๖. อาขฺยาตกณฺฑ

สุทฺธกตฺตุรูป

อถ ธาตุปจฺจยสํสิทฺธํ กาล, การก, ปุริส, สงฺขฺยาเภททีปกํ ลิงฺคเภทรหิตํ กฺริยาปธานวาจกํ ตฺยาทฺยนฺตนามกํ อาขฺยาตปทํ ทีปิยเต.

ตตฺถ กฺริยํ ธาเรตีติ ธาตุ. สา ปกติธาตุ, วิกติธาตุ, นามธาตุวเสน ติวิธา.

ตตฺถ ภู, หู, คมุ, ปจ อิจฺจาทิ ปกติธาตุ นาม สภาเวน สิทฺธตฺตา.

ติติกฺข, ติกิจฺฉ, พุภุกฺข, ชิฆจฺฉอิจฺจาทิ วิกติธาตุ นาม สงฺขตวเสน สิทฺธตฺตา.

ปุตฺตีย, ปพฺพตาย อิจฺจาทิ นามธาตุ นาม นามภูตสฺส สโต กฺริยวาจีปจฺจยโยเคน ธาตุฏฺฐาเน ฐิตตฺตา.

ปกติธาตุ จ สกมฺมิกา’กมฺมิกวเสน ทุวิธา.

ตตฺถยา ธาตุ กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา สกมฺมิกา นาม. คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ อิจฺจาทิ.

ยา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา อกมฺมิกา นาม. ภวติ, โหติ, ติฏฺฐติ, เสติ อิจฺจาทิ.

สกมฺมิกา จ เอกกมฺมิก, ทฺวิกมฺมิกวเสน ทุวิธา.

ตตฺถ ยา เอกกมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา เอกกมฺมิกา นาม. คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ อิจฺจาทิ.

ยา ปธานา’ปธานวเสน กมฺมทฺวยาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา ทฺวิกมฺมิกา นาม.

สา จ นฺยาทิ, ทุหาทิวเสน ทุวิธา.

ตตฺถ ยา ธาตุ ปาปนตฺถา โหติ, สา นฺยาทิ นาม. อชํ คามํ เนติ, ภารํ คามํ วหติ, สาขํ คามํ อากฑฺฒติ.

เสสา ทฺวิกมฺมิกา ทุหาทิ นาม. คาวึ ขีรํ ทุหติ, พฺราหฺมณํ กมฺพลํ ยาจติ, ทายกํ ภิกฺขํ ภิกฺขติ, โคณํ วชํ รุนฺธติ, ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, สิสฺสํ ธมฺมํ อนุสาสติ, ภควา ภิกฺขู เอตํ [วจนํ] อโวจ, ราชา อมจฺจํ วจนํ พฺรวีติ อิจฺจาทิ.

ตตฺถ ยทา กมฺมสฺมึ รูปํ สิชฺฌติ, ตทา วิภตฺติ, ปจฺจยา นฺยาทิมฺหิ ปธานกมฺมํ วทนฺติ, ทุหาทิมฺหิ อปธานกมฺมํ, สพฺพธาตูสุ การิตโยเค การิตกมฺมนฺติ, สพฺพญฺเจตํ ธาตูนํ ปกติอตฺถวเสน วุตฺตํ, อเนกตฺถตฺตา ปน ธาตูนํ อตฺถนฺตรวจเน วา นานุปสคฺคโยเค วา อกมฺมิกาปิ สกมฺมิกา โหนฺติ, สกมฺมิกาปิ อกมฺมิกา โหนฺติ.

อตฺถนฺตรวจเน ตาว –

วิท – สตฺตายํ, ธมฺโม วิชฺชติ, สํวิชฺชติ.

วิท – ญาเณ, ธมฺมํ วิทติ.

วิท – ลาเภ, ธนํ วินฺทติ.

วิท – อนุภวเน, สุขํ เวเทติ, วิปากํ ปฏิสํเวเทติ [ม. นิ. ๓.๓๐๓].

วิท – อาโรจเน, เวทยามหํ ภนฺเต เวทยตีติ มํ ธาเรตุ [จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒], การณํ นิเวเทติ, ธมฺมํ ปฏิเวเทติ อิจฺจาทิ.

นานุปสคฺคโยเค –

ปท-คติยํ, มคฺคํ ปชฺชติ, ปฏิปชฺชติ, มคฺโค อุปฺปชฺชติ, นิปชฺชติ, สมฺปชฺชติ, โภโค ภวติ, สมฺภวติ, โภคํ อนุภวติ, ตณฺหํ อภิภวติ, ปริภวติ, อธิภวติ, อรญฺญํ อภิสมฺภวติ, อชฺโฌคาหตีติ อตฺโถ. คจฺฉนฺตํ มคฺเค อภิสมฺภวติ, สมฺปาปุณาตีติ อตฺโถ อิจฺจาทิ.

