๗. กิตกณฺฑ

ธาตฺวนฺตวิการราสิ

วิสํโยครูปราสิ

อถ ธาตุปจฺจยสํสิทฺธํ กาล, การก, ลิงฺค, สงฺขฺยา, กฺริยาเภททีปกํ ทพฺพปฺปธานวาจกํ กิตกปทํ ทีปิยเต.

ตตฺถ อตีตาทโย กาลเภโท นาม.

กตฺตา จ กมฺมญฺจ กรณญฺจ สมฺปทานญฺจ อปาทานญฺจ อธิกรณญฺจ ภาโว จาติ สตฺต สาธนานิ การกเภโท นาม.

อิตฺถิลิงฺคาทีนิ ลิงฺคเภโท นาม.

เอกตฺต, พหุตฺตเภโท สงฺขฺยาเภโท นาม.

ตสฺสีลกฺริยา, ตทฺธมฺมกฺริยา, ตสฺสาธุการกฺริยา, อตฺตมานกฺริยา, อภิกฺขญฺญกฺริยา, อรหกฺริยา, สกฺกกฺริยา, เปสนกฺริยา, อติสคฺคกฺริยา, ปตฺตกาลาโรจนกฺริยา, อวสฺสมฺภาวีกฺริยาทโย กฺริยาเภโท นาม.

‘‘คมนํ ภวติ, ปจนํ ชานาติ’’ อิจฺจาทีสุ ปจฺจยตฺถภูโต ภาโว นาม สาธนรูโป โหติ. ชาติ วิย สงฺขตธมฺมสฺส ธาตฺวตฺถภูตาย สาธฺยกฺริยาย สาธกตฺตา ลิงฺคตฺตยยุตฺโต จ โหติ, กฺริยา, กาโร, กรณนฺติ สิทฺธตฺตา สงฺขฺยาเภทยุตฺโต จ โหติ-นานาธาตฺวตฺถานญฺจ กตฺตุ, กมฺมานญฺจ กาลาทีนญฺจ เภเทน สรูปเภทสพฺภวโต, ตสฺมา โสปิ ทพฺเพ เอว สงฺคยฺหตีติ กตฺวา ‘ทพฺพปฺปธานวาจก’นฺติ วุตฺตํ. เสสํ สพฺพํ ตฺยาทิกณฺเฑ ภาวสาธนวินิจฺฉเย วุตฺตเมว.

‘พหุล’นฺติ จ ‘กฺริยตฺถา’ติ จ วตฺตนฺเต –

๗๑๕. กตฺตริ ภูเต กฺต กฺตวนฺตุ กฺตาวี [ก. ๕๕๕; รู. ๖๑๒; นี. ๑๑๔๒; จํ. ๑.๒.๖๖ …เป… ๓.๒.๑๐๒].

อภวีติ ภูโต, อตีโต, ภูเต วตฺตพฺเพ กฺริยตฺถา กตฺตริ กานุพนฺธา ต, ตวนฺตุ, ตาวีปจฺจยา โหนฺติ, กานุพนฺธา ‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’ติ สุตฺเต วิเสสนตฺถา.

๗๑๖. กฺโต ภาวกมฺเมสุ [ก. ๕๕๖; รู. ๖๒๒; นี. ๑๑๔๓; จํ. ๑.๒.๖๗ …เป… ๓.๒.๑๐๒; ๓.๔.๗๐].

ภูเต วตฺตพฺเพ กฺริยตฺถา ภาว, กมฺเมสุ กานุพนฺโธ ตปจฺจโย โหติ.

อภวีติ ภูโต-ปุริโส, ภูตา-อิตฺถี, ภูตํ-กุลํ, การิเต ธาตุโต ณานุพนฺธานํ ปฐมํ สมฺปตฺตตฺตา ‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’ติ ปฏิเสโธ น ปาปุณาติ, ‘ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย’ติ โอวุทฺธิ, ‘อาวายา ณานุพนฺเธ’ติ โอสฺส อาวตฺตํ, ตโต ตปจฺจโย.

๗๑๗. ญี พฺยญฺชนสฺส [ก. ๖๐๕; รู. ๕๔๗; นี. ๑๒๑๐].

พฺยญฺชนาทิปจฺจยสฺส อาทิมฺหิ ญานุพนฺโธ อีกาโร อาคจฺฉติ.

