๕. ตทฺธิต

อถ ตทฺธิตวิธานํ ทีปิยเต.

ตทฺธิตวุตฺติ นาม วิจิตฺรา โหติ, สาติสเยน วิจิตฺรญาณหิตํ วหติ, ตสฺมา เตสํ เตสํ กุลปุตฺตานํ หิตนฺติ ตทฺธิตํ, อิมสฺมึ กณฺเฑ สพฺพวิธานสฺส นามํ. ตํ ปน อฏฺฐวิธํ โหติ อปจฺจํ, อเนกตฺถํ, อสฺสตฺถิ, ภาวกมฺมํ, ปริมาณํ, สงฺขฺยา, ขุทฺทกํ, นานาตฺตนฺติ.

อปจฺจราสิ

๔๓๐. โณ วาปจฺเจ [ก. ๓๔๔; รู. ๓๖๑; นี. ๗๕๒; จํ. ๒.๔.๑๖; ปา. ๔.๑.๙๒; ‘สรานมาทิสฺสา…’ (พหูสุ)].

ฉฏฺฐฺยนฺตา นามมฺหา ตสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถ วิกปฺเปน ณปจฺจโย โหติ. วาสทฺโท วากฺย, สมาสานํ วิกปฺปนตฺโถ, อิโต ปรํ อนุวตฺตเต, เตน สพฺพตฺถ วิกปฺปวิธิ สิชฺฌติ. ณานุพนฺโธ วุทฺธฺยตฺโถ, โส ปโยคอปฺปโยคี. วสิฏฺฐสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถ อิมินา สุตฺเตน วสิฏฺฐมฺหา ณปจฺจโย, โส สามฺยตฺถญฺจ อปจฺจตฺถญฺจ อุภยํ วทติ, ฉฏฺฐี จ อปจฺจปทญฺจ เตน วุตฺตตฺถา นาม โหนฺติ, วสิฏฺฐปทํ ปจฺจเยน สห เอกตฺถํ โหติ, อุภยํ เอกโต หุตฺวา ปุตฺตสฺส นามํ โหตีติ อตฺโถ. ตโต ‘เอกตฺถตาย’นฺติ ฉฏฺฐิยา โลโป, อปจฺจปทํ ปน วุตฺตตฺถมตฺเตน ลุปฺปติ. ตญฺหิ สุตฺเต ปธานภาเวน นิทฺทิฏฺฐํ โหติ, น ฉฏฺฐีติ, มหาวุตฺตินา วา ปทานํ โลโป. เอวํ สพฺพตฺถ.

๔๓๑. ปทานมาทิสฺสายุวณฺณสฺสาเอโอ ณานุพนฺเธ [ก. ๔๐๕; รู. ๓๖๕; นี. ๘๖๐].

ปทานํ อาทิภูตสฺส อการสฺส จ อิวณฺณุ’วณฺณสฺส จ อา, เอ, โอ วุทฺธิโย โหนฺติ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเรติ ปทาทิอ-การสฺส อาวุทฺธิ, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

วาสิฏฺโฐ, ปุริโส, วาสิฏฺฐี, อิตฺถี, วาสิฏฺฐํ, กุลํ, วสิฏฺฐสฺส ปุตฺโต วาสิฏฺโฐ, วสิฏฺฐสฺส ธีตา วาสิฏฺฐี, วสิฏฺฐสฺส กุลํ วาสิฏฺฐนฺติ เอวมฺปิ โยเชตุํ ยุชฺชติ.

ตตฺถ ‘วสิฏฺฐสฺสา’ติ เอเตน โคตฺตสฺเสว ปิตุภูตํ อาทิปุริสํ วทติ. กสฺมา? โคตฺตสทฺทตฺตา. เอวญฺหิ สติ ตสฺมึ โคตฺเต ปจฺจาชาตา สพฺเพปิ ชนา ตสฺส อปจฺจา นาม โหนฺติ.

๔๓๒. มชฺเฌ [ก. ๔๐๔; รู. ๓๗๐; นี. ๘๕๙].

มชฺเฌ ปวตฺตานํ อ, ยุวณฺณานํ อา, เอ, โอวุทฺธิโย โหนฺติ วา กฺวจิ.