ปทานํ พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา วา อตฺถสมฺปตฺติยา วา อุปการกา วิภตฺติ, ปจฺจยา ปจฺจยา นาม.

ตตฺถ วิภตฺติโย ตฺยาทิ, ตฺวาทิอิจฺจาทินา อฏฺฐวิธา ภวนฺติ, สรูปโต ฉนฺนวุติวิธา.

ตตฺถ ปุพฺพฉกฺกภูตานิ อฏฺฐจตฺตาลีสรูปานิ ปรสฺสปทานิ นาม. ปรฉกฺกภูตานิ อฏฺฐจตฺตาลีสรูปานิ อตฺตโนปทานิ นาม.

ตตฺถ ปรหิตปฏิสํยุตฺเตสุ ฐาเนสุ ปวตฺติพหุลานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ นาม. อตฺตหิตปฏิสํยุตฺเตสุ ปวตฺติพหุลานิ อตฺตโนปทานิ นามาติ เอเก.

ปโร วุจฺจติ กตฺตา สพฺพกฺริยาสาธารณตฺตา, อตฺตา วุจฺจติ กมฺมํ สกสกกฺริยาสาธารณตฺตา, ปรสฺส อภิธายกานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ, อตฺตโน อภิธายกานิ ปทานิ อตฺตโนปทานีติ อญฺเญ.

อตฺตา วุจฺจติ ปทตฺถานํ สรีรภูตา กฺริยา, กตฺตุนา ปน สาธฺยฏฺเฐน กฺริยรูปานิ ภาว, กมฺมานิปิ อตฺตาติ วุจฺจนฺติ. สาธกฏฺเฐน เตหิ ปรภูโต กตฺตา ปโร นามาติ อปเร.

อตฺตา วุจฺจติ อมฺหตฺโถ, ปโร วุจฺจติ ตุมฺห, นามตฺโถ, ปุพฺพฉกฺกานิ ปรพหุลตฺตา ปรสฺสปทานิ นาม, ปรฉกฺกานิ ปน รูฬฺหีวเสน อตฺตโนปทานิ นามาติปิ วทนฺติ. อิทํ น ยุชฺชติ ปรฉกฺเกสุ ตพฺพหุลมตฺตสฺสาปิ อสิทฺธตฺตา. ปาฬิภาสํ ปน ปตฺวา ทฺวินฺนํ ฉกฺกานํ อตฺตหิต, ปรหิเตสุ วา ตีสุ การเกสุ วา ปวตฺตินานาตฺตํ น ทิสฺสติเยว, ตสฺมา อิมสฺมึ คนฺเถ ตํ นามทฺวยํ น คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ปจฺจยา ปน จตุพฺพิธา วิกรณ, กิจฺจ, การิต, ธาตุปจฺจยวเสน.

ตตฺถ เย ธาตุสิทฺธานิ ตฺยาทิปทานิ ตพฺพาทิปทานิ จ คณวิภาควเสน อญฺญมญฺญํ วิสทิสรูปานิ กโรนฺติ, เต วิกรณปจฺจยา นาม, ล, ย, โณอิจฺจาทโย.

ภาว, กมฺมวิสโย โกฺย กิจฺจปจฺจโย นาม.

ปเรสํ อาณาปนสงฺขาเต ปโยชกพฺยาปาเร ปวตฺตา ณิ, ณาปิปจฺจยา การิตปจฺจยา นาม.

วิสุํ ตํตํกฺริยวาจีภาเวน ธาตุรูปา ข, ฉ, สอิจฺจาทิกา ปจฺจยา ธาตุปจฺจยา นาม.

‘‘กาล, การก, ปุริส, สงฺขฺยาเภททีปก’’นฺติ เอตฺถ อตีต, ปจฺจุปฺปนฺนา’นาคต, กาลวิมุตฺตวเสน กาลเภโท จตุพฺพิโธ.

ตตฺถ หิยฺยตฺตนี, อชฺชตฺตนี [อชฺชตนี (พหูสุ)], ปโรกฺขาติ อิมา ติสฺโส วิภตฺติโย อตีเต กาเล วตฺตนฺติ.

วตฺตมานา, ปญฺจมีติ เทฺว ปจฺจุปฺปนฺเน.

เอกา ภวิสฺสนฺตี อนาคเต.

สตฺตมี, กาลาติปตฺตีติ เทฺว กาลวิมุตฺเต วตฺตนฺติ, อยํ กิร โปราณิโก วิภตฺตีนํ กโม, โส จ ปาฬิยา สเมติเยว.