กตฺตริ-อภาวยิตฺถาติ ภาวิโต-ปุริโส, ภาวิตาอิตฺถี, ภาวิตํ-กุลํ.

กมฺเม-อนุภูยิตฺถาติ อนุภูโต-โภโค, อนุภูตาสมฺปตฺติ, อนุภูตํ-สุขํ.

การิเต-ภาวียิตฺถาติ ภาวิโต-มคฺโค, ภาวิตาปฏิปทา, ภาวิตํ-จิตฺตํ.

ตวนฺตุ, ตาวีสุ-อภวีติ ภูตวา-ปุริโส, ภูตวนฺตี, ภูตวตี-อิตฺถี, ภูตวํ-กุลํ, คุณวนฺตุสมํ. ภูตาวี-ปุริโส. ภูตาวินี-อิตฺถี, ภูตาวิ-จิตฺตํ, ทณฺฑี, ทณฺฑินีสมํ. ปุริโส โภคํ อนุภูโต, ปุริเสน โภโค อนุภูโต.

เอตฺถ จ กิตปจฺจยานํ อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถ จาติ สพฺพํ ตฺยาทิกณฺเฑ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

ปุริเมสุ ปน ฉสุ สาธเนสุ ปจฺจยานํ อภิเธยฺยตฺโถ ปทนฺตเรน อาจิกฺขียติ, ภาวสาธเน ปน อตฺตโน ธาตุนา เอว.

ตตฺถ จ กตฺตุสตฺติ, กมฺมสตฺติ, กรณสตฺติ, สมฺปทานสตฺติ, อปาทานสตฺติ, อธิกรณสตฺติสงฺขาตํ วาจฺจตฺถํ อุชุํ วทนฺตา กิตปจฺจยา อตฺตโน อภิเธยฺยปเทน สมานลิงฺค, วิภตฺติ, สงฺขฺยายุตฺตา หุตฺวา วทนฺติ.

ตํ ยถา? –

กตฺตริ ตาว-ปุริโส โภคํ อนุภูโต, ปุริสา โภคํ อนุภูตา…เป… ปุริเสสุ โภคํ อนุภูเตสุ, อิตฺถี โภคํ อนุภูตา, อิตฺถิโย โภคํ อนุภูตาโย…เป… อิตฺถีสุ โภคํ อนุภูตาสุ, กุลํ โภคํ อนุภูตํ, กุลานิ โภคํ อนภูตานิ…เป… กุเลสุ โภคํ อนุภูเตสุ.

กมฺเม-โภโค ปุริเสน อนุภูโต, โภคา ปุริเสน อนุภูตา…เป… โภเคสุ ปุริเสน อนุภูเตสุ, สมฺปตฺติ ปุริเสน อนุภูตา, สมฺปตฺติโย ปุริเสน อนุภูตาโย…เป… สมฺปตฺตีสุ ปุริเสน อนุภูตาสุ, สุขํ ปุริเสน อนุภูตํ, สุขานิ ปุริเสน อนุภูตานิ…เป… สุเขสุ ปุริเสน อนุภูเตสุ. เอส นโย กรณาทีสุปิ.

เอวํ กิตวาจกา อตฺตโน อภิเธยฺยปเทน สมานลิงฺค, วิภตฺติ, สงฺขฺยายุตฺตา หุตฺวา ตํ ตํ สาธนํ วทนฺติ.

‘อิตฺถิยมณติกยกฺยา จา’ติ อิตฺถิยํ ติปจฺจโย, อนุภวนํ, อนุภูยเต วา อนุภูติ. ‘‘ติสฺสสฺส อนุภูติ, ผุสฺสสฺส อนุภูติ’’ อิจฺจาทิกา พหู อนุภูติโยปิ สิชฺฌนฺติ, ตสฺมา ‘‘อนุภูติ, อนุภูติโย, อนุภูตึ, อนุภูติโย…เป… อนุภูตีสู’’ติ ยุชฺชติ.

๕๐๓. ๗๑๘. กตฺตริ ลฺตุณกา [ก. ๕๒๗, ๕๓๐; รู. ๕๖๘, ๕๙๐; นี. ๑๑๐๙, ๑๑๑๔; จํ. ๑.๑.๑๓๙; ปา. ๓.๑.๑๓๓, ๑๓๔].

