นมกฺการฏีกา

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

๑. สุคตนฺตฺยาทิวณฺเณหิ, ปสตฺถญฺจ สุขทฺททํ;

วนฺทนฺตานํ ชินํ นตฺวา, ธมฺมํ สุทฺธํ คณุตฺตมํ.

๒. นมกฺการํ หิตตฺถีหิ, โปราณาจริเยหิ จ;

ลิขิตฺวา ฐปิตํ ปุญฺญ, พุทฺธิยา เตน วนฺทินํ.

๓. ตสฺสตฺถวณฺณนํ กสฺสํ, คมฺภีรตฺถสุโพธนํ;

โมวิปุนาเมน สนฺเตน, สีลุเปเตน ยาจิโต.

๔. วณฺณนฺโตปิ จ ตสฺสตฺถํ, ตํ ตํ อฏฺฐกถาทิสุ;

วุตฺตญาเยน กสฺสามิ, สทฺธา สุณาถ สาธโว.

๕. นมนํ นมตีตี วา, นมตี เตน วา นโม;

ตสฺส กาโรนฺติ ตาหีติ, นมกฺกาโรติ วุจฺจติ.

๖. ตญฺจ พุทฺธโฆสาจริ, เยน ปุพฺพสุตํ กตํ;

พุทฺธโฆสุปฺปตฺติยญฺจ, ตํ ตํ ปน กถาทิสุ.

๗. น ทิฏฺฐํ กตการณํ, ตสฺมา หิตตฺถิเกหิ จ;

โปราณาจริเยหี จ, ฐปิตนฺติ มยา วุตฺตํ;

ตํ การณํ วิญฺญูหี จ, วิจาเรตฺวา วิชานิตนฺติ.

๑. สุคตํ สุคตํ เสฏฺฐํ, กุสลํกุสลํ ชหํ;

อมตํ อมตํ สนฺตํ, อสมํ อสมํ ททํ.

สรณํ สรณํ โลกํ, อรณํ อรณํ กรํ;

อภยํ อภยํ ฐานํ, นายกํ นายกํ นเม.

๑. [ก] อิทานิ ปฐมํ ตาว สุคตนฺตฺยาทีหิ อฏฺฐารสหิ คุเณหิ โถเมตฺวา พุทฺธสฺส วนฺทิตุกาเมน สุคตนฺติอาทิ คาถาทฺวยํ อารทฺธํ. อยํ ปน สพฺพปาทาทิยมกปถฺยา วตฺตคาถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตํ ปน ยมกํ สุโพธาลงฺกาเร กิลิฏฺฐโทสนฺติ วุตฺตํ.

วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

‘‘ยํ กิลิฏฺฐปทํ มนฺทา, ภิเธยฺยํ ยมกาทิกํ;

กิลิฏฺฐปทโทเสว, ตมฺปิ อนฺโต กรียตี’’ติ.

อยํ ปเนตฺถ ปตีตสทฺทรจิตตฺตาเยว ปสาทคุณ สงฺขาเตน สทฺทาลงฺกาเรน สํยุตฺตา โหติ. ตสฺมา ตํ ยมกํ สุวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ ปราสุ ยมกคาถาสุ. เตน วุตฺตํ ปุนา ลงฺกาเร –

‘‘ปตีตสทฺทรจิตํ, สิลิฏฺฐปทสนฺธิกํ;

ปสาทคุณสํยุตฺตํ, ยมกํ มตเมทิส’’นฺติ.

ตตฺถ สุคตนฺติ โสภนคมนตฺตา สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา สมฺมา คตตฺตา จ สุคโต, โส หิ โสภนํ อริยมคฺเคน คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ, สุปุพฺโพ คมุธาตุ ต. สุสทฺโท โสภนตฺโถ. อริยมคฺคคมเนน ปริสุทฺธํ อนวชฺชํ เขมํ ทิสํ อสชฺชมาโน คโตติ อตฺโถ. ตญฺจ คมนํ ทุวิธํ โหติ กายคมนํ, ญาณคมนญฺจาติ. ตตฺถ ภควโต เวเนยฺยชนุปสงฺกมนํ เอกนฺเตน เตสํ หิตสุขสฺส นิปฺผาท นโต โสภนํ กาเยน คมนํ กายคมนํ นาม. สยมฺภู ญาเณน ปน สกลมฺปิ โลกํ ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริชานนโต ญาเณน คมนํ ญาณคมนํ นาม. อิธ ปน ญาณคมนํ อธิปฺเปตํ. องฺคุตฺตรฏีกายํ ปน ‘‘โสภนํ คตํ คมนํ เอตสฺสาติ สุคโต’’ติ วุตฺตํ. สุนฺทรํ ฐานํ คจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, อารมฺมณกรณวเสน อมตํ นิพฺพานํ คโตติ อตฺโถ. สมฺมา อวิปรีตํ เจส คจฺฉตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุสทฺโท สมฺมาสทฺทตฺโถ. เตน เตน มคฺเคน เย กิเลสา ปหีนา, เต กิเลเส น ปุเนติ น ปจฺเจติ น ปจฺจาคจฺฉตีติ อตฺโถ. อถ วา สมฺมา อาคจฺฉตีติ สุคโตติ จ วุจฺจติ, ทีปงฺกรปาทมูลโต ปภุติ ยาว โพธิมณฺฑา ตาว สมตึสปารมิปูริกาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพโลกสฺส หิตสุขเมว กโรนฺโต สสฺสตํ อุจฺเฉทํ กามสุขํ อตฺตกิลมถญฺจาติ อิเม จนฺเต อนุปคจฺฉนฺโต อาคโตติ อตฺโถ. ตํ สุคตํ พุทฺธํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ.

ปุน สุคตนฺติ สมฺมา คทตฺตา สุคโต. โส หิ สมฺมา คทติ ภาสตีติ สุคโตติ วุจฺจติ. สุปุพฺพคทธาตุ ภาสายํ วิยตฺติยํ วาจายํ วา, ต, ทสฺส โต. ฉสุ วาจาสุ ยุตฺตฏฺฐาเน ยุตฺตเมว ทฺวิวาจํ ภาสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิยํ อภยราชกุมารสุตฺเต –

๑.

.‘‘ราชกุมาร ยํ ตถาคโต ตํ วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๒. ยมฺปิ ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา. ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๓. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ อปฺปิยา อมนาปา, ตตฺรกาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณาย. ๔. ยํ ตถาคโต วาจํ ชานาติ อภูตํ อตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, น ตํ ตถาคโต วาจํ ภาสติ. ๕. ยมฺปิ ตถาคโต ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อนตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา, ตมฺปิ ตถาคโต วาจํ น ภาสติ. ๖. ยญฺจ โข ตถาคโต วาจํ ชานาติ ภูตํ ตจฺฉํ อตฺถสํหิตํ, สา จ ปเรสํ ปิยา มนาปา. ตตฺร กาลญฺญู ตถาคโต โหติ ตสฺสา วาจาย เวยฺยากรณายา’’ติ.

เอตฺถ ปาฬิยํ ปเนสา สุขคฺคหณตฺถํ สงฺเขเปน เวทิตพฺพา. กถํ เหสา อภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถ สํหิตา อปฺปิยา วาจา จ, อภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อนตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จ, ภูตา อตฺถสํหิตา ปิยา วาจา จาติ ฉพฺพิธา โหตีติ. ตตฺถ อโจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ปฐมวาจา นาม. โจรํเยว โจโร อยนฺติอาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา ทุติยวาจา นาม. อกตปุญฺญตาย ทุคฺคโต ทุพฺพณฺโณ อปฺเปสกฺโข, อิธ ปน ฐตฺวาปิ ปุน ปุญฺญํ น กโรติ, ทุติยจิตฺตวาเร กถํ จตูหิ อปาเยหิ มุจฺจิสฺสตีติ เอวํ มหาชนสฺส อตฺถปุเรกฺขาเรน ธมฺมปุเรกฺขาเรน อนุสาสนีปุเรกฺขาเรน วตฺตพฺพวาจา ตติยวาจา นาม. เอโก ธุตฺโต อาห-มยฺหํ โภ มาตุ มยิ กุจฺฉิคเต กปิฏฺฐผลโทหโฬ อโหสิ. สา อญฺญํ กปิฏฺฐหารกํ อลภมานา มํเยว เปเสสิ. อหํ คนฺตฺวา รุกฺขํ อภิรุหิตุํ อสกฺโกนฺโต อตฺตนาว อตฺตานํ ปาเท คเหตฺวา มุคฺครํ วิย รุกฺขสฺส อุปริ ขิปึ. อถ สาขโต สาขํ วิจรนฺโต ผลานิ คเหตฺวา โอตริตุํ อสกฺโกนฺโต ฆรํ คนฺตฺวา นิสฺเสณึ อาหริตฺวา โอรุยฺห มาตุ สนฺติเก คนฺตฺวา ผลานิ มาตุยา อทาสึ. ตานิ ปน มหนฺตานิ โหนฺติ จาฏิปฺป มาณานิ. ตโต เม มาตรา เอกาสเน นิสินฺนาย สมสฏฺฐิผลานิ ขาทิตานีติ. เอวมาทิวเสน วตฺตพฺพวาจา จตุตฺถวาจา นาม. อามิสเหตุ จาฏุกมฺยตาทิวเสน นานปฺปการกํ ปเรสํ โถมนา วาจา เจว ราชกถํ โจรกถนฺติอาทินยปฺปวตฺตา ติรจฺฉานกถา จ ปญฺจมวาจา นาม. อริยสจฺจสนฺนิสฺสิตา ธมฺมกถา ฉฏฺฐมวาจา นาม. ตํ ปน วสฺสสตมฺปิ สุณนฺตา ปณฺฑิตา เนว ติตฺตึ คจฺฉนฺติ. ตาสุ ปน ภควา ตติยฉฏฺฐมา ทฺวิวาจาเอว ภาสติ. ตสฺมา สปฺปุริเสหิ สาเยว ทฺวิวาจา วตฺตพฺพาติ. อยํ ตทฏฺฐกถายํ อาคโต สงฺเขปนโย. วิสุทฺธิมคฺค มหาฏีกายํ ปน สารตฺถทีปนีฏีกายญฺจ ตทญฺญากาเรน วณฺณิโต. ตาสุ ปน ตํ โอโลเกตฺวา คเหตพฺพนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺคหคาถา –

‘‘โย ภูตมตฺถสํหีตํ, ปเรสมปฺปิยา วาจํ;

ภูตมตฺถสหีตญฺจ, ปเรสํ ปิยวาจนฺติ;

ทฺวิวาจํ ยุตฺตฏฺฐาเนว, วทตีติ สุคโตติ;

วุจฺจตี จ ทการสฺส, กตฺวา ตการวิญฺญุนา’’ติ.