‘‘สพฺเพ สทฺธมฺมครุโน, วิหํสุ วิหรนฺติ จ.

อโถปิ วิหริสฺสนฺติ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา’’ติ [อ. นิ. ๔.๒๑] จ –

‘‘อพฺภตีตา จ เย พุทฺธา, วตฺตมานา อนาคตา’’ติ จ [อป. เถร ๑.๑.๕๘๘] ปาฬี. อิมสฺมึ กเม ปญฺจมี, สตฺตมีติ นามทฺวยมฺปิ อนฺวตฺถวเสน สิทฺธํ ภวติ. ปจฺฉา ปน ครุโน วตฺติจฺฉาวเสน วิภตฺตีนํ นานากมํ กโรนฺติ.

กตฺตุ, กมฺม, ภาวา ปน การกเภโท นาม. ตตฺถ ภาโว ทุวิโธ สาธฺย, สาธนวเสน วิเสสน, วิเสสฺยวเสน จ. ตตฺถ ธาตฺวตฺถกฺริยา สาธฺยภาโว นาม. ปจฺจยตฺถกฺริยา สาธนภาโว นาม.

เตสุ สาธฺยภาโว นานาธาตูนํ วเสน นานาวิโธ โหติ. สาธนภาโว นานาธาตฺวตฺถานํ ปวตฺตาการสงฺขาเตน เอกฏฺเฐน เอโกว โหติ. โส ปน ยถา ชาติ นาม อนุปฺปนฺนปกฺเข ฐิเต สงฺขตธมฺเม อุปฺปาเทนฺตี วิย ขายติ, ตถา โวหารวิสยมตฺเต ฐิเต สพฺพธาตฺวตฺเถ ปาตุโภนฺเต กโรนฺโต วิย ขายติ, ตสฺมา โส สาธนนฺติ จ การกนฺติ จ วุจฺจติ. ยถา จ ชาติวเสน อุปฺปนฺนา สงฺขตธมฺมา ‘‘จินฺตนํ ชาตํ, ผุสนํ ชาต’’ มิจฺจาทินา เอกนฺตเมว ชาตึ วิเสเสนฺติ, ตถา ปจฺจยตฺถวเสน ปาตุโภนฺตา นานาธาตฺวตฺถาปิ ‘‘ภุยฺยเต, คมฺยเต, ปจฺจเต, ภวนํ, คมนํ, ปจน’’ มิจฺจาทินา เอกนฺตเมว ปจฺจยตฺถํ วิเสเสนฺติ. วตฺติจฺฉาวเสน ปน ภาวสาธนปเทสุ ธาตฺวตฺถ, ปจฺจยตฺถานํ อเภโทปิ วตฺตุํ ยุชฺชติเยว. อิธ ปน ทฺวีสุ ภาเวสุ สาธนภาโว อธิปฺเปโตติ.

ปฐม, มชฺฌิมุ’ตฺตมปุริสา ปุริสเภโท. ‘ปุริโส’ติ จ ‘‘ยํกิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา’’ติ [ม. นิ. ๓.๑] เอตฺถ อตฺตา เอว วุจฺจติ, โส จ อตฺตา ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ [อ. นิ. ๖.๔๓; วิสุทฺธิ. ๒.๕๘๐] เอตฺถ การโกติ วุจฺจติ. อิติ ‘ปุริโส’ติ การโก เอว.

โส จ ติวิโธ นามตฺโถ, ตุมฺหตฺโถ, อมฺหตฺโถ จาติ. ตตฺถ อตฺตโน อชฺฌตฺตสนฺตานภูตตฺตา อมฺหตฺโถ อุตฺตมปุริโส นาม, เสสา ปน กเมน ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโสติ วุจฺจนฺติ. วิภตฺติโย ปน ตทฺทีปกตฺตา ปฐมปุริสาทินามํ ลภนฺติ. อิทญฺจ นามํ การกเภเท อนฺโตคธเมวาติ กตฺวา อิมสฺมึ คนฺเถ น คหิตนฺติ.

สงฺขฺยาเภโท ทุวิโธ เอกตฺต, พหุตฺตวเสน.

‘ลิงฺคเภทรหิต’นฺติ ‘‘ปุริโส คจฺฉติ, อิตฺถี คจฺฉติ, กุลํ คจฺฉติ’’ อิจฺจาทีสุ ‘ปุริโส’อิจฺจาทีนํ อภิเธยฺยปทานํ ลิงฺคานุคโต รูปเภโท อาขฺยาตปเท นตฺถิ.

‘กฺริยาปธานวาจก’นฺติ เอตฺถ กฺริยํ เอว ปธานโต อภิธาติ, น นามปทํ วิย ทพฺพํ ปธานโต อภิธาตีติ อธิปฺปาโย.