กตฺตุการเก กฺริยตฺถา ลฺตุ, ณกา โหนฺติ, ลานุพนฺโธ ตุสฺส กตฺตริ นิพนฺธนตฺโถ, ‘ลฺตุปิตาทีนมา’ติ วิเสสนตฺโถ จ.

อนุภวตีติ อนุภูตา, อนุภูตาโร, สตฺถุสมํ.

สามญฺญวิธานตฺตา อรหตฺเถ สตฺติอตฺเถ ตสฺสีล, ตทฺธมฺม, ตสฺสาธุการ, อตฺตมาเนสุ จ กาลตฺตเย จ ภวนฺติ.

อรหตฺเถ-พฺรหฺมโณ พฺรหฺมณิยา ปริคฺคหิตา.

สตฺติอตฺเถ-ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา.

ตสฺสีลาทีสุ-ปสยฺหปวตฺตา.

อตฺตมาเน-อตฺตานํ ปณฺฑิตํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานิตา.

๗๑๙. ปุพฺเพกกตฺตุกานํ [ก. ๕๖๔; รู. ๖๔๐; นีติ. ๑๑๕๐-๖; จํ. ๑.๓.๑๓๑; ปา. ๓.๔.๒๑].

ยาสํ วิเสสน, วิเสสฺยานํ ทฺวินฺนํ ปุพฺพา’ปรกฺริยานํ กตฺตา เอโกว โหติ. ตาสุ ปุพฺพกฺริยายํ ภาวตฺเถ ตุน, ตฺวาน, ตฺวาปจฺจยา โหนฺติ. ‘เอโอนมยวา สเร’ติ อีกาเร ปเร โอวุทฺธิยา อวตฺตํ.

โภคํ อนุภวิตุน, อนุภุตฺวาน, อนุภุตฺวา.

เอกกตฺตุกานนฺติ กึ? เทวทตฺโต ภุญฺชิ, ยญฺญทตฺโต คจฺฉติ.

ปุพฺเพติ กึ? ปจฺฉา ภุญฺชติ, ปฐมํ ปจติ.

พหุลาธิการา สมานา’ปรกฺริยาสุปิ นานากตฺตุกาสุปิ ตุนาทโย ภวนฺติ. ถกฺกจฺจ ทณฺโฑ ปตติ, ทฺวารํ สํวริตฺวา นิกฺขมติ, ปุริโส สีหํ ทิสฺวา ภยํ อุปฺปชฺชตีติ.

ยสฺมึ วาเกฺย อปรกฺริยาปทํ น ทิสฺสติ. ยถา? ปพฺพตํ อติกฺกมฺม นที, อติกฺกมฺม นทึ ปพฺพโต, เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อรูปาติ, ตตฺถปิ สตฺตากฺริยา วิญฺญายเตว สพฺพปทตฺถานํ สตฺตานาติวตฺตนโต. อปรกฺริยารหิเต อสมานกตฺตุเก จ วาเกฺย ปฐมนฺตโยคสฺส ทิฏฺฐตฺตา กตฺตริปิ ตุนาทีนํ สมฺภโว ยุตฺโต.

๗๒๐. ปฏิเสธาลํขลูนํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา [ปฏิเสเธลํขลูนํ ตุนตฺตฺวาน ตฺตฺวา วา’ (พหูสุ)].

ปฏิเสธตฺถานํ อลํ, ขลูนํ โยเค ตุนาทโย โหนฺติ วา.

อลํ ภุตฺวา, ขลุ ภุตฺวา, อลํ ภุตฺเตน, ขลุ ภุตฺเตน วา.

๗๒๑. ตุํตาเยตเว ภาเว ภวิสฺสติกฺริยายํ ตทตฺถายํ [ก. ๕๖๑-๒-๓; รู. ๖๓๖, ๖๓๘-๙; นี. ๑๑๔๘-๙].

ตสฺสา ตสฺสา กฺริยาย อตฺถภูตาย ภวิสฺสมานกฺริยาย คมฺยมานาย ภาวตฺเถ ตุํ, ตาเย, ตเวปจฺจยา ภวนฺติ. สุตฺตปทวฑฺฒเนน ตุเยปจฺจโยปิ.