วาเสฏฺโฐ, วาเสฏฺฐี, วาเสฏฺฐํ. วาสทฺเทน ‘‘วสิฏฺฐสฺส ปุตฺโต ธีตา กุล’’นฺติ วากฺยํ วา ‘‘วสิฏฺฐปุตฺโต วสิฏฺฐธีตา วสิฏฺฐกุล’’นฺติ สมาสํ วา วิกปฺเปติ. เอวํ สพฺพตฺถ.

ภรทฺวาชสฺส อปจฺจํ ภารทฺวาโช, วิสามิตฺตสฺส [ภารทฺวาชสฺส… เวสามิตฺตสฺส… (รู.)] อปจฺจํ เวสามิตฺโต, โคตมสฺส อปจฺจํ โคตโม, กสฺสปสฺส อปจฺจํ กสฺสโป, วสุเทวสฺส อปจฺจํ วาสุเทโว. เอวํ พาลเทโว.

อุปคุสฺส อปจฺจนฺติ เอตฺถ ‘อุวณฺณสฺสาวง…’ติ ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุวณฺณสฺส อวง โหติ. โอปคโว, โอปควี, โอปควํ, มนุโน อปจฺจํ มานโว, ภคฺคุโน อปจฺจํ ภคฺคโว, ปณฺฑุโน อปจฺจํ ปณฺฑโว, อุปวินฺทุสฺส อปจฺจํ โอปวินฺทโว อิจฺจาทิ.

๔๓๓. วจฺฉาทิโต ณานณายนา [ก. ๓๔๕; รู. ๓๖๖; นี. ๗๕๔; ปา. ๔.๑.๙๓, ๙๔, ๑๖๒, ๑๖๓].

ฉฏฺฐุนฺเตหิ วจฺฉาทีหิ โคตฺตสทฺทคเณหิ ตสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถ ณานุพนฺธา อาน, อายนปจฺจยา โหนฺติ วา.

วจฺฉสฺส อปจฺจํ วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, วจฺฉานี, วจฺฉายนี, วจฺฉานํ, วจฺฉายนํ. เอวํ กจฺจาโน, กจฺจายโน, กาติยาโน, กาติยายโน, สากฏาโน, สากฏายโน, กณฺหาโน, กณฺหายโน, โมคฺคลฺลาโน, โมคฺคลฺลายโน, อคฺคิเวสฺสาโน [อคฺคิเวสฺสโนติปิ ทิสฺสติ ที. นิ. ๑.๑๗๖; ม. นิ. ๑.๓๕๓ อาทโย], อคฺคิเวสฺสายโน, มุญฺจาโน, มุญฺจายโน, กุญฺจาโน, กุญฺจายโน อิจฺจาทิ.

๔๓๔. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา [ก. ๓๔๖; รู. ๓๖๗; นี. ๗๕๕; ปา. ๔.๑.๑๒๐, ๑๒๓, ๑๒๖, ๑๒๗, ๑๒๘, ๑๒๙, ๑๓๑].

ฉฏฺฐฺยนฺเตหิ กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ ตสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถ กเมน ณานุพนฺธา เอยฺย, เอรปจฺจยา โหนฺติ วา.

เณยฺเย – กตฺติกาย นาม เทวธีตาย อปจฺจํ กตฺติเกยฺโย, วินตาย นาม เทวิยา อปจฺจํ เวนเตยฺโย, โรหิณิยา นาม เทวิยา อปจฺจํ โรหิเณยฺโย, ภคินิยา อปจฺจํ ภาคิเนยฺโย, นทิยา นาม อิตฺถิยา อปจฺจํ นาเทยฺโย. เอวํ อนฺเตยฺโย, อาเหยฺโย, กาเมยฺโย, สุจิยา อปจฺจํ โสเจยฺโย, พาลาย อปจฺจํ พาเลยฺโย อิจฺจาทิ.

เณเร – วิธวาย อปจฺจํ เวธเวโร, วิธวา นาม มตปติกา อิตฺถี. พนฺธุกิยา อปจฺจํ พนฺธุเกโร, นาฬิกิยา นาม อิตฺถิยา ปุตฺโต นาฬิเกโร, สมณสฺส อุปชฺฌายสฺส ปุตฺโต สามเณโร, สมณิยา ปวตฺตินิยา ธีตา สามเณรี อิจฺจาทิ.