ตตฺถ กฺริยา นาม ธาตฺวตฺถภาโว วุจฺจติ, สา จ กาลวเสน อตีตกฺริยา, ปจฺจุปฺปนฺนกฺริยา, อนาคตกฺริยา, กาลวิมุตฺตกฺริยาติ จตุพฺพิธา โหติ.

อาณตฺติกฺริยา, อาสิฏฺฐกฺริยา, อนุมติกฺริยา, ปริกปฺปกฺริยา, อรห, สกฺก, วิธิ, นิมนฺตนา’มนฺตนาทิกฺริยาติ พหุวิโธ กฺริยาเภโทติ.

ภู-สตฺตายํ, สนฺตสฺส ภาโว สตฺตา, ตสฺสํ สตฺตายํ, ภูธาตุ สตฺตายมตฺเถ วตฺตเต, สพฺพปทตฺถานํ สทฺท, พุทฺธิวิสยภาเวน วิชฺชมานภาเว วตฺตเตตฺยตฺโถ.

๕๖๑. กฺริยตฺถา [ก. ๔๓๒, ๔๕๕; รู. ๓๖๒, ๕๓๐; นี. ๙๐๕, ๙๓๖; ปา. ๓.๑.๙๑].

อธิการสุตฺตมิทํ, กฺริยตฺถา ปรํ วิภตฺติ, ปจฺจยา ภวนฺตีติ อตฺโถ. กฺริยา อตฺโถ ยสฺสาติ กฺริยตฺโถ. ปกติธาตุ, วิกติธาตุ, นามธาตุวเสน ติวิโธ ธาตุ, การิตปจฺจยนฺตรูปมฺปิ วิกติธาตุมฺหิ สงฺคยฺหติ.

๕๖๒. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส เวฺห เอ เมฺห [ก. ๔๑๔; รู. ๔๒๘; นี. ๘๗๒; จํ. ๑.๒.๘๒; ปา. ๓.๒.๑๒๓].

อารภิตฺวา นิฏฺฐํ อนุปคโต ภาโว วตฺตมาโน นาม, ตํสมฺพนฺธีกาโลปิ ตทูปจาเรน วตฺตมาโนติ วุจฺจติ. วตฺตมาเน กาเล กฺริยตฺถา ปรํ ตฺยาทิวิภตฺติโย ภวนฺติ. อยญฺจ วิภตฺติ ตฺยาทีติ จ วตฺตมานกาลวิสยตฺตา วตฺตมานาติ จ สิชฺฌติ.

๕๖๓. ปุพฺพาปรฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหมฺหเสเสสุ เทฺว เทฺว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา [ก. ๔๐๘; รู. ๔๓๑; นี. ๘๖๗].

ตุมฺหนามํ, อมฺหนามํ, ตทุภยโต เสสนามนฺติ ตีสุ นาเมสุ ปยุชฺชมาเนสุ วา คมฺยมาเนสุ วา เอกสฺมึ วา อเนเกสุ วา อตฺเถสุ ปุพฺพฉกฺก, ปรฉกฺกานํ เทฺว เทฺว มชฺฌิม, อุตฺตม, ปฐมา วิภตฺติโย ภวนฺติ. ‘‘อุตฺตมนฺติ อุตฺตรํ อนฺติม’’นฺติ จูฬโมคฺคลฺลาเน วุตฺตํ.

เอตฺถ จ วิภตฺติวิธานมุเขน ตํตํสญฺญาวิธานมฺปิ สิทฺธํ โหติ.

กถํ?ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม อิติ ปุพฺพฉกฺกํ นาม.

เต, อนฺเต, เส, เวฺห, เอ, เมฺห อิติ ปรฉกฺกํ นาม.

ปุพฺพฉกฺเก จ-ติ, อนฺติทฺวยํ ปฐมทุกํ นาม, สิ, ถทฺวยํ มชฺฌิมทุกํ นาม, มิ, มทฺวยํ อุตฺตมทุกํ นาม. เอวํ ปรฉกฺเก.

ตตฺถ ตุลฺยาธิกรณภูเต เสสนาเม ปยุชฺชมาเน วา คมฺยมาเน วา ปฐมทุกํ ภวติ. ตถา ตุมฺหนาเม มชฺฌิมทุกํ, อมฺหนาเม อุตฺตมทุกํ. ทุเกสุ จ เอกสฺมึ อตฺเถ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ.