อนุภวิตุํ คจฺฉติ, อนุภวิตาเย คจฺฉติ, อนุภวิตเว คจฺฉติ, อนุภวิตุํ อิจฺฉติ, กาเมติ, สกฺโกติ, ชานาติ. ตถา กาโล อนุภวิตุํ, สมโย อนุภวิตุํ, เวลา อนุภวิตุํ. ตถา อนุภวิตุํ มโน, อนุภวิตุํ โสโก, จกฺขุ ทฏฺฐุํ, โสตํ โสตุํ, มโน วิญฺญาตุํ, หตฺโถ กาตุํ, ปาโท คนฺตุํ, ธนุ ยุชฺฌิตุํ, ชโฬ วตฺตุํ, มนฺโท คนฺตุํ, อลโส กตฺตุนฺติ.

เอตฺถ จ ‘‘กาโล อนุภวิตุ’’นฺติอาทีสุ สตฺตาวเสน เหตุกฺริยา สิชฺฌติ, ตสฺมา ‘‘อนุภวิตุํ กาโล ภวตี’’ติอาทินา อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

อิเม ปเนตฺถ ตาเย, ตุเยปโยคา – อาคตามฺห อิมํ ธมฺมสมยํ, ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆํ [ที. นิ. ๒.๓๓๒]. อลญฺหิ เต ชคฺฆิตาเย, มมํ ทิสฺวาน เอทิสํ [ชา. ๑.๕.๑๓๗]. โก ตาทิสํ อรหติ ขาทิตาเย [ชา. ๑.๑๖.๙๒], อตฺถิ เหหิติ โส มคฺโค, น โส สกฺกา น โหตุเย [พุ. วํ. ๒.๙ ‘เหตุเย’], อรหสิ นํ ยาจิตุเย ตุวมฺปิ, อรหสิ โน ชานิตุเย กตานิ อิจฺจาทิ.

๗๒๒. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา [ก. ๕๔๐; รู. ๕๔๕; นี. ๑๑๒๕].

ภาเว กมฺมนิ จ ตพฺพ, อนียา โหนฺติ. สุตฺตปทวฑฺฒเนน ตพฺย, ตาย, เตยฺยปจฺจยาปิ โหนฺติ.

อนุภวิตพฺโพ-โภโค, อนุภวิตพฺพา-สมฺปตฺติ, อนุภวิตพฺพํ-สุขํ.

พหุลาธิการา กตฺตาทีสฺวปิ ภวนฺติ, ตปนฺตีติ ตปนียาปาปธมฺมา, อุปฏฺฐาตีติ อุปฏฺฐานีโย-สิสฺโส. ปวุจฺจติ เอเตนาติ ปวจนีโย-อุปชฺฌาโย, นิยฺยนฺติ เอเตนาติ นิยฺยานีโย, โส เอว นิยฺยานิโก.

สินา-โสเจยฺเย, สินายนฺติ เอเตนาติ สินานียํจุณฺณํ, ทียเต อสฺสาติ ทานีโย-พฺราหฺมโณ. สมฺมา วตฺตติ เอตฺถาติ สมฺมาวตฺตนีโย-คุรุ.

อิธ คาถา วุจฺจติ –

อรหตฺเถ จ สกฺกตฺเถ, ปตฺตกาเล จ เปสเน;

ตพฺพาทโย อติสคฺเค, อวสฺสาธมิเณสุ จ.

ตตฺถ ‘‘อรห สกฺก วิสิฏฺเฐ กตฺตรี’’ติ วุตฺติยํ วุตฺตํ, ตสฺมา ภวตีติ ภพฺโพ, ภวิตุํ อรหตีติ อตฺโถ, มชฺชตีติ มชฺชํ, มทนียํ, มชฺชิตุํ สกฺโกตีติ อตฺโถ, เอวมฺปิ ยุชฺชติ.

ปตฺตกาเล-กตฺตพฺโพ ภวตา กโฏ, เอส กาโล กฏกรณสฺสาติ ทีเปติ.

เปสเน-คนฺตพฺโพ ภวตา คาโม, คจฺฉตุ ภวํ คามนฺติ ทีเปติ.