๔๓๕. ณฺย ทิจฺจาทีหิ [ก. ๓๔๗; รู. ๓๖๘; นี. ๗๕๖; จํ. ๒.๔.๒; ปา. ๔.๑.๘๕].

ฉฏฺฐุนฺเตหิ ทิติอิจฺจาทีหิ ตสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถ ณานุพนฺโธ ยปจฺจโย โหติ วา.

๔๓๖. โลโปวณฺณิวณฺณานํ [ก. ๒๖๑; รู. ๓๖๙; นี. ๕๐๙].

เย ปเร อวณฺณสฺส อิวณฺณสฺส จ โลโป โหตีติ ณฺยมฺหิ ปเร อวณฺณิ’วณฺณานํ โลโป.

ทิติยา นาม เทวธีตาย อปจฺจํ เทจฺโจ, อทิติยา อปจฺจํ อาทิจฺโจ.

ตตฺถ อิวณฺณโลเป ‘ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา’ติ ยมฺหิ ปเร ตวคฺคสฺส จวคฺคตฺตํ, ปุน ‘วคฺคลเสหิ เต’ติ ยสฺส ปุพฺพรูปตฺตํ, กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ.

๔๓๗. อุวณฺณสฺสาวง สเร [ก. ๓๔๘; รู. ๓๗๑; นี. ๗๕๗].

สเร ปเร อุวณฺณสฺส อวง โหตีติ อุวณฺณสฺส อวตฺตํ. ‘ตวคฺควรณาน…’นฺติ สุตฺเตน วสฺส พตฺตํ, ปุน ‘วคฺคลเสหิ เต’ติ สุตฺเตน ยสฺส ปุพฺพรูปตฺตํ, ภาตุโน อปจฺจํ ภาตโพฺย.

๔๓๘. อา ณิ [ก. ๓๔๗; รู. ๓๖๘; นี. ๗๕๖; จํ. ๒.๔.๑๙; ปา. ๔.๑.๙๕].

รสฺสา’การนฺตโต อปจฺจตฺเถ ณานุพนฺโธ รสฺสิ’ปจฺจโย โหติ วา.

ทกฺขสฺส อปจฺจํ ทกฺขิ. เอวํ โทณิ, วาสวิ, สกฺยปุตฺติ, นาฏปุตฺติ, ทาสปุตฺติ, ทารุโน อปจฺจํ ทารวิ [วิจาเรตพฺพมิทํ], วรุณสฺส อปจฺจํ วารุณิ. เอวํ กณฺฑิ, พาลเทวิ, ปาวกิ, ชินทตฺตสฺส อปจฺจํ เชนทตฺติ, สุทฺโธทนิ, อนุรุทฺธิ อิจฺจาทิ.

๔๓๙. ราชโต โญ ชาติยํ [ก. ๓๔๗; รู. ๓๖๘; นี. ๗๕๖; จํ. ๒.๔.๗๐; ปา. ๔.๑.๑๓๗].

ชาติยํ คมฺยมานายํ ราชสทฺทมฺหา อปจฺจตฺเถ ญปจฺจโย โหติ วา.

รญฺโญ อปจฺจํ ราชญฺโญ, ราชกุลสฺส ปุตฺโตติ อตฺโถ.

ชาติยนฺติ กึ? ราชปุตฺโต.

๔๔๐. ขตฺตา ยิยา [ก. ๓๔๗; รู. ๓๖๘; นี. ๗๕๖; จํ. ๒.๔.๖๙; ปา. ๔.๑.๑๓๘].

ชาติยํ คมฺยมานายํ ขตฺตสทฺทมฺหา อปจฺจตฺเถ ย, อิยปจฺจยา โหนฺติ.

ขตฺตกุลสฺส อปจฺจํ ขโตฺย, ขตฺติโย.

ชาติยนฺเตฺวว? ขตฺติ.

๔๔๑. มนุโต สฺสสณ [ก. ๓๔๘; รู. ๓๗๑; นี. ๗๕๓; จํ. ๒.๔.๙๔, ๙๕; ปา. ๔.๑.๑๖๑].