เอตฺถ จ นามานํ อตฺถนิสฺสิตา กตฺวตฺถ, กมฺมตฺถา อิธ นามตฺถาติ วุจฺจนฺติ. กตฺตุ, กมฺมสงฺขาเต ยสฺมึ นามตฺเถ ตฺยาทิวิภตฺติโย ภวนฺติ, โส นามตฺโถ ตฺยาทิวาจกานํ เอว วาจฺจภูโต วุตฺตตฺโถ นาม โหติ, น สฺยาทิวิภตฺตีนํ.

วุตฺตกตฺตุ, กมฺมาธิฏฺฐานสฺส จ ลิงฺคตฺถสฺส วาจกํ นามปทํ อภิเธยฺยปทํ นาม, เอตเทว ตุลฺยาธิกรณปทนฺติ จ วุจฺจติ.

อมาทโย จ อตฺถวาจกวิภตฺติโย เอตสฺมึ โอกาสํ น ลภนฺติ, ลิงฺคตฺถมตฺตโชติกา ปฐมาวิภตฺติ เอว โอกาสํ ลภติ. เอวรูปานิ ตุลฺยาธิกรณภูตานิ อภิเธยฺยปทานิ สนฺธาย สุตฺเต ‘ตุมฺหมฺหเสเสสู’ติ วุตฺตํ.

อิทญฺจ สุตฺตํ สุทฺเธหิ ตุมฺห’มฺห, เสสนาเมหิ ยุตฺตวาเกฺย จ มิสฺสเกหิ ยุตฺตวาเกฺย จาติ ทฺวีสุ ทฺวีสุ วาเกฺยสุ เวทิตพฺพํ.

ตตฺถ สุทฺเธหิ ยุตฺเต ปจฺเจกํ ทุกานิ วตฺตนฺติ. ยถา? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุเมฺห คจฺฉถ, อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉามาติ.

ตถา สุทฺธทฺวนฺเทปิ. ยถา? โส จ โส จ คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ วา. เต จ เต จ คจฺฉนฺติ, โส จ เต จ คจฺฉนฺติ, ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ, คจฺฉถ วา. ตุเมฺห จ ตุเมฺห จ คจฺฉถ, ตฺวญฺจ ตุเมฺห จ คจฺฉถาติ.

มิสฺสเกหิ ยุตฺเต ทฺวนฺทวาเกฺย ปน ‘วิปฺปฏิเสเธ’ติ สงฺเกตตฺตา ปรทุกานิ เอว โอกาสํ ลภนฺติ, เตสุ จ พหุวจนานิ เอว. ยถา? โส จ ตฺวญฺจ คจฺฉถ, โส จ อหญฺจ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ อหญฺจ คจฺฉาม, โส จ ตฺวญฺจ อหญฺจ คจฺฉาม. เอกวจนจตุกฺกํ.

เต จ ตุเมฺห จ คจฺฉถ, เต จ มยญฺจ คจฺฉาม, ตุเมฺห จ มยญฺจ คจฺฉาม, เต จ ตุเมฺห จ มยญฺจ คจฺฉาม. พหุวจนจตุกฺกํ.

โส จ ตุเมฺห จ คจฺฉถ, โส จ มยญฺจ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ มยญฺจ คจฺฉาม, โส จ ตฺวญฺจ มยญฺจ คจฺฉาม. เอกวจนมูลจตุกฺกํ.

เต จ ตฺวญฺจ คจฺฉถ, เต จ อหญฺจ คจฺฉาม, ตุเมฺห จ อหญฺจ คจฺฉาม, เต จ ตุเมฺห จ อหญฺจ คจฺฉาม. พหุวจนมูลจตุกฺกํ.

อปิ จ ตฺวญฺจ โส จ คจฺฉถ, อหญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ อหญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตุเมฺห จ โส จ คจฺฉถ, มยญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ เต จ คจฺฉถ, อหญฺจ เต จ คจฺฉามอิจฺจาทีนิปิ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิ.

อตฺริมา ปาฬี – ตุวญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา, สมฺโมทมานา ฆรมาวเสถ [ชา. ๑.๘.๗]. อหญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา, สมฺโมทมานา ฆรมาวเสม [ชา. ๑.๘.๗].

อหญฺจ ทานิ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสาม [ม. นิ. ๒.๑๖๐].

อหญฺจ อิเม จ ภิกฺขู สมาธินา นิสีทิมฺหา.

อหญฺจ ภริยา จ ทานปตี อหุมฺหา [ชา. ๒.๒๒.๑๕๙๓].

อหญฺจ สามิโก จ ทานปตี อหุมฺหา [ชา. ๒.๒๒.๑๖๑๗] อิจฺจาทิ.