อติสชฺชนํ สมฺโพธนํ อติสคฺโค, อุปเทโส เจว วิธิ จ. ตตฺถ กตฺตพฺพา’กตฺตพฺพสฺส กมฺมสฺส อาจิกฺขณํ อุปเทโส, ทานํ ทาตพฺพํ, สีลํ รกฺขิตพฺพํ, ปาโณ น หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ น อาทาตพฺพํ [ที. นิ. ๓.๘๕]. กตฺตพฺพา’กตฺตพฺพาการทสฺสนํ วิธิ, สกฺกจฺจํ ทานํ ทาตพฺพํ, โน อสกฺกจฺจํ.

อวสฺสเก-คมนีโย อภิสมฺปราโย, อวสฺสํ คนฺตพฺโพติ อตฺโถ.

ยํ อิณํ อเทนฺตสฺส ทณฺโฑ อาคจฺฉติ, อิทํ อธมิณํ นาม, สตํ เม ทาตพฺพํ ภวตาติ.

อิเม ปเนตฺถ ตพฺย, ตาย, เตยฺยปโยคา – น พฺราหฺมเณ อทฺธิเก ติฏฺฐมาเน, คนฺตพฺยมาหุ ทฺวิปทินฺท เสฏฺฐ [ชา. ๑.๑๐.๑๓ (คนฺตพฺพ)]. ภูตคามปาตพฺยตา, กาเมสุ ปาตพฺยตา [ปาจิ. ๙๐], อลชฺชิตาเย ลชฺชนฺติ [ธ. ป. ๓๑๖], ลชฺชิตาเย น ลชฺชเร. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ, ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ [ม. นิ. ๑.๓๕๗], ญาเตยฺยํ, ทิฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยํ, วิทฺเธยฺยํ มํ อมญฺญถ [ชา. ๒.๒๒.๒๙๗].

ต,ติ, ตุ, ตวนฺตุ, ตาวี, ตฺวา, ตฺวาน, ตุน, ตุํ, ตเว, ตาเย, ตุเย, ตพฺพ. อิเม ตการปจฺจยา นาม.

กร, ขนุ, คา, คมุ, ชน, ฐา, ตนุ, ถร, ธา, ธร, นมุ, ปา, ผร, ภร, มน, มร, รมุ, สร, หร, หน.

๗๒๓. คมาทิรานํ โลโปนฺตสฺส [ก. ๕๘๖-๗; รู. ๖๐๐, ๖๓๒; นี. ๑๑๙๐, ๑๑๙๑].

คมาทีนํ มการ, นการนฺตานํ รการนฺตานญฺจ ธาตูนํ อนฺตสฺส โลโป โหติ กานุพนฺเธ ตปจฺจเย ปเร ตฺวาทิวชฺชิเต.

กร-กรเณ, กรียิตฺถาติ กโต-วิหาโร, กตาคูหา, กตํ-เคหํ, สกฺกรียิตฺถาติ สกฺกโต, มหาวุตฺตินา สนฺตสฺส โส.

‘กโรติสฺส โข’ติ ปาทิโต กรสฺส กสฺส โข, สงฺขรียิตฺถาติ สงฺขโต, อภิสงฺขโต, วิสงฺขริตฺถ วิกิรียิตฺถาติ วิสงฺขโต, อุปกรียิตฺถ สชฺชียิตฺถาติ อุปกฺขโฏ, ‘ตถนรานํ ฏฐณลา’ติ ตสฺส โฏ. เอวํ ทุกฺกฏํ.

ปริโต กรียิตฺถาติ ปริกฺขโต, ปุรโต กรียิตฺถาติ ปุรกฺขโต, ปุเรกฺขโต วา, มหาวุตฺตินา ปุรสฺส เอตฺตํ.

ขนุ-อวทารเณ, ขญฺญิตฺถาติ ขโต-อาวาโฏ.

คา-สทฺเท.

๗๒๔. คาปานมี [ก. ๕๘๘; รู. ๖๒๐; นี. ๑๑๙๒].

คา, ปานํ อนฺโต อีกาโร โหติ กานุพนฺเธ ตปจฺจเย ปเร ตฺวาทิวชฺชิเต.

คายิตฺถาติ คีตํ, สโมธาเนตฺวา คายิตฺถาติ สงฺคีโตปริยตฺติธมฺโม.