ชาติยํ คมฺยมานายํ มนุสทฺทมฺหา อปจฺจตฺเถ สฺส, สณปจฺจยา โหนฺติ.

มนุโน อปจฺจํ มนุสฺโส, มานุโส, มนุ นาม กปฺเป อาทิขตฺติโย มหาสมฺมตราชา, อิตฺถิยํ มนุสฺสี, มานุสี,

ชาติยนฺเตฺวว? มาณโว.

๔๔๒. ชนปทนามสฺมา ชนขตฺติยา รญฺเญ จ โณ [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๒.๔.๙๖; ปา. ๔.๑.๑๖๘; ‘‘ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา…’’ (พหูสุ)].

ชนวาจินา จ ขตฺติยวาจินา จ ชนปทนามมฺหา รญฺเญ จ อปจฺเจ จ โณ โหติ.

ปญฺจาลานํ ชนานํ ราชา ปญฺจาโล, ปญฺจาลสฺส ขตฺติยสฺส อปจฺจํ ปญฺจาโล. เอวํ โกสโล, มาคโธ, โอกฺกาโก [ที. นิ. ๑.๒๖๗].

ชนปทนามสฺมาติ กึ? ทสรถรญฺโญ ปุตฺโต ทาสรถิ [ทาสรฏฺฐิ].

ชนขตฺติยาติ กึ? ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺส อปจฺจํ ปญฺจาลิ.

๔๔๓. ณฺย กุรุสิวีหิ [ก. ๓๔๖; รู. ๓๖๗; นี. ๗๕๕; จํ. ๒.๔.๑๐๑ …เป… ๔.๑.๑๗๒].

กุรุ, สิวิสทฺเทหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ โณฺย โหติ.

กุรุรญฺโญ อปจฺจํ โกรโพฺย [ชา. ๑.๑๔.๒๒๘, ๒๓๒, ๒๓๖], กุรุรฏฺฐวาสีนํ ราชา โกรโพฺย, โกรพฺโพ, ปุพฺพรูปตฺตํ, สิวิรญฺโญ อปจฺจํ เสโพฺย, สิวิรฏฺฐวาสีนํ ราชา เสโพฺย.

อปจฺจราสิ นิฏฺฐิโต.

อเนกตฺถราสิ

๔๔๔. ณ ราคา เตน รตฺตํ [ก. ๓๔๗; รู. ๓๖๘; นี. ๗๕๖; จํ. ๓.๑.๑ …เป… ๔.๒.๑].

รชฺชนฺติ วตฺถํ เอเตนาติ ราโค, รชนวตฺถุ, ราควาจิมฺหา เตน รตฺตนฺติ อตฺเถ โณ โหติ.

กสาเวน รตฺตํ วตฺถํ กาสาวํ [ธ. ป. ๙], กาสายํ วา. เอวํ โกสุมฺภํ, หลิทฺทิยา รตฺตํ หาลิทฺทํ, ปาฏงฺเคน รตฺตํ ปาฏงฺคํ, มญฺชิฏฺฐํ, กุงฺกุมํ อิจฺจาทิ.

‘‘นีลํ วตฺถํ, ปีตํ วตฺถ’’นฺติอาทีสุ ปน นีล, ปีตาทิสทฺทา คุณสทฺทตฺตา ปจฺจเยน วินา คุณนิสฺสยํ ทพฺพํ วทนฺติ. เอวํ สพฺเพสุ คุณสทฺท, ชาติสทฺท, นามสทฺเทสุ.

๔๔๕. นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑.๕; ปา. ๔.๒.๓].

อินฺทุยุตฺเตน นกฺขตฺเตน ลกฺขิเต กาเล ตนฺนกฺขตฺตวาจีหิ โณ โหติ.

ปุณฺณจนฺทยุตฺเตน ผุสฺสนกฺขตฺเตน ลกฺขิตา ผุสฺสา, รตฺติ, ผุสฺโส, อโห. เอวํ มาโฆ อิจฺจาทิ.

นกฺขตฺเตนาติ กึ? ครุคเหน ลกฺขิตา รตฺติ.

อินฺทุยุตฺเตนาติ กึ? ผุสฺเสน ลกฺขิโต มุหุตฺโต.