ยํ ปน ‘‘โส จ คจฺฉติ, ตฺวญฺจ คจฺฉสี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตุเมฺห คจฺฉถา’’ติ วา ‘‘โส จ คจฺฉติ, อหญฺจ คจฺฉามี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มยํ คจฺฉามา’’ติ วา วจนํ, ตํ ปกติพหุวจนเมว, น ปโรปุริสพหุวจนํ.

ยญฺจ กจฺจายเน – ‘‘สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส’’ติ [นี. ๒๑๖ ปิฏฺเฐ] สุตฺตํ, ตตฺถปิ สพฺเพสํ ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วา มิสฺสกภูตานํ นาม, ตุมฺห’มฺหานํ เอกโต อภิธาเน มิสฺสกทฺวนฺทวาเกฺย ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพติ อตฺโถ น น สมฺภวตีติ.

๕๖๔. กตฺตริ โล [ก. ๔๕๕; รู. ๔๓๓; นี. ๙๒๕].

อปโรกฺเขสุ มาน, นฺต, ตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺริยตฺถา ปรํ กตฺตริ ลานุพนฺโธ อปจฺจโย โหติ. ลานุพนฺโธ ‘อูลสฺเส’ติ สุตฺเต วิเสสนตฺโถ.

เอเตน ยตฺถ มาน, นฺต, ตฺยาทโย กตฺตริ วตฺตนฺติ, ตตฺถ อยํ ลปจฺจโยติ ลปจฺจเยน เตสํ กตฺตุวาจกภาวํ ญาเปติ, เอส นโย ‘‘โกฺย ภาวกมฺเมสุ…’’ อิจฺจาทีสุปิ.

เอตฺถ จ วิกรณปจฺจยา นาม พฺยญฺชนปูรณา เอว โหนฺติ, น อตฺถปูรณา, ตสฺมา ยสฺมึ ปโยเค เตหิ วินา ปทรูปํ น สิชฺฌติ, ตตฺเถว เต วตฺตนฺติ. ยตฺถ สิชฺฌติ, ตตฺถ น วตฺตนฺติ, อยมฺปิ ลปจฺจโย ธาตุโต ปรํ วิภตฺติสเร วา อาคมสเร วา อสนฺเต วตฺตติ, สนฺเต ปน ‘‘ปจามิ, ปจาม, ปจาหิ, คเมติ, คเมนฺติ, วชฺเชติ, วชฺเชนฺติ’’-อิจฺจาทีสุ การิยนฺตรตฺถาย วตฺตติ. ยตฺถ จ ปจฺจยานํ โลโป วิหิโต, ตตฺถ คณนฺตร, รูปนฺตรปฺปสงฺคปฏิสิทฺธาย วตฺตติ, อญฺญตฺถ น วตฺตติ.

๕๖๕. ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย [ก. ๔๘๕; รู. ๔๓๔; นี. ๙๗๕; จํ. ๑.๑.๘๒; ปา. ๓.๑.๖๐].

วิภตฺติ, ปจฺจยา ปจฺจโย นาม. อิ, กี, ขิ, จิ, ชิ อิจฺจาทโย อิวณฺณา นาม. จุ, ชุ, ภู, หู อิจฺจาทโย อุวณฺณา นาม. ปจฺจเย ปเร เอกกฺขรธาตฺวนฺตานํ อิวณฺณุ’วณฺณานํ กเมน เอ, โอวุทฺธิโย โหนฺติ. ‘ปโร กฺวจี’ติ ปรสรโลโป.

สํปุพฺโพ-สมฺโภติ, สมฺโภนฺติ, สมฺโภสิ, สมฺโภถ, สมฺโภมิ, สมฺโภม.

อนุปุพฺโพ-อนุภวเน, โส โภคํ อนุโภติ, เต โภคํ อนุโภนฺติ, ตฺวํ โภคํ อนุโภสิ, ตุเมฺห โภคํ อนุโภถ, อหํ โภคํ อนุโภมิ, มยํ โภคํ อนุโภม.

ตตฺถ ยถา ‘‘นีโล ปโฏ’’ติ เอตฺถ นีลสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติ.

ตตฺถ คุณสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นาม.

คุณนิสฺสโย ทพฺพตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นาม.

นีลสทฺโท ปน วจฺจาตฺถเมว อุชุํ วทติ, นีลสทฺทมตฺตํ สุณนฺโต นีลคุณเมว อุชุํ ชานาติ, ตสฺมา ‘‘ปโฏ’’ อิติ ปทนฺตเรน นีลสทฺทสฺส อภิเธยฺยตฺโถ อาจิกฺขียติ.

ตถา ‘‘อนุโภตี’’ติ เอตฺถ ติสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติ.

ตตฺถ กตฺตุสตฺติสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นาม.

สตฺตินิสฺสโย ลิงฺคตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นาม.