เสฏฺฐนฺติ คุณมหนฺตตฺตา ปสตฺถตรํ. โส หิ ปสตฺถานํ วิเสเสน ปสตฺโถติ เสฏฺโฐติ วุจฺจติ. ปสตฺถปทํ, วิเสสตทฺธิเต อิฏฺฐปจฺจโย. ปสตฺถสทฺทสฺส โส, ปสตฺถานํ ปจฺเจกพุทฺธาริยสาวกาทีนํ สีลสมาธิปญฺญาทิ คุเณหิ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺโถ. อถ วา สุนฺทเร สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม เอสติ คเวสติ เอสึ คเวสินฺติ วา เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. สุปุพฺโพเอส คเวสเน ต. ตสฺส รฏฺโฐ. สุสทฺโท สุนฺทรตฺโถ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ เอสิตพฺโพ คเวสิตพฺโพติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิส คเวสเน ต, สนฺตสทฺทสฺส โส, อิการสฺเส, ตสฺส ฏฺโฐ. สนฺเตหิ สปฺปุริเสหิ อิจฺฉิยติ กนฺติย ตีติ วา เสฏฺโฐ. สนฺตสทฺทูปปโท อิสุ อิจฺฉากนฺตีสุ ต. อถ วา สนฺตานํ สปฺปุริสานํ หิตสุขํ อิจฺฉตีติ เสฏฺโฐ, พุทฺโธ. กตฺตุสาธโนยํ. สุนฺทเร สติปฏฺฐานา ทิเภเท ธมฺเม เอเสติ พุทฺเธตีติ วา เสฏฺโฐ. เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. สุปุพฺพเอสธาตุ พุทฺธิยํ ต. ตํ เสฏฺฐํ.

กุสลํกุสลํ ชหนฺติ เอตฺถ กุสลํ อกุสลํ ชหนฺติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. กุจฺฉิตํ ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ กมฺเปติ วิทฺธํเสตีติ กุสลํ, จตุภูมิกกุสลํ ลพฺภติ. กุปุพฺโพ สลธาตุ อ. ตตฺถ กามาวจรกุสลํ ตทงฺคปฺปหาเนน ปาปธมฺมํ สลยติ จลยติ, มหคฺคต กุสลํ วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน สลยติ กมฺเปติ, โลกุตฺตร กุสลํ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน สลยติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ.

อถ วา กุจฺฉิตํ อปายทฺวารํ สลนฺติ สํวรนฺติ ปิทหนฺติ สาธโว เอเตนาติ กุสลํ, กรณสาธโนยํ. อิธ ปน ชหนฺติ วุตฺตตฺตา เตภูมกกุสลเมวาธิปฺเปตํ. ตํ ปน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทาน ปจฺจุปฏฺฐานํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ วา, โยนิโสมนสิการ ปทฏฺฐานํ. น กุสลํ อกุสลํ, มิตฺตปฏิปกฺโข อมิตฺโต วิย ปหายกปหาตพฺพภาเวน กุสลปฏิปกฺขนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, สาวชฺชานิฏฺฐวิปาก ลกฺขณํ วา, อนตฺถชนนรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ปุญฺญาภิสงฺขารอาเนญฺชา ภิสงฺขารสงฺขาตํ กุสลํ อปุญฺญาภิสงฺขารสงฺขาตํ อกุสลญฺจ กุสลํกุสลํ. ตํ ปน ปทํ ชหนฺติปเท กมฺมํ.

ชหนฺติ มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสมฺภนปฺปหาเนน ปชหนฺตํ วิทฺธํเสนฺตนฺติ อตฺโถ. ตญฺหิ อรหตฺตมคฺคญาเณน ชหติ ปชหติ, ผลญาเณน ชหึ ปชหึ ปฏิปฺปสฺสมฺภินฺติ วา ชโห, พุทฺโธ. หาธาตุ จาเค อ. กิญฺจาปิ ปเนตฺถ กุสลํ มคฺเคน ปหาตพฺพธมฺเม น วุตฺตํ, วฏฺฏมูลภูเต อวิชฺชาตณฺหาทิกิเลเส ปน อรหตฺตมคฺค ญาเณน ชหิเต โลกิยกุสลุปฺปตฺติยา มูลภูตาย อวิชฺชาตณฺหาย อภาวา ปุญฺญาภิสงฺขาโร สํสาเร ปุน ปฏิสนฺธิยา นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ, ตสฺมา วฏฺฏมูลภูเต กิเลเส ชหิเต ผลูปจาเรน กุสลมฺปิ ชหิตํ นาม โหติ. รูปํ ภิกฺขเว น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติอาทีสุ วิย. อรหนฺเตน หิ อภิสมาจาริกวตฺตํ กตมฺปิ กุสลนฺติ น วุตฺตํ, กฺริยาติ ปน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

วุตฺตญฺหิ นิทานวคฺคสํยุตฺตฏฺฐกถายํ ‘‘ขีณาสเวน หิ กตํ กมฺมํ เนว กุสลํ โหติ นากุสลํ, อวิปากํ หุตฺวา กฺริยมตฺเต ติฏฺฐตี’’ติ.

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ‘‘อรหตฺตมคฺโค จ กุสลากุสล กมฺมกฺขยาย สํวตฺตตีติ เอวํ เตน ตํ ภิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ.

เตน วุตฺตํ จูฬนิทฺเทสปาฬิยํ ‘‘อรหตฺตมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ.

อมตนฺติ มรณวิรหิตํ. โส ชิโน หิ น มโต อมโต, มรณธมฺมสฺส นิพฺพตฺตกานํ กิเลสานํ อรหตฺต มคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ปุน มรณโต วิรหิโตติ วา อมโต. อถ วา นิพฺพาเน อารมฺมณกรณวเสน อธิคเต นตฺถิ มตํ มรณํ ยสฺส ชินสฺสาติ อมโตติ วุจฺจติ. ชิเนน หิ ขนฺธมจฺจุมารํ อชิโตปิ กิเลสมารํ ชยิตฺวา เตสํ อวสฺสํ ชิยมานตฺตา ผลูปจาเรน อมโตติ วุจฺจตีติ เวทิตพฺพํ.

ปุน อมตนฺติ อมตนิพฺพานสมนฺนาคตํ. นตฺถิ มตํ มรณํ เอตฺถาติ อมตํ, นิพฺพานํ. ตํ ปน สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุตรสํ, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วา, นิพฺพานสฺส ปน ปทฏฺฐานํ น ลพฺภติ.

วุตฺตญฺหิ มิลินฺทปเญฺห นาคเสนตฺเถเรน ‘‘น เกนจิ การเณน นิพฺพานํ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

ตํ อสฺส อตฺถีติ อมโต, ชิโน. สทฺธาทิโต ณาติ สุตฺเตน อสฺสถฺยตฺเถ ณปจฺจโย. สทฺโธ ปญฺโญติอาทีสุ วิย. อสฺส ชินสฺส จตุมคฺคญาเณน สจฺฉิกตํ อมตํ นิพฺพานํ อตฺถีติ อตฺโถ, ตํ อมตํ.

สนฺตนฺติ สพฺพกิเลสทรเถหิ จ วฏฺฏทุกฺเขหิ จ สุวูปสนฺตํ. โส หิ พุทฺโธ สพฺพกิเลสทรถวฏฺฏทุกฺเขหิ สมิตฺถ วูปสมิตฺถาติ สนฺโตติ วุจฺจติ. สมุธาตุ อุปสเม ต. ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ ตปจฺจยสฺสนฺโตอาเทสํ กตฺวา ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. สํสารวฏฺเฏ ทรถการกานํ กิเลสานํ โพธิมณฺเฑ อรหตฺตมคฺคญาเณน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สีติภูโต สนฺตกายจิตฺโตติ วุตฺตํ โหติ, ตํ สนฺตํ.

อสมนฺติ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ, โส หิ พุทฺโธ นตฺถิ สีลาทิคุเณหิ สโม สทิโส เอตสฺสาติ อสโมติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ สตฺตโลเก สีล สมาธิปญฺญาทิคุเณหิ พุทฺเธน สทิโส โกจิ มนุสฺโส วา เทโว วา พฺรหฺมา วา นตฺถีติ อตฺโถ. ภควโต หิ อสีติ อนุพฺยญฺชนปฏิมณฺฑิต พาตฺตึส มหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรรูปกาโย จ สพฺพากาเรหิ ปริสุทฺธสีลกฺขนฺธาทิคุณ รตนสมิทฺโธ ธมฺมกาโย จ ปุญฺญมหตฺตถามมหตฺต อิทฺธิมหตฺตยสมหตฺตปญฺญามหตฺตาทิคุเณหิ จ ปรมุกฺกํสคโต จ อตฺถิ, ตสฺมา ภควา สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสโม อสทิโสติ วุตฺตํ โหติ.