คมุ-คติมฺหิ อคจฺฉีติ คโต, อคจฺฉียิตฺถาติ วา คโต. เอวํ อาคโต, อุคฺคโต, ทุคฺคโต, นิคฺคโต, วิคโต, สุคโต, สงฺคโต, อนุคโต, อปคโต, อวคโต, อุปคโต, อธิคโต.

ชน-ชาติยํ.

๗๒๕. ชนิสฺสา [ก. ๕๘๕; รู. ๖๑๙; นี. ๑๑๘๙].

ชนิสฺส นสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ ตปจฺจเย ปเร ตฺวาทิวชฺชิเต.

อชายิตฺถาติ ชาโต, ทุชฺชาโต, สุชาโต, สญฺชาโต, อนุชาโต, อวชาโต, อติชาโต.

สุตฺตวิภตฺเตน อญฺญสฺมิมฺปิ วณฺเณ ปเร นสฺส อา โหติ, ปุตฺตํ วิชายิตฺวา, วิชายิตุํ, วิชายนํ, วิชายนฺตี-อิตฺถี, วิชายมานา, ปุตฺตํ ชเนตีติ ชายา อิจฺจาทิ, สพฺพตฺถ มหาวุตฺตินา สเร ปเร ยาคโม, มหาวุตฺตินา วา สพฺพตฺถ นสฺส ยาเทโส อาทิทีโฆ จ.

ฐา-คตินิวตฺติยํ.

๗๒๖. ฐาสฺสิ [ก. ๕๘๘; รู. ๖๒๐; นี. ๑๑๙๒].

ฐาสฺส อิ โหติ กานุพนฺเธ ตกาเร ตฺวาทิวชฺชิเต.

อฏฺฐาสีติ ฐิโต, อุฏฺฐิโต, นิฏฺฐิโต, สณฺฐิโต, อธิฏฺฐิโต.

ตนุ-วิตฺถาเร, อาตญฺญิตฺถาติ อาตตํ, วิตตํ, อาตตวิตตํ, ตูริยเภโท.

ถร-สนฺถรเณ, สนฺถรียิตฺถาติ สนฺถโต, วิตฺถโต.

ธา-ธารเณ.

๗๒๗. ธาสฺส หิ [ก. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕].

ธาธาตุสฺส ธสฺส หิ โหติ กานุพนฺเธ ตกาเร ตฺวาทิวชฺชิเต.

อาธียิตฺถาติ อาหิโต, อาคฺยาหิโต, วิธียิตฺถาติ วิหิโต, นิธียิตฺถาติ นิหิโต, สนฺธียิตฺถาติ สํหิโต, โอธียิตฺถาติ โอหิโต, อภิธียิตฺถาติ อภิหิโต, ปิธียิตฺถาติ ปิหิโต, อปิหิโต. ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ตติยตฺตํ, ‘ธาสฺส โห’ติ สุตฺเตน ปรสฺส หตฺตํ, อาทหิโต, วิทหิโต, นิทหิโต, สํทหิโต, สทฺทหิโต วา, สนฺนิทหิโต, โอทหิโต, ปิทหิโต, อปิทหิโต, ปริทหิโต.

ธร-ธารเณ, อุทฺธรียิตฺถาติ อุทฺธโฏ, สมุทฺธโฏ, นิทฺธโฏ, ตสฺส ฏตฺตํ.

นมุ-นมเน, นมิตฺถาติ นโต, อุนฺนโต, สมุนฺนโต, โอนโต, อวนโต.

ปา-ปาเน, ‘คาปานมี’ติ อีตฺตํ, ปียิตฺถาติ ปีตํ.

ผร-ผรเณ, ผริตฺถ, ผรียิตฺถาติ วา ผุโฏ, วิปฺผุโฏ, สมฺผุโฏ, โอผุโฏ, มหาวุตฺตินา ผสฺส อุตฺตํ, ตสฺส ฏตฺตํ.

ภร-ธารเณ, ภรียิตฺถาติ ภโต, อาภโต, อาภโฏ วา. อุทกาตลมุพฺภโต, อุพฺภตํ สงฺเฆน กถินํ [มหาว. ๓๑๗], สมฺภตํ ธนํ.

มน-ญาเณ, มโต, มหาชเนน สมฺมโตติ มหาสมฺมโต, สมฺมตา สีมา [มหาว. ๑๓๙], อนุมโต, อภิมโต.