ติสทฺโท ปน วาจฺจตฺถเมว อุชุํ วทติ, น อภิเธยฺยตฺถํ. ‘‘อนุโภตี’’ติ สุณนฺโตสาธฺยกฺริยาสหิตํ กตฺตารเมว อุชุํ ชานาติ, น กิญฺจิ ทพฺพนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ‘‘โส’’ อิติ ปทนฺตเรน ติสทฺทสฺส อภิเธยฺยตฺโถ อาจิกฺขียติ, วาจฺจตฺถสฺส ปน ติสทฺเทเนว อุชุํ วุตฺตตฺตา ตติยาวิภตฺติยา ปุน อาจิกฺขิตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, ลิงฺคตฺถโชตนตฺถํ อภิเธยฺยปเท ปฐมาวิภตฺติ เอว ปวตฺตตีติ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

๕๖๖. เอโอนมยวา สเร [ก. ๕๑๓, ๕๑๔; รู. ๔๓๕, ๔๙๑; นี. ๑๐๒๗, ๑๐๒๘].

สเร ปเร เอ, โอนํ กเมน อย, อวา โหนฺติ. ย, เวสุ อ-กาโร อุจฺจารณตฺโถ.

ภวติ, ภวนฺติ, ภวสิ, ภวถ.

๕๖๗. หิมิเมสฺวสฺส [ก. ๔๗๘; รู. ๔๓๘; นี. ๙๕๙].

หิ, มิ, เมสุ ปเรสุ อ-การสฺส ทีโฆ โหติ.

ภวามิ, ภวาม.

ปรฉกฺเก – ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภวเวฺห, ภเว, ภวเมฺห.

ปปุพฺโพ ภู-ปวตฺติยํ, นที ปภวติ.

อธฺยา’ภิ, ปริปุพฺโพ หึสายํ, อธิภวติ, อภิภวติ, ปริภวติ.

วิปุพฺโพ วินาเส, ปากเฏ, โสภเณ จ, วิภวติ.

ปราปุพฺโพ ปราชเย, ปราภวติ.

อภิ, สํปุพฺโพ ปตฺติยํ, อชฺโฌคาเห จ, อภิสมฺภวติ, ตถา ปาตุพฺภวติ, อาวิภวติ อิจฺจาทิ.

อิติ สุทฺธกตฺตุรูปํ.

สุทฺธภาวกมฺมรูป

๕๖๘. โกฺย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มาน นฺต ตฺยาทีสุ [ก. ๔๔๐; รู. ๔๔๕; นี. ๙๒๐; จํ. ๑.๑.๘๐; ปา. ๓.๑.๖๗].

ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน, นฺตปจฺจเยสุ ตฺยาทีสุ จ ปเรสุ กฺริยตฺถา ภาวสฺมึ กมฺมนิ จ กานุพนฺโธ ยปจฺจโย โหติ, พหุลาธิการา กฺวจิ กตฺตริ จ.

รูปํ วิภุยฺยติ, โส ปหียิสฺสติ [สํ. นิ. ๑.๒๔๙], ภตฺตํ ปจฺจติ, คิเมฺห อุทกํ ฉิชฺชติ, กุสูโล ภิชฺชติ.

๕๖๙. น เต กานุพนฺธนาคเมสุ.

กานุพนฺเธ นาคเม จ อิวณฺณุ’วณฺณานํ อสฺส จ เต เอ, โอ,-อา น โหนฺตีติ กฺยมฺหิ วุทฺธิ นตฺถิ.

กมฺเม-เตน ปุริเสน โภโค อนุภูยติ, เตน โภคา อนุภูยนฺติ, เตน ตฺวํ อนุภูยสิ, เตน ตุเมฺห อนุภูยถ, เตน อหํ อนุภูยามิ, เตน มยํ อนุภูยาม. ยสฺส ทฺวิตฺตํ รสฺสตฺตญฺจ, อนุภุยฺยติ, อนุภุยฺยนฺติ.

ตตฺถ ‘‘อนุภูยตี’’ติ เอตฺถ กฺยปจฺจยสหิตสฺส ติสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติ.

ตตฺถ กมฺมสตฺติสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นาม.

สตฺตินิสฺสโย ลิงฺคตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นาม.

ติสทฺโท ปน กฺยปจฺจยสหิโต วาจฺจตฺถเมว อุชุํ วทติ, น อภิเธยฺยตฺถํ. ‘‘อนุภูยตี’’ติ สุณนฺโต สาธฺยกฺริยาสหิตํ กมฺมสตฺตึ เอว อุชุํ ชานาติ, น กิญฺจิ ทพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมว.