อสมํ ททนฺติ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพาน ธมฺมํ เวเนยฺยานํ สตฺตานํ เทสนาญาเณน ทายกํ. เอตฺถ จ อสมนฺติ นตฺถิ เอตฺถ เอเตสํ วา สโม สทิโส โลกิยธมฺโมติ อสโม, มคฺคผลนิพฺพานํ ลพฺภติ. อถ วา อสมนฺติ อญฺเญสํ ธมฺมานํ อคฺคภาวโต จตุพฺพิเธน อริย มคฺเคน สจฺฉิกาตพฺพํ นิพฺพานํ วุจฺจติ. วุตฺตเญฺหตํ ภควตา ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ตสฺส ปน ปทสฺส ททนฺติปเทน กมฺมภาเวน สมฺพนฺโธ. ททาตีติ ทโท, พุทฺโธ. ทาธาตุ อ, โส เกนจิ โลกิยธมฺเมน อสมํ อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ โลกุตฺตรธมฺมํ มหากรุณาปฺปธาเนน อมตาธิคมปฏิปตฺติทสฺสเนน เทสนาญาเณน เวเนยฺยานํ สตฺตานํ ทาตาติ อตฺโถ. ตํ อสมํ ททํ.

(ข) ทุติยคาถายํ ปน สรณนฺติ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูโต ปรายโณ เลโณ ตาโณติ วุตฺตํ โหติ. โส หิ พุทฺโธ สรนฺติ ปฏิสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรธาตุ ยุ. อถ วา สรนฺติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ เอตฺถ สตฺตโลกาติ สรโณติ วุจฺจติ. สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สทฺธา ปสนฺนา เทวมนุสฺสา สรณมิทนฺติ สรโณติ จ. สรนฺติ ปฏิวิชฺฌนฺติ เอตฺถุปคตา เทวมนุสฺสา สทฺธมฺมนฺติ สรโณติ จ วุจฺจติ. สร จินฺตายํ ยุ. สรณคมนฏฺฐาเน ปน สรติ หึสติ ภยํ สนฺตาปํ ทุกฺขํ กิเลสญฺจาติ สรณํ. รตนตฺต ยนฺติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. ตํ สรณํ.

ปุน สรณํ โลกนฺติ สตฺตสงฺขาโรกาสสงฺขตํ โลกํ สรนฺตํ ชานนฺตํ. เอตฺถ หิ โลกยติ ปติฏฺฐยติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญญฺจ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, สตฺต โลโก ลพฺภติ. โลกธาตุ ปติฏฺฐายํ ณ. ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โลโก, สงฺขารโลโก. ลุชธาตุณ. โลกิยติ วิจิตฺตากาเรน ทิสฺสตีติ โลโก, โลกิยนฺติ ปติฏฺฐิยนฺติ เอตฺถ วา ชงฺคมา จ ถาวรา จาติ โลโก, จกฺกวาฬสงฺขโต โอกาสโลโก ลพฺภติ. โลกธาตุณ. เอตฺถ จ สสฺสโต โลโกติ วา อสสฺสโต โลโกติ วาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ สตฺโตเยว โลโก สตฺตโลโกติ วจนตฺเถน สตฺตโลโกติ เวทิตพฺโพ. เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหา รฏฺฐิติกาติ อาคตฏฺฐาเน อินฺทฺริยพทฺธานํ วา อนินฺทฺริยพทฺธานํ วา ขนฺธานํ สมูโห สนฺตาโน จ ปจฺจเยหิ สงฺขริยนฺตีติ สงฺขารา, สงฺขาราเอว โลโก สงฺขารโลโกติ วจนตฺเถน สงฺขารโลโกติ.

‘‘ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ,

ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา;

ตาว สหสฺสธา โลโก,

เอตฺถ เต วตฺตติ วโส’’ติ.

อาคตฏฺฐาเน อนินฺทฺริยพทฺธานํ รูปาทีนํ สมูโห สนฺตาโน จ อวกสนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถาติ โอกาโส, โสเยว โลโก โอกาสโลโกติ วจนตฺเถน โอกาส โลโกติ เวทิตพฺโพ, ตํ โลกํ. สรติ ชานาติ อชานีติ วา สรโณ, พุทฺโธ. สร จินฺตายํ ยุ. โลกํ สรณนฺติ สมฺพนฺโธ. พุทฺโธ ปน สตฺตโลกํ, สงฺขารโลกํ, โอกาสโลกํ, กิเลสโลกํ, ภวโลกํ, อินฺทฺริย โลกํ, ขนฺธโลกํ, อายตนโลกํ ธาตุโลกญฺจาติอาทิมเนกโลกํ อนาวรณญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหติ.

อรณนฺติ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. รณสทฺโท จ กิเลเสสุ จ ยุทฺเธ จุณฺณวิจุณฺณกรเณ จ ทิสฺสติ. ตถา หิ สรณา ธมฺมา อรณา ธมฺมาติอาทีสุ กิเลเสสุ ทิสฺสติ. เต หิ รณนฺติ กนฺทนฺติ สตฺตา เอเตหีติ รณาติ วุจฺจนฺติ.

‘‘ธนุคฺคโห อสทิโส, ราชปุตฺโต มหพฺพโล;

สพฺพามิตฺเต รณํ กตฺวา, สํยมํ อชฺฌุปาคมี’’ติ.

อสทิสชาตเก ยุทฺเธ ทิสฺสติ. รณํ กตฺวาติ หิ ยุทฺธํ กตฺวา, สํยมนฺติ สํยตํ อิสิปพฺพชฺชํ อชฺฌุปาคมีติ อตฺโถ. ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ รณํ กโรนฺโต, ธาวึสุ เต อฏฺฐทิสา สมนฺตโตติ ฉทฺทนฺตชาตเก จุณฺณวิจุณฺณกรเณ ทิสฺสติ. รณํ กโรนฺโตติ หิ จุณฺณํ วิจุณฺณํ กโรนฺโต. เตติ สพฺเพ อฏฺฐสหสฺสนาคาติ อตฺโถ. อิธ ปน กิเลเส ทฏฺฐพฺโพ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. รณนฺติ สตฺเต ราคาทโย จุณฺเณนฺติ ปีเฬนฺตีติ รณา, รณนฺติ สตฺตา เอเตหิ กนฺทนฺติ ปริเทวนฺตีติ วา รณา, กิเลสา. รณธาตุ สทฺเท อ. นตฺถิ รณา กิเลสา เอตสฺสาติ อรโณติ วุจฺจติ. ชินสฺส กิเลสมารสฺส โพธิมูเล ชิยมานตฺตา รณา กิเลสา น สนฺตีติ อตฺโถ. ตํ อรณํ.

อรณํ กรนฺติ เวเนยฺยสนฺตาเน รณสงฺขตกิเลสสฺส อภาวกรณํ. เอตฺถ จ รณนฺติ เอตํ เยหิ อภิภูตา สตฺตา กนฺทนฺติ ปริทวนฺติ เอเตสํ ราคาทีนํ อธิวจนํ. เตสํ อภาวํ เวเนยฺยสนฺตาเน เทสนาญาเณน กโรติ อตฺโถ. อถ วา กโรตีติ กโร, พุทฺโธ. ตํ กรํ.

อภยนฺติ ชาติภยาทีนํ อภาวโต นิพฺภยํ. เอตฺถ หิ ภยํ จิตฺตุตฺราสภยํ, ญาณภยํ, อารมฺมณภยํ, โอตฺตปฺป ภยญฺจาติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ภายติ จิตฺเตนาติ ภยํ, จิตฺตุตฺราสภยํ. ญาเณน ตีเรตฺวา ภายตีติ ภยํ, ญาณํ. ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ, อารมฺมณภยํ. ภายติ เอเตน ปาปโตติ ภยํ, โอตฺตปฺปภยํ. ภีธาตุ ภเย ณ.

มหานิทฺเทสปาฬิยํ ปน อาคตานิ ชาติภยํ, ชราภยํ, พฺยาธิภยํ, มรณภยํ, ราชภยํ, โจรภยํ, อคฺคิภยํ, อุทกภยํ, อตฺตานุวาทภยํ, ปรานุวาทภยํ, ทณฺฑภยํ, ทุคฺคติภยํ, อูมิภยํ, กุมฺภีฬภยํ, อาวฏฺฏภยํ, สุสุกภยํ, อาชีวิกภยํ, อสิโลกภยํ, ปริสยสารชฺชภยํ, มทน ภยํ, ทุคฺคติภยนฺติอาทีนิ คหิตานิ. นตฺถิ ภยานิ เอตสฺสาติ อภโย, พุทฺโธ. ตสฺส ภยานํ การณ ภูตานํ สพฺพกิเลสานํ อรหตฺตมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา สพฺพภยํ นตฺถีติ อตฺโถ.