มร-ปาณจาเค, มริตฺถาติ มโต, กาลงฺกโต.

รมุ-กีฬายํ, รมิตฺถาติ รโต, อภิรโต.

รมุ-อุปรเม, วิรโต, ปฏิวิรโต, อุปรโต.

สร-คติ, จินฺตาสุ, พหุลาธิการา กาลตฺตเยปิ ตปจฺจโย, สรติ, อสริ, สริสฺสตีติ สโต, อนุสฺสโต, ปติสฺสโต.

หร-หรเณ, หรียิตฺถาติ หโต, อาหโต, นิหโต.

ตสฺส ฏตฺเต-อาหโฏ, นิหโฏ, อุทาหโฏ, สมุทาหโฏ, อวหโฏ.

หน-หึสายํ, หญฺญิตฺถาติ หโต, วิหโต, สมูหโต อวิปฺปวาโส [มหาว. ๑๔๕], สมูหตา สีมา [มหาว. ๑๔๖].

ติปจฺจยมฺหิ พหุลาธิการา อกานุพนฺเธปิ อนฺตโลโป. ปฐมํ กรียตีติ ปกติ, อากาโร อากติ, วิกาโร วิกติ, คายนํ คีติ, อุคฺคีติ, สงฺคีติ, อนุคายนํ อนุคีติ, คมนํ คติ, คนฺตพฺพาติ วา คติ, คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ วา คติ, อาคมนํ อาคติ, สุคติ, ทุคฺคติ, สมาคมนํ สงฺคติ, ชนนํ ชาติ, ชายนฺติ เอตาย, เอตฺถาติ วา ชาติ, ฐานํ ฐิติ, สณฺฐิติ, อวฏฺฐิติ, ปุนปฺปุนํ ตนนํ สนฺตติ, ธาเรนฺติ เอตายาติ ธีติ, มหาวุตฺตินา อีตฺตํ.

นมนํ นติ, อุนฺนติ, สมุนฺนติ, โอนติ, อวนติ, ภริตพฺพาติ ภติ, มนติ ชานาติ เอตายาติ มติ, วิวิธา มติ วิมติ, รมณํ รติ, อารมณํ อารติ, วิรมณํ วิรติ, อภิรมณํ อภิรติ, ปฏิวิรมณํ ปติวิรติ, สรณํ สติ, สรนฺติ เอตายาติ วา สติ, อนุสฺสติ, ปฏิสฺสติ, อุปหนนํ อุปหติ.

ตวนฺตุปจฺจยมฺหิ-อกาสีติ กตวา, อหนีติ หตวา.

ตาวีปจฺจยมฺหิ-กตาวี, หตาวี.

ตฺวาทีสุ –

๗๒๘. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

กรธาตุสฺส ร-การสฺส อา โหติ วา ตุํ, ตุน, ตพฺเพสุ. ตุนสทฺเทน ตฺวาน, ตฺวาปิ สงฺคยฺหนฺติ.

๗๒๙. กรสฺสา ตเว.

กรสฺส ร-การสฺส อา โหติ ตเวปจฺจยมฺหิ.

กาตุํ, กาตเว, กาตุน, กาตพฺพํ.

ยถา กรสฺส, ตถา มหาวุตฺตินา หรสฺส รูปํ สิชฺฌติ, หาถุํ, หาตเว, หาตุน. เตสํ ตุณฺเฑน หาตูน, มุญฺเจ ปุพฺพกตํ อิณํ [ชา. ๑.๑๔.๑๐].

ตฺวามฺหิ อาสฺส อิตฺตํ, อาหิตฺวา, โสณฺฑายุทกมาหิตฺวา [ชา. ๑.๑๐.๙ (…หตฺวา)].

อิติ วิสํโยครูปราสิ.

สทิสสํโยครูปราสิ

อถ สทิสสํโยครูปราสิ วุจฺจเต.

ตุปจฺจยมฺหิ –

๗๓๐. ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน.

ยการวชฺชิเต พฺยญฺชนปจฺจเย ปเร สพฺพธาตูนํ อนฺตพฺยญฺชโน ปรรูปํ อาปชฺชเต.

กโรตีติ กตฺตา, กาตุํ อรหติ, กาตุํ สกฺโกติ, กรณสีโล, กรณธมฺโม, สกฺกจฺจํ วา กโรตีติ อตฺโถ. ภรตีติ ภตฺตา, หรตีติ หตฺตา.