กาเลติ กึ? ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธิ.

๔๔๖. สาสฺส เทวตา ปุณฺณมาสี [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑.๑๘, ๑๙ …เป… ๔.๒.๒๑-๒๔].

สา อสฺส เทวตา, สา อสฺส ปุณฺณมาสีติ อตฺเถ ปฐมนฺตา โณ โหติ.

พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ, โย พุทฺธํ อตฺตโน อารกฺขเทวตํ วิย ครุํ กตฺวา วิจรติ, นิรนฺตรํ วา ‘‘พุทฺโธ พุทฺโธ’’ติ วาจํ นิจฺฉาเรติ, ตสฺเสตํ นามํ. สุคโต อสฺส เทวตาติ โสคโต, มหินฺทเทโว อสฺส เทวตาติ มาหินฺโท. เอวํ ยาโม, โสโม, วารุโณ.

ผุสฺสี อสฺส ปุณฺณมาสีติ ผุสฺโส, มาโส. เอวํ มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสโฬฺห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร.

ปุณฺณมาสีติ กึ? ผุสฺสี อสฺส ปญฺจมี ติถี.

๔๔๗. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ [ก. ๓๕๑; รู. ๓๗๔; นี. ๗๖๔; จํ. ๓.๑.๓๗ …เป… ๔.๒.๕๙].

เอเตสุ อตฺเถสุ ทุติยนฺตา โณ จ โก จ ณิโก จาติ เอเต ปจฺจยา โหนฺติ.

ณมฺหิ – พฺยากรณํ อธีเต ชานาติ วา เวยฺยากรโณ [ที. นิ. ๑.๒๕๖]. ปกฺเข ‘‘เวยฺยากรณิโก, พฺยญฺชนํ อธีเต ชานาติ วา เวยฺยญฺชนิโก’’ติ อิมานิ ณิเกน สิชฺฌนฺติ.

กมฺหิ-ฉนฺทํ อธีเต ชานาติ วา ฉนฺโท. เอวํ ปทโก [ที. นิ. ๑.๒๕๖], นามโก.

ณิกมฺหิ-วินยํ อธีเต ชานาติ วา เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, อาภิธมฺมิโก.

เอตฺถ จ ‘เวยฺยากรโณ’ติ ปเท วิยฺยากรณํ อธีเตติ วากฺยํ, ‘เวยญฺชนิโก’ติ ปเท วิยญฺชนํ อธีเตติ. อุปริ ‘โทวาริโก, โสวคฺคิก’นฺติ ปเทสุปิ ‘ทุวาเร นิยุตฺโต, สุวคฺคาย สํวตฺตตี’ติ วากฺยํ, อตฺถํ กเถนฺเตน ปน ทุวาร, สุวคฺคสทฺทานํ ตทฺธิตภาเว เอว สิทฺธตฺตา ทฺวาเรติ จ สคฺคายาติ จ กเถตพฺโพ.

๔๔๘. ตสฺส วิสเย เทเส [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๓๖๕; จํ. ๓.๑.๖๑; ปา. ๔.๒.๕๒, ๕๓].

ตสฺส เทสรูเป วิสเย ฉฏฺฐุนฺตา โณ โหติ.

ถูยมิคา วสาติโน นาม, วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต. อิธ อเทสรูปตฺตา โณ น โหติ, จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ.

๔๔๙. นิวาเส ตนฺนาเม [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๓๖๕; จํ. ๓.๑.๖๔; ปา. ๔.๒.๖๙].

ตนฺนามภูเต นิวาเส ฉฏฺฐฺยนฺตา โณ โหติ.

สิวีนํ นิวาโส เทโส เสโพฺย. วสํ อเทนฺติ ภกฺขนฺตีติ วสาทา, พฺยคฺฆา สีหา วา, วสาทานํ นิวาโส เทโส วาสาโท.

๔๕๐. อนุภเว [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑.๖๕; ปา. ๔.๒.๗๐].

สมีเป ภวํ อนุภวํ, ‘‘อทูรภเว’’ติปิ ปาโฐ, ตนฺนาเม อนุภเว เทเส ฉฏฺฐฺยนฺตา โณ โหติ.