อนุภูยเต, อนุภุยฺยเต, อนุภูยนฺเต, อนุภุยฺยนฺเต, อนุภูยเส, อนุภูยเวฺห, อนุภูเย, อนุภุยฺเย, อนุภูยเมฺห, อนุภุยฺยเมฺห.

๕๗๐. ครุปุพฺพา รสฺสา เร นฺเตนฺตีนํ [ก. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; ‘คุรุ…’ (พหูสุ)].

ครุปุพฺพมฺหา รสฺสโต นฺเต, นฺตีนํ เรอาเทโส โหติ.

ชายเร, ชายนฺติ, ชายเร, ชายนฺเต, คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต, คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต.

ครุปุพฺพาติ กึ? ปจนฺติ, ปจนฺเต.

รสฺสาติ กึ? ปาเจนฺติ, ปาจนฺเต.

เอตฺถ จ สุตฺตวิภาเคน ‘‘สพฺพํ หิทํ ภญฺชเร กาลปริยายํ [ชา. ๑.๑๕.๓๗๐], มุญฺจเร พนฺธนสฺมา [ชา. ๒.๒๒.๑๖๔๘], ชีวเร’ วาปิ สุสฺสตี’’ติ [ชา. ๒.๒๒.๘๔๐] เอตานิ ปาฬิปทานิ สิชฺฌนฺติ.

ตตฺถ ‘ภญฺชเร’ติ ภิชฺชติ, ‘มุญฺจเร’ติ มุญฺจนฺตุ, ‘ชีวเร’ วาปี’ติ ชีวนฺโต’วาปิ. อนุภูยเร, อนุภูยนฺติ, อนุภูยเร, อนุภูยนฺเต.

ภาโว นาม ภวน, คมนาทิโก กฺริยากาโร, โส ธาตุนา เอว ตุลฺยาธิกรณภาเวน วิเสสียติ, น นามปเทน, ตสฺมา ตตฺถ ตุมฺห’มฺห, เสสนามวเสน ตฺยาทิทุกวิเสสโยโค นาม นตฺถิ, ปฐมทุกเมว ตตฺถ ภวติ, ทพฺพสฺเสว จ ตสฺส อพฺยตฺตสรูปตฺตา สงฺขฺยาเภโทปิ นตฺถิ, เอกวจนเมว ภวติ.

เตน โภคํ อนุภูยติ, อนุภุยฺยติ, อนุภูยเต, อนุภุยฺยเต, อนุภวนํ โหตีติ อตฺโถ.

อิติ สุทฺธภาวกมฺมรูปานิ.

เหตุกตฺตุรูป

๕๗๑. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ [ก. ๔๓๘; รู. ๕๔๐; นี. ๙๑๔].

โย สุทฺธกตฺตารํ ปโยเชติ, ตสฺส ปโยชกสฺส กตฺตุโน พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิ จ ณาปิ จ โหนฺติ. ณานุพนฺธา วุทฺธุตฺถา.

เตสุ จ อาการนฺตโต [‘อโต’ (โมค.)] ณาปิเยว โหติ, ทาเปติ, ทาปยติ.

อุวณฺณนฺตโต ณิเยว, สาเวติ, สาวยติ.

เสสโต เทฺวปิ, ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติ.

ปโยชกพฺยาปาโรปิ กฺริยา เอวาติ ตทตฺถวาจีหิ ณิ,-ณาปีหิ ปรํ วิภตฺติ, ปจฺจยา ภวนฺติ, ธาตฺวนฺตสฺส จ ณิ, ณาปีนญฺจ วุทฺธิ.

โส มคฺคํ ภาเวติ, เต มคฺคํ ภาเวนฺติ, ตฺวํ มคฺคํ ภาเวสิ, ตุเมฺห มคฺคํ ภาเวถ, อหํ มคฺคํ ภาเวมิ, มยํ มคฺคํ ภาเวม.

๕๗๒. อายาวา ณานุพนฺเธ [ก. ๕๑๕; รู. ๕๔๑; นี. ๑๐๒๙].

เอ, โอนํ กเมน อาย, อาวา โหนฺติ สราโท ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร, สุตฺตวิภตฺติยา อณานุพนฺเธปิ อายา’วา โหนฺติ.

เค-สทฺเท, คายติ, คายนฺติ.

อปปุพฺโพ เจ-ปูชายํ, อปจายติ, อปจายนฺติ.

เฌ-จินฺตายํ, ฌายติ, ฌายนฺติ, อุชฺฌายติ, นิชฺฌายติ อิจฺจาทิ.

๕๗๓. ณิณาปฺยาปีหิ จ [‘‘…วา’’ (พหูสุ)].

ณิ, ณาปิ, อาปีหิ จ กตฺตริ โล โหติ วา.