ตฺวาทีสุ ร-การสฺส อาตฺตํ, สํโยเค ปเร รสฺสตฺตญฺจ, กตฺวา, กตฺวาน.

ปรรูปตฺตํ, กตฺตุน, กตฺตุํ, กตฺตพฺพํ, ภรณํ ภตฺตุํ, ภตฺตเว, หรณํ หตฺตุํ, อภิหตฺตุํ, หตฺตเว.

อาป, ณาป, ขิป, คุป, จช, ญป, ญาป, ตป, ทีป, ธูป, ปท, ภช, ภุช, มท, มิท, ยุช, ริจ, รนฺช, ลิป, ลุป, วจ, วตุ, วท, วป, วิจ, สนฺช, สิจ, สมฺภุ, สูจ, สูท, สุป.

ธาตฺวนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปตฺตํ, ตปจฺจยมฺหิ วิปุพฺโพ อาปพฺยาปเน, พฺยาปยติ ขิปฺปํ ญาณพฺยาปเนน พฺยาปิตุํ สกฺโกตีติ พฺยตฺโต, วิยตฺโต.

ปริปุพฺโพ ปริยาปุณเน ปหุตฺเต จ, ปริยตฺโต.

สํปุพฺโพ ปริปุณฺณภาเว, สมาปยิตฺถาติ สมตฺโต, ปริสมตฺโต.

อาปุพฺโพ ณาป-เปสเน, อาณาปียิตฺถาติ อาณตฺโต.

ขิป-ขิปเน, ขิปียิตฺถาติ ขิตฺโต-ทณฺโฑ, ขิตฺตา-มตฺติกา, ขิตฺตํ-เลฏฺฏุ. เอวํ สพฺพตฺถ. ปกฺขิตฺโต, อุกฺขิตฺโต, นิกฺขิตฺโต, วิกฺขิตฺโต, โอกฺขิตฺโต, สํขิตฺโต.

คุป-คุตฺติยํ, โคปียิตฺถาติ คุตฺโต, สํคุตฺโต.

จช-จาเค, จชียิตฺถาติ จตฺโต.

อุป-ปญฺญาปเน, ปญฺญปียิตฺถาติ ปญฺญตฺโต-วินโย, ปญฺญตฺตํสิกฺขาปทํ, ปญฺญตฺตํ-อาสนํ.

ญาป-ญาปเน, วิกติธาตุ นาเมสา การิตนฺตตฺตา, ปญฺญาปียิตฺถาติ ปญฺญตฺโต, สญฺญาปียิตฺถาติ สญฺญตฺโต, วิญฺญาปียิตฺถาติ วิญฺญตฺโต.

ตป-สนฺตาเป, อตปฺปีติ ตตฺโต, สนฺตตฺโต.

ทีป-ทิตฺติยํ, อทีปิตฺถาติ ทิตฺโต, ปทิตฺโต, อาทิตฺโต.

ธูป-โสณฺฑิเย, ธูปติ, อธูปิ, ธูปิสฺสตีติ ธุตฺโต, สุราธุตฺโต, อกฺขธุตฺโต [สุ. นิ. ๑๐๖].

ปท-คติยํ, อปชฺชีติ ปตฺโต, นิปตฺโต, สมฺปตฺโต.

ภช-สมฺภตฺติยํ, ภชตีติ ภตฺโต, สมฺภตฺโต.

วิปุพฺโพ ปุถกฺกรเณ, วิภชิตฺถาติ วิภตฺโต.

ภุช-ปาลน, พฺยวหรเณสุ, ภุญฺชิตฺถ, ภุญฺชียิตฺถาติ วา ภุตฺโต, ปริภุตฺโต.

มท-อุมฺมาเท, มชฺชิตฺถาติ มตฺโต, สมฺมตฺโต, ปมตฺโต, อุมฺมตฺโต.

มิท-สิเนหเน, มิชฺชตีติ มิตฺโต.

ยุช-โยเค, ยุญฺชตีติ ยุตฺโต, ปยุตฺโต, อุยฺยุตฺโต, นิยุตฺโต, วิยุตฺโต, สํยุตฺโต, สญฺญุตฺโต.