วิทิสาย อนุภวํ เวทิสํ, นครํ, อุทุมฺพรสฺส อนุภวํ โอทุมฺพรํ, วิมานํ.

๔๕๑. เตน นิพฺพตฺเต [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑.๖๖; ปา. ๔.๒.๖๘].

ตนฺนาเม เตน นิพฺพตฺเต เทเส ตติยนฺตา โณ โหติ.

กุสมฺเพน นาม อิสินา นิพฺพตฺตา โกสมฺพี, อิตฺถิยํ อี, นครี. เอวํ กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน ธเนน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี, ปริขา, อยญฺจ ตติยา เหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ยุชฺชติ.

๔๕๒. ตมิธตฺถิ [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑.๖๗; ปา. ๔.๒.๖๗].

ตํ อิธ อตฺถีติ อตฺเถ ตนฺนาเม เทเส ปฐมนฺตา โณ โหติ.

อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พทรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ พาทโร. เอวํ ปพฺพโช.

๔๕๓. ตตฺร ภเว [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๒.๔๘; ปา. ๔.๒.๑๓๓].

ตตฺร ภวตฺเถ สตฺตมฺยนฺตา โณ โหติ.

อุทเก ภโว โอทโก, มจฺโฉ, อุรสิ ภโว โอรโส, ปุตฺโต, สาคโม. นคเร ภโว นาคโร. เอวํ ชานปโท, มาคโธ, กปิลวตฺถุมฺหิ ภโว กาปิลวตฺถโว, ‘อุวณฺณสฺสาวง…’ติ อุสฺส อวตฺตํ. โกสมฺพิยํ ภโว โกสมฺโพ, มิตฺเต ภวา เมตฺตา, ปุเร ภวา โปรี [ที. นิ. ๑.๙], วาจา, มนสฺมึ ภโว มานโส. เอตฺถ ปน –

๔๕๔. มนาทีนํ สก [ก. ๔๐๔; รู. ๓๗๐; นี. ๘๕๙].

ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร มนาทีนํ อนฺเต สาคโม โหตีติ สพฺพตฺถ มโนคณาทีนํ อนฺเต สาคโม.

มานโส, ราโค, มานสา, ตณฺหา, มานสํ, สุขํ. เอวํ เจตโส, เจตสา, เจตสํ. กฺวจิ มโน เอว มานสํ, เจโต เอว เจตโสติปิ ยุชฺชติ.

๔๕๕. อชฺชาทีหิ ตโน [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๑๕; ปา. ๔.๒.๑๐๕].

ตตฺร ภโวติ อตฺเถ อชฺชาทีหิ ตโน โหติ.

อชฺช ภโว อชฺชตโน, อตฺโถ, อชฺชตฺตนี, วิภตฺติ, ทฺวิตฺตํ, อชฺชตนํ, หิตํ, เสฺว ภโว สฺวาตโน, มหาวุตฺตินา เอสฺส อาตฺตํ. หิยฺโย ภโว หิยฺยตฺตโน, หิยฺยตฺตโน, หิยฺยตฺตนํ, โอสฺส อตฺตํ ทฺวิตฺตญฺจ.

๔๕๖. ปุราโต โณ จ [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕].

ตตฺร ภโวติ อตฺเถ ปุราสทฺทมฺหา โณ จ ตโน จ โหนฺติ.

ปุเร ภโว ปุราโณ, อิธ โณ อนุพนฺโธ น โหติ, โปราโณ วา, ปุราตโน.

๔๕๗. อมาตฺวจฺโจ [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๒.๑๓; ปา. ๔.๒.๑๐๔].

อมาสทฺทมฺหา ภวตฺเถ อจฺโจ โหติ. ‘อมา’ติ สหตฺถวาจี.

ราชกิจฺเจสุ รญฺญา สห ภวตีติ อมจฺโจ [ที. นิ. ฏี. ๑.๓๓๙].

๔๕๘. มชฺฌาทีหิโม [ก. ๓๕๓; รู. ๓๗๘; นี. ๗๖๗; จํ. ๓.๒.๘๒; ปา. ๔.๓.๘, ๒๒; ‘มชฺฌาทิตฺวิโม’ (พหูสุ)].

มชฺฌาทีหิ ภวตฺเถ อิโม โหติ.