ปุน อภยํ ฐานํ นายกนฺติ เอตฺถ อภยนฺติปทํ ฐานนฺติปเท วิเสสนํ. ฐานนฺติปทํ นายกนฺติปเท กมฺมํ. ภยสทฺทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. นตฺถิ สพฺพภยํ เอตฺถ นิพฺพาเนติ อภยํ, นิพฺพานํ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธ อรหนฺตา ฐนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ ฐานํ, นิพฺพานํ. เวเนยฺยสตฺเต เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. นีธาตุ นยเน ณฺวุ. โส พุทฺโธ ภพฺเพ กุลปุตฺเต มคฺคาธิ คมปฺปตฺติยา ธมฺมเทสนาย มคฺคผลญาณํ อธิคเมนฺโต นิพฺพานฏฺฐานํ เนตีติ อตฺโถ, ตํ นายกํ.

ปุน นายกํ นเมติ นายกํ พุทฺธํ อหํ นเม นมามีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถ นายกนฺติ เวเนยฺยสตฺเต สํสารณฺณวโต นิพฺพานปารํ เนตีติ นายโก, พุทฺโธ. โส หิ ยถา นาวิโก ชเน นาวาย โอริมตีรโต ปาริมตีรํ เนติ, เอวํ สตฺเต มคฺคงฺคนาวาย สํสารณฺณวโต นิพฺพาน ปารํ เนติ ปาปุเณตีติ อตฺโถ. อถ วา นายกนฺติ ติณฺณํ โลกานํ เชฏฺฐภาวคมนตฺตา นายโก เชฏฺฐ เสฏฺฐวุฑฺฒตโร. โส หิ เชฏฺฐภาวํ เนติ คจฺฉติ ปาปุณาตีติ นายโกติ วุจฺจติ. นีธาตุ คติมฺหิ ณฺวุ. โส ปน อิธ โลเก อวิชฺชณฺฑคตานํ สพฺพปชานํ ปฐมตรํ อวิชฺชณฺฑโกสํ อรหตฺตมคฺเคน ปทาเลตฺวา อริยาย ชาติยา ชาตตฺตา สพฺพสตฺตานํ เสฏฺฐเชฏฺฐวุฑฺฒตรภาวํ คโตติ อตฺโถ. ตํ นายกํ. นเมติ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ นมามีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ วตฺตมานมิวิภตฺติยา กฺวจิธาตุตฺยาทิสุตฺเตน เออาเทโส โหติ. อยํ ปเนตฺถ วาจฺจตฺถาทินโย. นเมติปทสฺส อาขฺยาตปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. วุตฺตญฺหิ สทฺทวิทูหิ –

‘‘รุฬฺหีขฺยาตํ นิปาตญฺจุ, ปสคฺคาลปนํ ตถา;

สพฺพนามนฺติเมเตสุ, น กโต วิคฺคโห ฉสู’’ติ.

ตํ ปน ปทํ นมุธาตุวตฺตมานอมฺหโยคปรสฺสปทมิวิภตฺยนฺตํ อาขฺยาตปทํ. นมุธาตุยา วาจฺจตฺโถ นมนกฺริยา สงฺขาโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท ปธานวเสน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจตฺโถ เตน จิตฺตุปฺปาเทน อุปลกฺขิโต อุปฺปาท วนฺโต ตทากาโร ปุคฺคโล อปฺปธานวเสน ลพฺภติ. ปทสมุทายสฺส ปน วาจฺจตฺโถ กตฺตุกมฺมภาเวสุ กตฺตุภูโต อตีตาทิกาเลสุ ปจฺจุปฺปนฺนกาลภูโต ธาตฺวตฺถ กิริยาวิเสโสว ลพฺภติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป.

วิตฺถาโร ปเนวํ เวทิตพฺโพ. นมุธาตุยา วจฺจํ สุคตาทิ พุทฺธคุณํ อารมฺมณํ กตฺวา วนฺทนาการปฺปวตฺโต กายวจี วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปโก สทฺธาเจตนาปญฺญาปธาโน กุสล จิตฺตุปฺปาโท จ เทฺว วิญฺญตฺติโย อสมุฏฺฐาเปตฺวา มโนทฺวาเร วนฺทนาการปฺปวตฺโต กุสลจิตฺตุปฺปาโท จ มุเขฺยน ลพฺภติ. พุทฺธคุณานุสฺสรณวเสน ปวตฺโต โยนิโสมนสิกา ราทิปุเรจรานุจรกุสลจิตฺตุปฺปาโท ผลูปจาเรน. ทิฏฺฐธมฺมิ กสมฺปรายิกสงฺขาตํ ปจฺฉิมปจฺฉิมผลํ โรคาทิอนฺตรายานํ อภาวญฺจ วา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขญฺจ การณูปจาเรน, ปุเร ปุเร วนฺทนา สทิสฺยูปจาเรน, วนฺทนสฺส นามปญฺญตฺติ ฐานูปจาเรน, วตฺถุทฺวารารมฺมณํ ฐานูปจาเรน, วนฺทน คุเณน ลกฺขิตํ ปุคฺคลทพฺพํ คุณูปจาเรน. อุกฺกฏฺฐมชฺฌ มุทุตฺตมตฺตภาโว คุณฺยูปจาเรน, อวยวภูตา วนฺทนา เอกเทสูปจาเรน. สมูหภูตา วนฺทนา เอกเทสฺยูปจาเรน, ปุพฺพปุพฺพกุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปูปจาเรน, ปจฺฉิมปจฺฉิม กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมีปฺยูปจาเรน, ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทภูตานํ ปรมตฺถธมฺมานํ นิพฺยาปารภาโว ตทฺธมฺมูปจาเรน. เตสํ เอวํ ธมฺมตาภาโว อตทฺธมฺมูปจาเรน, วนฺทนากาโร อเภทเภทูปจาเรน. วนฺทนสตฺติ เภทอเภทูปจาเรน ลพฺภติ. มิวิภตฺติยา วาจฺจํ ตํมุขฺยาทีหิ ลกฺขิโต กตฺตุ กฺริยาวิเสเสน จ วตฺตมานวิภตฺติสงฺขาเตน วิภตฺติวิเส เสน จ ปรสฺสปทสงฺขาเตน ปทวิเสเสน จ อุตฺตมปุริส วิเสเสน จ อมฺหโยควิเสเสน จ สพฺพธาตุวิเสเสน จ เอกวจนวิเสเสน จ ปจฺจุปฺปนฺนกาลวิเสเสน จ ธาตฺวตฺถกฺริยาวิเสเสน จ อลิงฺค วิเสเสน จ ภูวาทิคณ วิเสเสน จ โนวิกรณวิเสเสน จ ภาวกมฺมกตฺตูสุกตฺตุวิเสเสน จ ลกฺขิโต อหํสงฺขาโต ขนฺธสงฺขโต สนฺตาโน อปฺปธาเนน ลพฺภติ. กฺริยาปทสฺส กฺริยาย ปธาเนน วาจกตฺตา ธาตฺวตฺโถว ปธาเนน ลพฺภติ. อปจฺจยสฺส วาจฺจํ ภูวาทิคณโชตกา รูปสิทฺธิมตฺตา ปท สิลิฏฺฐตา ลพฺภติ.

อถ วา โย อหํ นมามีติ โส นเม. สามญฺญตฺถ วิคฺคโหยํ. วาจฺจตฺโถ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. นมนญฺเจตฺถ พุทฺธสฺส สีลาทิอนนฺตคุเณสุ นินฺนปพฺภารตาวเสน ปณามกฺริยาภินิปฺผาทิกา กุสลเจตนา. สา จ วนฺทเนยฺย วนฺทนกานํ เขตฺตชฺฌาสยสมฺปทาหิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส ปุริมกมฺมสฺส อนุพลปฺปทาน วเสน ตนฺนิพฺพตฺติตวิปากสนฺตติยา อนฺตรายกรานิ อุปปีฬกอุปจฺเฉทกกมฺมานิ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺติกาเล โรคาทิอนฺตรายานมปฺปวตฺตึ สาเธติ. สมฺปราเย จ อุปปชฺชเวทนียภูตา สคฺคโมกฺขสมฺปตฺติสุขํ นิพฺพตฺเตตีติ.

อยํ ปเนตฺถ ทสฺสนตฺถนโย. นเมติอิมินา พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณํ อารพฺภ ปวตฺตา ติวิธา ปณามกุสล เจตนา มุเขฺยน ทสฺเสติ. ตํ ทสฺสเนน ตสฺสา การณภูตา โยนิโสมนสิการาทโย จ จตุจกฺกสมฺปตฺติญฺจ พุทฺธุปฺปาทนวมเขตฺตญฺจ ปุพฺพภาเค ปวตฺตํ สทฺธาปญฺญาปธานํ กุสลจิตฺตุปฺปาทญฺจ ผลูปจาเรน ทีเปติ. ตทฺทีปเนน ตสฺสา ผลภูตํ ทิฏฺฐธมฺมโรคาทิอนฺตรายวิโสสนญฺจ สคฺคโมกฺข สุขญฺจ ปฐมการณูปจาเรน ปกาเสติ. ตปฺปกาสเนน พุทฺธสฺส ปณามารหภาวํ ทุติยการณูปจาเรน วิภาเวติ. ตํวิภาวเนน วนฺทกสฺส เม เขตฺตงฺคตภาวญฺจ ปณาเม ตพฺพภาวญฺจ ตติยการณูปจาเรน อนุภาเวติ.

