา นิชฺฌายนฺโต ปเวเสติ. เอวเมว อิเมหิ องฺเคหิ จิตฺตํ อุชุกญฺจ นิจฺจลญฺจ กตฺวา อารมฺมณญฺจ วิภูตํ กตฺวา นิชฺฌายนฺโต ปุคฺคโล อุปนิชฺฌายตีติ วุจฺจติ. เอวํ อุปนิชฺฌายิตฺวา ยํกิญฺจิ กายกมฺมํ วา วจีกมฺมํ วา มโนกมฺมํ วา กโรนฺโต อวิรชฺฌมาโน กโรติ.

ตตฺถ กายกมฺมํ นาม อภิกฺกมปฺปฏิกฺกมาทิกํ วุจฺจติ. วจีกมฺมํ นาม อกฺขรวณฺณปริปุณฺณํ วจีเภทกรณํ วุจฺจติ. มโนกมฺมํ นาม ยํกิญฺจิ มนสา อารมฺมณวิภาวนํ วุจฺจติ. ทานกมฺมํ วา ปาณาติปาต กมฺมํ วา อนุรูเปหิ ฌานงฺเคหิ วินา ทุพฺพเลน จิตฺเตน กาตุํ น สกฺกา โหติ. เอส นโย เสเสสุ กุสลากุสล กมฺเมสูติ.

อยญฺจ อตฺโถ วิตกฺกาทีนํ ฌานงฺคธมฺมานํ วิสุํ วิสุํ สภาว ลกฺขเณหิ ทีเปตพฺโพ. สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณาภินิโรปน ลกฺขโณ วิตกฺโก, โส จิตฺตํ อารมฺมเณ ทฬฺหํ นิโยเชติ. อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, โส จิตฺตํ อารมฺมเณ ทฬฺหํ สํโยเชติ. อารมฺมณสมฺปิยายนลกฺขณาปีติ, สา จิตฺตํ อารมฺมเณ ปริตุฏฺฐํ กโรติ. ติสฺโสปิ เวทนา อารมฺมณรสานุ ภวนลกฺขณา, ตาปิ จิตฺตํ อารมฺมเณ อิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตรสานุภวน กิจฺเจน ทฬฺหปฺปฏิพทฺธํ กโรนฺติ. สมาธานลกฺขณา เอกคฺคตา, สาปิ จิตฺตํ อารมฺมเณ นิจฺจลํ กตฺวา ฐเปตีติ. ฌานปจฺจยทีปนา นิฏฺฐิตา.