มชฺเฌ ภโว มชฺฌิโม. เอวํ อนฺติโม, เหฏฺฐิโม, อุปริโม, โอริโม, ปจฺฉิโม, อพฺภนฺตริโม, ปจฺจนฺติโม, ปุรตฺถิโม.

๔๕๙. กณ เณยฺย เณยฺยก ยิยา [ก. ๓๕๒; รู. ๓๗๖; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๒.๔, ๕, ๖ …เป… ๔.๒.๙๔, ๙๕, ๙๗, ๑๑๙-๑๓๐].

ภวตฺเถ สตฺตมฺยนฺตา เอเต ปญฺจ ปจฺจยา โหนฺติ.

กณ-กุสินารายํ ภโว โกสินารโก, มคเธสุ ภโว มาคธโก, อารญฺญโก, วิหาโร.

เณยฺย-คงฺคายํ ภโว คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วเน ภโว วาเนยฺโย.

เณยฺยก-โกสเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, มิถิเลยฺยโก, อิธ น วุทฺธิ.

ย-คาเม ภโว คมฺโม, ทิเว ภโว ทิพฺโพ,

อิย-คามิโย, คามิโก, ยสฺส กตฺตํ, อุทเร ภโว โอทริโย, โอทริโก, ทิเว ภโว ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

๔๖๐. ณิโก [ก. ๓๕๑; รู. ๓๗๔; นี. ๗๖๔; จํ. ๓.๒.๔๐, ๔๑, ๔๒; ปา. ๔.๒.๑๒๖, ๑๒๗, ๑๒๘].

ภวตฺเถ สตฺตมฺยนฺตา ณิโก โหติ.

สารทิโก, ทิวโส, สารทิกา, รตฺติ, สารทิกํ, ปุปฺผํ. ภวสทฺเทน เจตฺถ อญฺเญปิ อตฺเถ อุปลกฺเขติ, ปพฺพตโต ปกฺขนฺทา นที ปพฺพเตยฺยา, กิมีนํ โกเส ชาตํ โกเสยฺยํ, วตฺถํ. เอวํ สิเวยฺยํ, พาราณเสยฺยํ.

๔๖๑. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ [ก. ๓๕๑; รู. ๓๗๔; นี. ๗๖๔; จํ. ๓.๔.๔๙-๖๖ …เป… ๔.๔.๔๗-๖๕].

ตมสฺส สิปฺปํ, ตมสฺส สีลํ, ตมสฺส ปณฺยํ, ตมสฺส ปหรณํ, ตมสฺส ปโยชนนฺติ อตฺเถสุ ปฐมนฺตา ณิโก โหติ.

สิปฺเป – วีณาวาทนมสฺส สิปฺปํ เวณิโก. เอตฺถ จ วีณาสทฺเทน วีณาวาทนํ วุจฺจติ. เอกตฺถีภาวสามตฺถิยเญฺหตํ. เอวํ สพฺพตฺถ. เอวํ โมทิงฺคิโก, ปาณวิโก, วํสิโก.

สีเล-ปํสุกูลธารณํ อสฺส สีลํ ปํสุกูลิโก, ปํสุกูลํ ธาเรตุํ สีลมสฺสาติ วา ปํสุกูลิโก. สีลสทฺเทน เจตฺถ วต, ธมฺม, สาธุการาปิ คยฺหนฺติ, ปํสุกูลํ ธาเรติ สีเลนาติ ปํสุกูลิโกติปิ ยุชฺชติ. เอวํ เตจีวริโก, ปิณฺฑํ ปิณฺฑํ ปตตีติ ปิณฺฑปาโต, ปิณฺฑาจาเรน ลทฺธโภชนํ, ปิณฺฑปาตยาปนํ อสฺส สีลนฺติ ปิณฺฑปาติโก, ปิณฺฑปาเตน ยาเปตุํ สีลญฺจ วตญฺจ ธมฺโม จ ครุกาโร จ อสฺสาติ ปิณฺฑปาติโก.

‘ปณฺย’นฺติ วิกฺเกยฺยวตฺถุ วุจฺจติ, คนฺโธ ปณฺยํ อสฺสาติ คนฺธิโก. เอวํ เตลิโก, โคฬิโก.