อยํ ปเนตฺถ อลงฺการนโย. นเมติวาจกปทสฺส วาจฺจภูตา ติวิธา พุทฺธปณามกุสลเจตนา สมฏฺฐายี ภาโว นาม. กสฺมา, สรีรตฺตา. อถ วา ติวิธาย พุทฺธปณา มกุสลเจตนาย สมฺปยุตฺโต สมาธิปฺปธาโน มหา กุสลจิตฺตุปฺปาโท สมฏฺฐายีภาโว นาม. กสฺมา, พุทฺธสฺส สุคตาทิคุณารมฺมเณ เอกคฺคตฺตา สมาหิตจิตฺตตฺตา วา. โสเยว ปน สนฺตรโส นาม. กสฺมา, พุทฺธปณามเจตนา กุสลงฺเคน อกุสลงฺคสฺส ปหีนตฺตา. พุทฺธนฺติปาฐเสส ปทสฺส วาจฺจภูโต พุทฺธทพฺโพ อารมฺมณวิภาโว นาม. กสฺมา, ตสฺส ปณามกุสลจิตฺตุปฺปาทสฺส อารมฺมณปจฺจเยน อุปการตฺตา. พุทฺธสฺส สุคตนฺตฺยาทิคุโณ อุทฺทีปนวิภาโว นาม. กสฺมา, ปณามสฺส การณตฺตา. การณภูตํ ตํ สมฏฺฐายีภาวํ อุปาทาย ชานิตพฺโพ ทิฏฺฐธมฺมโรคา ทิอนฺตรายาภาโว จ สมฺปราเย สคฺคโมกฺขสุขสมฺปตฺติ จ อานุภาโว นาม. กสฺมา, อานิสํสผลตฺตา.

ตตฺถ หิ กิญฺจาปิ อานุภาวทีปกํ ปทํ นตฺถิ. การณสฺส ปน ผเลน วินาภาวโต การณสฺส ผลํ วิญฺเญยฺยนฺติ. อถ วา นเมติปทสฺส สามตฺถิยโต อานุภาโว ทสฺสิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺโพ. อาวิภูโต อุสฺสุโก จ พุทฺธปณามสฺส อานิสํสปชานนา มติ จ อลสาภาโว จ จิตฺตปฺปสาโท จ สมาธิตฺยาทิ จ พฺยภิจารีภาโว นาม. โลมหํสาทิภาโว สตฺวํกาภาโว นามาติ อลงฺการ นโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปจฺฉิมปจฺฉิมคาถาสูติ.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. สุคตํ โสภนคตํ สุนฺทรนิพฺพานฏฺฐานํ คตํ วา สมฺมา คตํ วา, สุคตํ สมฺมา วจนํ คทํ ภาสนํ, เสฏฺฐํ ปสตฺถตรํ สติปฏฺฐานาทิเภเท ธมฺเม คเวสนฺตํ วา สนฺเตหิ คเวสิตพฺพํ วา สตฺตานํ หิตสุขํ อิจฺฉิตํ วา, กุสลํกุสลํ กุสลํอกุสลํ, ชหํ ชหิตํ, อมตํ มรณวิรหิตํ อมตํ อมตนิพฺพานสมนฺนา คตํ, สนฺตํ กิเลสทรถวูปสมํ, อสมํ โลกิยธมฺเมน อสทิสํ มคฺคผลนิพฺพานธมฺมํ. ททํ ทาตํ ทายกํ วา, สรณํ สพฺพสตฺตโลกสฺส ปฏิสรณภูตํ. โลกํ สตฺตสงฺข โรกาสสงฺขตํ ติโลกํ, สรณํ ชานนฺตํ, อรณํ นิกฺกิเลสํ, กิเลสสงฺขาตรณวิรหิตํ วา. อรณํ สตฺเตสุ กิเลสรชสฺสาภาวํ, กรํ เทสนาญาเณน กตํ, อภยํ นิพฺภยํ, อภยํ นิพฺภยฏฺฐานํ นิพฺพานทิสํ, นายกํ สตฺเต นิพฺพานปารํ เนนฺตํ, นายกํ ติโลกานํ เชฏฺฐํ ปาโมกฺขํ พุทฺธํ สกฺกจฺจํ ตีหิ ทฺวาเรหิ อหํ นเม นมามีติ.

ปฐมวนฺทนคาถาทฺวยวณฺณนา สมตฺตา.

๒. นยนสุภคกายงฺคํ,

มธุรวรสโรเปตํ;

อมิตคุณคณาธารํ,

ทสพลมตุลํ วนฺเท.

๒. เอวํ ปฐมํ คาถาทฺวเยน พุทฺธสฺส นมสฺสิตฺวา อิทานิ นยนสุภคกายงฺคนฺตฺยาทีหิ ปญฺจหิ คุเณหิ โถมิตฺวา พุทฺธํ วนฺทิตุํ นยนสุภคกายงฺคนฺติอาทิคาถมาห. อยํ ปน น น มคณยุตฺตตฺตา นวกฺขเรหิ ลกฺขิตา ภุชคสุ สุคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ‘‘ภุชคสุสุมตา นาโม’’ติ.

อยํ ปเนตฺถ โยชนา. ยสฺสํ ปฏิปาทํ นา จ เทฺว นคณาโม จ มคโณ จ ยทิ สิยา. สา ภุชคสุสุ คาถาติ มตา ญาตพฺพาติ. ตตฺถ ปน นยนสุภคกายงฺคนฺติ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคนสมนฺนาคตํ. เอตฺถ หิ นยนนฺติ สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ นยนํ, จกฺขุ ลพฺภติ. นีธาตุ ยุ. สุภํ โสภนํ คจฺฉตีติ สุภคํ, กายงฺคํ ลพฺภติ. สุภสทฺทูปปโท คมุธาตุ กฺวิ. กายสฺส องฺคํ อวยวํ กายงฺคํ. ภควโต กายงฺคํ ลพฺภติ. ฉฏฺฐีตปฺปุริสสมาโสยํ. นยนสฺส สุภคํ นยนสุภคํ, ตํ กายงฺคํ ยสฺส พุทฺธสฺสาติ นยนสุภค กายงฺโค, พุทฺโธ. โส หิ รูปกายสฺส ทสฺสนา นุตฺตริยคุณโยคโต สพฺพสตฺตานํ ปสาทจกฺขุสฺส โสภนํ คเตน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ จ อสีตฺยา นุพฺยญฺชนลกฺขเณหิ จ ลกฺขิเตน กายงฺเคน สมนฺนาคโตติ อตฺโถ.

มธุรวรสโรเปตนฺติ ปิยเปมนียอุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, โส หิ ภควา มธิยติ ปิยติ เปมิยติ วาติ มธุโร. มธธาตุ อุโร. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิมปณฺณาสฏีกายํ ‘‘มธุโรติ ปิโย เปมนีโย อปลิพุทฺโธ’’ติ. อถ วา มธิยติ อสฺสาทิยตีติ มธุโร, มธติ สพฺพสตฺตานํ ปีตึ อุนฺเทติ วฑฺเฒตีติ มธุโร, มธธาตุ อุนฺเท อุโร. เตน วุตฺตํ สทฺทนีติยํ ‘‘มธ อุนฺเท’’ติ. วริตพฺโพ อิจฺฉิตพฺโพ ปตฺถิตพฺโพ วาติ วโร, สโร. วรธาตุ อิจฺฉายํ อ. สรติ คจฺฉติ โสตวิญฺญาณารมฺมณภาวนฺติ สโร, สทฺโท. สรธาตุ คติยํ อ. สรติ คจฺฉติ สุยฺยมานตนฺติ วา สโร, สริยติ สุณิยตีติ วา สโร, ภควโต อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สทฺโท ลพฺภติ. อุปสมฺปชฺชตีติ อุเปโต, อุปปุพฺพอิธาตุ ต. มธุโร จ วโร จ โส สโร จาติ มธุรวรสโร, เตน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ มธุรวรสโรเปโตติ วุจฺจติ. ภควโต ปน หทย วตฺถุโน สุวิสุทฺธตฺตา ปิตฺตเสมฺหาทีหิ อปลิพุทฺธตฺตา เทว มนุสฺเสหิ มธุเรน ปิเยน มนาปิเยน วเรน อิจฺฉิตปตฺถิ เตน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน สเรน สทฺเทน อุเปโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโตติ วุตฺตํ โหติ.

เอตฺถ จ กิญฺจาปิ สโรเปตนฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตํ, ภควโต สโร ปน วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย, มญฺชุ, สวนีโย, พินฺทุ, อวิสารี, คมฺภีโร, นินฺนาทิ จาติ วิเสเสน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ มชฺฌิม ปณฺณาเส พฺรหฺมายุสุตฺเต ‘‘อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต โข ปนสฺส โคตมสฺส มุขโต โฆโส นิจฺฉรติ วิสฏฺโฐ จ, วิญฺเญยฺโย จ, มญฺชุ จ, สวนีโย จ, พินฺทุ จ, อวิสารี จ, คมฺภีโร จ, นินฺนาทิ จ. ยถาปริสํ โข ปน โส ภวํ โคตโม สเรน วิญฺญาเปติ, น จสฺส พหิทฺธา ปริสาย โฆโส น นิจฺฉรตี’’ติ.

ตสฺสาฏฺฐกถายํ ปน วิสฏฺโฐติ สินิทฺโธ อปลิพุทฺโธ. วิญฺเญยฺโยติ วิญฺญาปนีโย ปากโฏ. วิสฏฺฐตฺตาเยว เจส วิญฺเญยฺโย โหติ. มญฺชูติ มธุโร. สวนีโยติ โสตสุโข, มธุรตฺตาเยว เจส สวนีโย โหติ. พินฺทูติ สมฺปิณฺฑิโต. อวิสารีติ อวิสโฏ. พินฺทุตฺตาเยว เจส อวิสารี โหติ. คมฺภีโรติ คมฺภีรสมุฏฺฐิโต. นินฺนาทีติ นินฺนทวา. คมฺภีรตฺตาเยว เจส นินฺนาทิ โหติ. ยถาปริสนฺติ จกฺกวาฬปริยนฺตาปิ เอกพทฺธํ ปริสํ วิญฺญาเปติ. พหิทฺธาติ องฺคุลิมตฺตมฺปิ ปริสโต พหิทฺธา น คจฺฉติ. กสฺมา. โส เอวรูโป มธุรสโร อการณา มา นสฺสีติ. อิติ ภควโต โฆโส ปริสาย มตฺตเกเนว จรตีติ วณฺณิโตติ. อภิธานปฺปทีปิกายญฺจ วุตฺตา สงฺคหคาถา –

‘‘วิสฏฺฐมญฺชุวิญฺเญยฺยา, สวนียาวิสาริโน;

พินฺทุคมฺภีรนินฺนาทิ, เตฺยวมฏฺฐงฺคิโก สโร’’ติ.