ปหรนฺติ เอเตนาติ ปหรณํ, อาวุธภณฺฑํ, จาโป ปหรณมสฺสาติ จาปิโก. เอวํ โตมริโก, มุคฺคริโก.

ปโยชนํ วุจฺจติ ผลํ, อุปธิ ปโยชนมสฺสาติ โอปธิกํ [อ. นิ. ๘.๕๙], ปุญฺญํ, สตํ ปโยชนมสฺสาติ สาติกํ. เอวํ สาหสฺสิกํ [ชา. ๒.๒๑.๔๑๕].

๔๖๒. ตํ หนฺตารหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ [ก. ๓๕๑; รู. ๓๗๔; นี. ๗๖๔; จํ. ๓.๔.๒๗-๔๓; ปา. ๔.๔.๒๘-๔๖].

ตํ หนฺติ, ตํ อรหติ, ตํ คจฺฉติ, ตํ อุญฺฉติ, ตํ จรตีติ อตฺเถสุ ทุติยนฺตา ณิโก โหติ.

ปกฺขีหิ ปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก. เอวํ สากุณิโก [อ. นิ. ๒.๒๖๓ (สากุนิโกติปิ ทิสฺสติ)], มายูริโก, มจฺเฉหิ มจฺเฉ หนตีติ มจฺฉิโก. เอวํ เธนุโก, มเคหิ มเค หนตีติ มาควิโก, มชฺเฌ วาคโม. เอวํ หาริณิโก, ‘หริโณ’ติ มโค เอว. สูกริโก, อิธ น วุทฺธิ.

สตํ อรหตีติ สาติกํ. เอวํ สาหสฺสิกํ.

ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, ปรทาริโก วา. เอวํ ปถิโก, มคฺคิโก.

พทเร อุญฺฉติ คเวสตีติ พาทริโก. เอวํ อามลกิโก.

ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก. เอวํ อธมฺมิโก.

๔๖๓. เตน กตํ กีตํ พนฺธํ อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ [ก. ๓๕๐; รู. ๓๗๓; นี. ๓๖๔; จํ. ๓.๔.๑-๒๖; ปา. ๔.๔.๑-๒๗].

เตน กตํ, เตน กีตํ…เป… เตน ชีวติ อิจฺจตฺเถสุ ตติยนฺตา ณิโก โหติ.

กาเยน กตํ กายิกํ. เอวํ วาจสิกํ, มานสิกํ, วาเตน กโต วาติโก, อาพาโธ.

สเตน มูเลน กีตํ ภณฺฑํ สาติกํ. เอวํ สาหสฺสิกํ.

วรตฺตาย โยตฺตาย พนฺธิโต วารตฺติโก, อยสา พนฺธิโต อายสิโก, สาคโม. เอวํ ปาสิโก.

ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ. เอวํ โคฬิกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ.

ชาเลน หโต ชาลิโก, มจฺโฉ.

ชาเลน หนฺตีติ ชาลิโก, ชาลเกวฏฺโฏ. เอวํ พาฬิสิโก [สํ. นิ. ๒.๑๕๘].

อกฺเขหิ ชิตํ ธนํ อกฺขิกํ. เอวํ สาลากิกํ.

อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพตีติ วา อกฺขิโก.

ขณิตฺติยา ขณตีติ ขาณิตฺติโก. เอวํ กุทฺทาลิโก, อิธ น วุทฺธิ.

อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, อุฬุมฺปิโก วา. เอวํ นาวิโก [ชา. ๒.๒๐.๑๔๙], โคปุจฺฉิโก.

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. เอวํ รถิโก, ยานิโก, ทณฺฑิโก,

ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก. เอวํ อํสิโก, สีสิโก, อิธ น วุทฺธิ.

เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก. เอวํ ภติโก, กสิโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, ภติกาทีสุ น วุทฺธิ.

๔๖๔. ตสฺส สํวตฺตติ [ก. ๓๕๑; รู. ๓๗๔; นี. ๗๖๕; จํ. ๓.๔.๖๗-๖๙; ปา. ๔.๔.๖๖-๖๘].

ตสฺส สํวตฺตตีติ อตฺเถ จตุตฺถฺยนฺตา ณิโก โหติ.