ยถา หิ พฺรหฺมุโน สโร ปิตฺตเสเมฺหหิ อปลิพุทฺธตฺตา วิสุทฺโธ มธุโร โหติ. ยถา จ สีหพฺยคฺฆาทีหิ วาฬมิเคหิ อนุพนฺธา ธาวนฺตา ขุทฺทกมิคา กรวีกสกุณสฺส วิกูชมานํ สทฺทํ สุตฺวา สรสฺส มธุรตฺตา มรณภยํ หิตฺวา อธาวิตฺวา อุกฺขิตฺตปาทํ อนิกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺตา สุณนฺติ, เอวํ กรวีกสฺส สทฺโท ธมฺมตาภาเวน มธุโร ปิโย มนาโป โหติ. เอวํ ภควตา กตํ กมฺมํ วตฺถุํ โสเธติ, วตฺถุสฺส สุทฺธตฺตา ปิตฺตเสเมฺหหิ จ อปลิพุทฺธตฺตา ภควโต นาภิโต สมุฏฺฐหนฺโต สโรปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคโต สุวิสุทฺโธ อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ. สา ปเนสา หีนูปมา โหติ, ภควโต หิ สโร เตหิ สทฺเทหิ สตภาเคน สหสฺสภาเคน อติมธุโร อติปิโย อติมนาโป โหติ, ตถา หิ ธมฺมาโส กรญฺโญ อสนฺธิมิตฺตา เทวี กรวีกสกุณสฺส มธุรสทฺทํ สุตฺวา จินฺเตสิ ‘‘อิมสฺส ติรจฺฉานสฺส มธุโร สทฺโท, โก นาม สพฺพญฺญุตญาณสิรึ ปตฺตสฺส ภควโต อติมธุโร สทฺโท’’ติ, ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ปีตึ อวิชหิตฺวา สตฺตหิ ชงฺฆสเตหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา ภควโต มธุรวรสโรเปตนฺติ โถเมตีติ.

อมิตคุณคณาธารนฺติ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ. เอตฺถ จ สมิโตติ ปริมิณิตพฺโพติ มิโต, มาธาตุ ปริมาเณ ต, น มิโต อมิโต. คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา. เต หิ คุเณนฺติ ตํสมงฺคีปุคฺคลํ ปกาเสนฺตีติ คุณาติ วุจฺจนฺติ. คุณธาตุ ปกาสเน อ. มณิสารมญฺชูสาฏีกายํ ปน ‘‘คุณนฺติ อตฺตโน อาธารํ ปากฏํ กโรนฺตีติ คุณา’’ติ วุตฺตํ.

สทฺทนีติธาตุมาลายญฺจ ‘‘คุณ อามนฺตเน, คุโณติ สีลาทโย ธมฺมา, เกนฏฺเฐน เต คุณา, โคณาปิยติ อามนฺตาปิยติ อตฺตนิ ปติฏฺฐิโต ปุคฺคโล ทฏฺฐุํ โสตุํ ปูชิตุญฺจ อิจฺฉนฺเตหิ ชเนหีติ คุโณ. เอตฺถ กิญฺจาปิ สีลาทิ ธมฺมานํ อามนฺตาปนํ นตฺถิ, ตถาปิ ตํเหตุ อามนฺตนํ นิมนฺตนญฺจ เตเยว กโรนฺติ นามาติ เอวํ วุตฺตํ. อญฺเญ ปน คุญฺชนฺเต อพฺยยนฺเต อิติ คุณาติ อตฺถํ วทนฺติ. ตทนุรูปํ ปน ธาตุสทฺทํน ปสฺสาม. คุณ อามนฺตเน อิจฺเจว ปสฺสาม. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. อมิโต คุโณ อมิตคุโณ, เตสํ คโณ สมูโห อมิตคุณคโณ, เตสํ. อาธารติ ติฏฺฐติ เอตฺถาติ อมิตคุณคณาธาโร, ชิโน ลพฺภติ. โส ปน สมุทฺโททกํ นาฬิปตฺเตน อปริมิตํ วิย เกนจิ อปริมิตานํ สีลาทิคุณสมูหานํ อาธาโร ปติฏฺฐานภูโตติ อตฺโถ.

ทสพลนฺติ อญฺเญหิ อสาธารณํ ตถาคตทสพลสมฺปนฺนํ. เอตฺถ หิ พลนฺติ เกหิจิ วิรุทฺเธหิ การเณ หิ พลนฺติ น กมฺเปนฺติ ถิรนฺตีติ พลํ, ทส พลานิ ยสฺส โสติ ทสพโล, พุทฺโธ. ตํ ปน ทุวิธํ โหติ ตถา คตสฺส ทสพลํ กายทสพลญฺจ, ญาณทสพลญฺจาติ. เตสุ หิ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตเญฺหตํ โปราเณหิ –

‘‘กาฬา วกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธ มงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถํ ฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ.

อิมานิ หิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ เหมวตานํ, ตํ อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส, นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถีนํ คณนาย หตฺถิโกฏิสหสฺสานํ. ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตถาคตสฺส กายพลํ โหติ. อิทํ ปน ตาสุ ตาสุ ปาฬีสุ น อาคตํ. อฏฺฐกถาสุเยว อาคตํ. เตน วุตฺตํ ทสก นิปาต องฺคุตฺตรฏีกายํ ‘‘ทส พลญาณํ ปน ปาฬิยํ อาคตเมว. น กายพลํ วิย อฏฺฐ กถารูฬฺหเมวาติ อธิปฺปาโย’’ติ. เอตฺถ จ นารายน สงฺฆาต พลนฺติ เอตฺถ นารา วุจฺจนฺติ รสฺมิโย, ตา พหู นานาวิธา อิโต อุปฺปชฺชนฺตีติ นารายนํ, วชิรํ. ตสฺมา นารายนสงฺฆาต พลนฺติ วชิรสงฺฆาตพลนฺติ อตฺโถติ.

ญาณทสพลํ ปน วิภงฺคปาฬิยญฺจ มูลปณฺณาเส มหา สีหนาทสุตฺเต ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยญฺจ วิตฺถาเรน อาคตเมว. สุขคฺคหณตฺถํ ปน สงฺเขเปน ทสฺสยิสฺสามิ. เสยฺยถิทํ. ฐานาฏฺฐานญาณญฺจ, กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณํ, สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาณํ, อเนกธาตุ นานาธาตุ โลก ญาณํ, สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ญาณํ, ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณํ, ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ, สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณํ, อาสวานํ ขยญาณญฺจาติ. อยํ ปน กโม อภิธมฺมวิภงฺคปาฬิยํ อาคตกฺกโม.

จุตูปปาตญาณฏฺฐาเน ปน มูลปณฺณาสปาฬิยํ มหาสีหนาทสุตฺเต จ ทสกนิปาตองฺคุตฺตรปาฬิยํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ อาคตํ. อตฺถโต ปน ทิพฺพจกฺขุญาเณน จุตูปปาตสฺส ปสฺสิตตฺตา สทิสเมวาติ. ตตฺถ หิ ฐานาฏฺฐานญาณนฺติ การณาการณํ ยถาภูตํ ชานนญาณํ. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. กมฺมสมาทานานํ วิปากญาณนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ อตีตานาคต ปจฺจุปฺปนฺนานํ กุสลากุสลกมฺมานํ สุคติทุคฺคติปฏิสนฺธิสงฺขาตํ วิปากํ นิพฺพานผลญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สพฺพตฺถ คามินิปฏิปทํ ญาณนฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ ปฏิปทํ มคฺคํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ตตฺถ จ ปฏิปทนฺติ ปฏิปชฺชติ ปาปุณาติ เอเตนาติ ปฏิปทํ, มคฺคํ. คติคามินินฺติ นิรยาทิปญฺจคติคามินึ. อคติคามินินฺติ นิพฺพานคามินึ. วุตฺตญฺหิ ‘‘นิพฺพานญฺจาหํ สาริปุตฺต ปชานามิ นิพฺพานคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติ.

อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ญาณนฺติ เอตฺถ อเนก ธาตูติ จกฺขุธาตุอาทีหิ กามธาตูหิ วา พหุธาตุํ. นานาธาตูติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา วิสทิส สภาวตฺตา นานาปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตน ธาตุโลกํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ อธิมุตฺติกตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ หีนาทีหิ อธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ เอตฺถ ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน เทฺวธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺติญาณนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวํ วฑฺฒญฺจ อปรภาวํ หานิญฺจ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ.

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณนฺติ เอตฺถ ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, รูปี รูปานิ ปสฺสตีติอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌาน สมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ญาณนฺติ ยถาภูตํ ปชานนญาณํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณนฺติ ปุพฺเพ นิวุตฺถกฺขนฺธานุสฺสรณสงฺขาตํ ปชานนญาณํ. สตฺตานํ จุตูปปาตํ ญาณนฺติ สตฺตานํ จุติญฺจ อุปปาตญฺจ ปชานนํ ทิพฺพจกฺขุญาณํ. อาสวานํ ขยญาณนฺติ กามาสวาทีนํ ขยสงฺขาตํ อาสวนิโรธํ นิพฺพานํ ยถาภูตํ ปชานน ญาณนฺติ. อิมานิ ปน ญาณานิ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺส ทสพลญาณานีติ ทฏฺฐพฺพานิ.

โหนฺติ เจตฺถ –

‘‘ฐานาฏฺฐานํ วิปากญฺจ, ญาณํ ปฏิปทํ ญาณํ;

อเนกธาตุโลกญฺจ, สตฺตานํ อธิมุตฺติกํ. [สา ปเนสา เสตววิปุลาคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;]

อินฺทฺริยปราปรญฺจ, ฌานาทินํ สํกิเลสํ;

โวทานํ วุฏฺฐานํ ญาณํ, ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ;

สตฺตานํ จุตูปปาตํ, อาสวกฺขยํ ญาณนฺติ;

ทสิมานิ พุทฺธสฺส จา, สาธารณานิ ญาณานี’’ติ. [สา ปเนสา สามญฺญคาถาติ ทฏฺฐพฺพา;]

นนุ ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญาณเมว โหติ, อถ กสฺมา ตํ ญาณํ ทสเภเทน วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญาณํ, ทสพลญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ปชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมนฺตร วิปากนฺตรเมว. ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว. จตุตฺถํ ธาตุ นานตฺตการณเมว. ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว. ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว. สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว. อฏฺฐมํ ปุพฺเพ นิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว. นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว. ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ. มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ. เอวํ เตสํ ญาณทฺวยานํ วิเสโสติ. ตํ ปน อิธ ญาณทฺวยํ อธิปฺเปตนฺติ.

อตุลนฺติ สีลาทีหิ คุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิสํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. ตุลนํ อุมฺมานํ ตุลา, ตุล สทิสฺยํ. สทฺทนีติยญฺหิ ‘‘ตุล อุมฺมาเน’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตุลิยติ ปมิยติ เอตายาติ ตุลา, ปกติตุลา. ตุลา วิยาติ ตุลา, ญาณํ. ตาย สมฺมิโต ตุโล. สมฺมิต ตทฺธิเต อปจฺจโย. ตุลสทิสญาเณน สมฺมิโต ปุคฺคโล. น ตุโล อตุโล. กมฺมธารยมิสฺสกตปฺปุริส สมาโสยํ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ ปุคฺคเลน อสทิโส ภควา ลพฺภติ. อถ วา นตฺถิ ตุโล สทิโส ปุคฺคโล เอตสฺสาติ อตุโล, ภควา. อตคฺคุณสํวิญฺญาโณยํ พหุพฺพีหิ. สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิโส อคฺคปุคฺคโลติ อตฺโถ. สเทวเก โลเก อคฺคปุคฺคลภาวโต. ยถาห ‘‘ยาวตา ภิกฺขเว สตฺตา อปทา วา ทฺวิปทา วา จตุปฺปทา วา, ตถาคโต เตสํ อคฺคมกฺขายติ, วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. ตํ อตุลํ พุทฺธนฺติ สมฺพนฺโธ. วนฺเทติ พุทฺธสฺส นยนสุภคกายงฺคาทิคุณํ อนุสฺสริตฺวา ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺทามีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ มิวิภตฺติยา มหาวิสยสุตฺเตน เอการา เทโสติ ทฏฺฐพฺโพ. วนฺทนา ปน ติวิธา โหติ กายวจีมโนวนฺทนาวเสนาติ. ยถาห ‘‘ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา. กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตี’’ติ.

ตตฺถ โยนิโส มนสิการจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวยกปฺปรทฺวยนลาฏสงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปตนฺโต กาเยน วนฺทติ นาม. ยํ สนฺธาย ‘‘ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา’’ติ อฏฺฐ กถาทีสุ วุตฺตํ. พุทฺธคุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทติ นาม. วิปสฺสิสฺส นมตฺถุ, สิขิสฺสาปิ นมตฺถุ, เวสฺส ภุสฺส นมตฺถุ, กกุสนฺธสฺส นมตฺถุ, โกณาคมนสฺส นมตฺถุ, กสฺสปสฺส นมตฺถุ, องฺคีรสฺสสฺส นมตฺถุ ตฺยาทีสุปิ วาจาวนฺทนาเยว. พุทฺธาทิ คุณานิ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทติ นามาติ.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. นยนสุภคกายงฺคํ สพฺพสตฺตานํ จกฺขุสฺส โสภนํ คเตน กายงฺเคน สมนฺนาคตํ, มธุรวรสโรเปตํ ปิยเปมนีเยน อสฺสาทิ เยน อุตฺตมสทฺเทน สมนฺนาคตํ, อมิตคุณคณาธารํ อปริมิณิตพฺพสีลาทิคุณสมูหานํ ปติฏฺฐานภูตํ, ทสพลํ อนญฺญสาธารเณน ตถาคตสฺส กายญาณทส พเลน สมนฺนาคตํ, อตุลํ สีลาทิคุเณหิ เกนจิ อสทิสํ พุทฺธํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

ทุติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

๓. โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก,

สํสาเร อนุโภสิ กายิกํ;

ทุกฺขํ เจตสิกญฺจ โลกโต,

ตํ วนฺเท นรเทว มงฺคลํ.

๓. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส วนฺทิตฺวา อิทานิ สมาธิ อาทีหิ จตูหิ คุเณหิ โถมิตฺวา วนฺทิตุกาโม โย พุทฺโธ ธิติมาญฺญธารโก ติอาทิคาถมาห. อยํ ปน มสชคณ ครุยุตฺตตฺตา ทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา สุทฺธวิรา ชิตคาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย-มฺสา ชฺคา สุทฺธวิรา ชิตํ มตนฺติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ มฺสา มสคณา จ ชฺคา ชคณครุกา จ เจ สิยฺยุํ, ตํ วุตฺตํ สุทฺธวิราชิตนฺติ มตํ ญาตพฺพนฺติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ โลกโต สํสาเร กายิกํ ทุกฺขญฺจ เจตสิกํ ทุกฺขญฺจ อนุโภสิ นรเทวมงฺคลํ, ตํ พุทฺธํ อหํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ.

ตตฺถ หิ โยติ อนิยมนิทฺเทโส. โย ยาทิโสติ อตฺโถ. ตสฺส จ อนิยมวาจก สพฺพนามปทตฺตา วจนตฺโถ น กาตพฺโพ. ตสฺส ปน ย โอติ ปทวิภาโค กาตพฺโพ. เตสุ จ ยสทฺทสฺส วาจฺจํ อนิยโม พุทฺธทพฺโพ อปฺปธาเนน ลพฺภติ, ตสฺส ยาทิสยุตฺตชจฺจนามโคตฺตสีลวิหารี โคจรสงฺขาตํ อนิยมสามญฺญาการตฺตคุณเมว ปธาเนน ลพฺภติ. ปฐมาสิวิภตฺติยา การิยภูตสฺส โอการสฺส วาจฺจํ ปกตูปนิสฺสยสงฺขาตํ กตฺตุการเกกวจนสงฺขฺยํ ลพฺภติ. อถ วา สพฺพนามภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ โย, อนิยมวาจกภาวํ ยาติ คจฺฉตีติ วา โย, สพฺพนาม ภาเวน ยาติ ปวตฺตตีติ วา โย, สพฺพนามภาเวน ยาตพฺโพ ญาตพฺโพติ วา โย, ยาตพฺโพ ญาตพฺโพ เอเตน วา อนิยมตฺโถติ โย.

เตนาหุ โปราณา –

‘‘นานาการณํ ปฏิจฺจ, ธาตุปจฺจยวิคฺคหํ;

จินฺตกานํ ปภาโวว, ปธานํ โหติ จินฺตเน’’ติ.

พุทฺโธติ ปฏิวิทฺธจตุสจฺจธมฺโม. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโถ. พุชฺฌติ จตฺตาริ สจฺจานีติ พุทฺโธ, ภควา. สุทฺธกตฺตุสาธโนยํ. พุธธาตุ ต. โพเธตา ปชายาติ วา พุทฺโธ, เหตุ กตฺตุสาธโนยํ. อญฺเญสํ จตฺตาริ สจฺจานิ โพเธตีติ อตฺโถ. อถ วา อนญฺญโพธิโต หุตฺวา สวาสนาย สมฺโมหนิทฺทาย พุชฺฌติ ชาคโรตีติ พุทฺโธ, ทินกรกิรณ สมาคเมน ปรมรุจิรสิรีโสภคฺคปฺปตฺติยา วิกสิตมิว ปทุมํ อคฺคมคฺคญาณสมาคเมน อปริมิตคุณคณาลงฺกต สพฺพญฺญุตญาณปฺปตฺติยา พุชฺฌติ วิกสตีติ วา พุทฺโธ, นิพฺพาน สงฺขาตํ เอกายนมคฺคํ พุชฺฌติ คจฺฉตีติ วา พุทฺโธ. พุธสทฺโท หิ ญาณาทีสุ จตูสฺวตฺเถสุ วตฺตติ.

เตน วุตฺตํ –

‘‘ญาเณ วิกสเน เจว, คมเน จาปิ ชาคเร;

จตูเสฺวเตสุ อตฺเถสุ, พุธสทฺโท ปวตฺตตี’’ติ.

อถ วา สพฺพเญยฺยธมฺเม พุชฺฌติ ชานาตีติ พุทฺโธ, ปารมิ ภาวิตาย ปญฺญาย สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตธมฺเม พุชฺฌติ อพุชฺฌิ พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควาติ อธิคตญาณคุณวิเสเสหิ พุชฺฌิตพฺโพติ วา พุทฺโธ, ภควตา พุชฺฌิตพฺพํ ญาตพฺพนฺติ พุทฺธํ. กึ ตํ, สพฺพญฺญุต ญาณํ, ตทสฺสตฺถีติ พุทฺโธ, ภควา. อตฺถโต ปน ปารมิตา ภาวิโต สยมฺภูญาเณน สห วาสนาย วิหตวิทฺธสฺต นิรวเสสเกฺลโส มหากรุณาสพฺพญฺญุตญาณาทิอปริ เมยฺยคุณคณาธาโร ขนฺธสนฺตาโน พุทฺโธ. ยถาห ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต, พเลสุ จ วสีภาว’’นฺติ.

เอตฺถ จ พุทฺโธ นาม สพฺพญฺญุพุทฺธ, ปจฺเจกพุทฺธ, จตุสจฺจพุทฺธ, สุต พุทฺธวเสน จตุพฺพิโธ โหติ. ตตฺถ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขฺยยฺยานิ สมตึสปารมิโย ปูเรตฺวา สมฺโพธิปฺปตฺโต สพฺพญฺญุพุทฺโธ นาม. กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ เทฺว อสงฺเขฺยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวา สยมฺภูปตฺโต ปจฺเจกพุทฺโธ นาม. อวเสสา ขีณาสวา จตุสจฺจพุทฺโธ นาม. พหุสฺสุโต สุตพุทฺโธ นาม. อิธ ปน สพฺพญฺญุพุทฺโธ อธิปฺเปโต.

ธิติมาญฺญธารโกติ เอตฺถ ธิติมา อญฺญธารโกติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ธิติมาติ สมาธิวนฺโต, สมฺปยุตฺต ธมฺเม เอการมฺมเณ ธาเรตีติ ธิติ, สมาธิ. ธาธาตุติ. อาการสฺส อิการาเทโส. ธิยติ ฐเปติ เอการมฺมเณ สมฺปยุตฺตธมฺเมติ ธิติ, จิตฺเตน โยเคเนเวโส เอกา รมฺมเณ ปติฏฺฐาปนวเสน จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน ปติฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. ธิติ อสฺส อตฺถีติ ธิติมา, พุทฺโธ. โส หิ ยถา มหาเมรุ จตูหิ ทิสาหิ ภุสํ อาคเตหิ วาเตหิ น สมิญฺชติ, เอวํ ปฏิปกฺเขหิ มิจฺฉาวาท วาเตหิ จ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมเณหิ จ ลาภาลาภ ยสายส นินฺทา ปสํส สุขทุกฺขสงฺขาเตหิ โลกธมฺเมหิ จ น สมิญฺชติ, สมาธิวนฺโตเยว โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

อญฺญธารโกติ อรหตฺตผลหารโก. วิมุตฺติสงฺขาตํ อรหตฺตผลเสตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา. ชานาติ ปฐม มคฺเคน ทิฏฺฐสจฺจสฺส อามริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา วาติ อญฺญํ, อรหตฺตผลํ. อาปุพฺพญาธาตุ กฺวิ. อาสทฺโท มริยาทตฺโถ. สํโยคปรตฺตา อาการสฺส รสฺโส, ตํ ธาเรตีติ อญฺญธารโก. อญฺญสทฺทูปปทธรธาตุ ณฺวุ. สํสาเรติ ขนฺธธาตุอายตนานํ อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺตมาเน สํสารวฏฺเฏ.

วุตฺตญฺหิ อฏฺฐกถายํ –

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจตี’’ติ.

ขนฺธธาตุอายตนานํ อญฺญมญฺญสมฺพนฺเธน สํปุนปฺปุนํ สรติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ สํสาโร. สํปุพฺพสรธาตุ คติมฺหิ ณ. อถ วา ขนฺธายตนธาตุโย สํ อพฺโพจฺฉินฺนํ สรนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถาติ สํสาโรติ วจนตฺโถ กาตพฺโพ, ตสฺมึ. อนุโภสีติ อนุปุนปฺปุนํ อภุญฺชิ, อเวทยีติ อตฺโถ. กายิกนฺติ กาเย สรีเร ปวตฺตํ กายิกํ. เจตสิกนฺติ เจตสิ ปวตฺตํ เจตสิกํ. ตํ ปน ปททฺวยํ ทุกฺขนฺติปเท วิเสสนํ. ทุกฺขนฺติ วฏฺฏทุกฺขํ. ทุกฺขนํ ทุกฺขํ, อถ วา ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ, ทุกฺขธาตุ อ. อิทํ ปน นิพฺพจนํ การิตวเสน วุตฺตํ. ยสฺส อุปฺปชฺชติ, ตํ ทุกฺขิตํ กโรตีติ วุตฺตํ โหติ. โลกโตติ สตฺตโลกเหตุ. โลกิยนฺติ ปวตฺตนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก. โลกธาตุ ณ. อถ วา กุสลาทีนิ ลาติ คณฺหาตีติ โลโก. ลาธาตุ โอกปจฺจโย. สตฺต โลโกว ลพฺภติ. ธิติมา อญฺญธารโก โย พุทฺโธ สํสารวฏฺเฏ นิมุคฺคานํ สตฺตานมนุทยาย สํสารวฏฺฏทุกฺขโต ปโมเจตุกาโม กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺเขฺยยฺยานิ อติทุกฺกรานิ สมตึสปารมิโย ปญฺจ มหา ปริจฺจาเค จ กโรนฺโต สตฺตโลกเหตุ กายิกํ เจตสิกํ สํสารวฏฺฏทุกฺขํ อนุภวสีติ วุตฺตํ โหติ. ตนฺติ ตาทิสํ พุทฺธํ. วนฺเทติ วนฺทามิ.

นรเทวมงฺคลนฺติ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ. อยํ ปเนตฺถ วจนตฺโต. นิรยํ เนติ ปาปุณาตีติ นโร, มนุสฺโส. นิธาตุ ปาปุนเน อโร. อริยมนุสฺโส ปน ภูตปุพฺพคติก นเยน นโร นามาติ. อถ วา เสฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร, อุตฺตมํ ปพฺพชฺชํ เนตีติ อตฺโถ. วิมานวตฺถุอฏฺฐกถายํ ปน เชฏฺฐภาวํ เนตีติ นโร. ปุตฺตภาตุภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฏฺฐาเน ติฏฺฐติ, ปเคว ภตฺตุภูโต อิตราสนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิมคฺคมหาฏีกายํ ปน นรตีติ นโร, ปุริโส. ยถา หิ ปฐมปกติภูโต สตฺโต อิตราย ปกติยา เสฏฺฐฏฺเฐน ปุริอุจฺเจ ฐาเน เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโสติ วุจฺจติ, เอวํ นยนฏฺเฐน นโรติ วุจฺจติ. ปุตฺตภาตุ ภูโตปิ หิ ปุคฺคโล มาตุเชฏฺฐภคินีนํ ปิตุฐาเน ติฏฺฐติ. ปเคว อิตรา อิตราสนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิธ ปน นรนฺติ สามญฺเญน วุตฺตมฺปิ วิเสเสน ปุริสนรนฺติ วิญฺญายติ ปธานนเยน คหณสฺส ยุตฺตตฺตา. ทิพฺพนฺติ กามคุณ ฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ กีฬนฺตีติ เทวา. ทิวุธาตุ ณ. อถ วา สรีราลงฺการชุติยา ทิพฺพนฺตีติ เทวา. เทวา จ นาม ติวิธา โหนฺติ สมฺมุติเทวา, อุปปตฺติเทวา, วิสุทฺธิเทวา จาติ. ตตฺถ มหาสมฺมตกาลโต ปฏฺฐาย โลเกน เทวาติ สมฺมตตฺตา ราชาโน เทวิโย ราชกุมารา จ สมฺมุติเทวา นาม. เทวโลเก อุปปนฺนา อุปปตฺติเทวา นาม. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา วิสุทฺธิเทวา นาม. อิธ ปน อุปปตฺติเทวา อธิปฺเปตา.

มงฺคลนฺติ มงฺคลภูตํ. ตนฺติปเท วิเสสนํ. มงฺคนฺติ วฑฺเฒนฺติ สพฺพสมฺปตฺตีหิ สตฺตานํ เอเตนาติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคล ธาตุ วฑฺฒเน อโล. อถ วา มงฺคํ วุจฺจติ ปาปํ, ตํ เวเนยฺยานํ เทสนาย ลุนาติ ฉินฺทตีติ มงฺคโล, พุทฺโธ. มงฺคสทฺทูปปทลุธาตุ กฺวิ. นรา จ เทวา จ นรเทวา, เตสํ มงฺคโล นรเทวมงฺคโล, พุทฺโธ. โส ปน มนุสฺสเทวพฺรหฺมานํ ปูชนียตฺตา จ สงฺเข, จกฺกํ, ปุณฺณกุมฺโภ, ครา, สิรี, เสตจฺฉตฺตํ, องฺกุโส, ธชํ, โสวตฺติกญฺจาติ อฏฺฐหิ โลกิยมงฺคเลหิ เสฏฺฐตฺตา อุตฺตมตฺตา จ มงฺคโล นามาติ วุจฺจติ, ตสฺมา พุทฺธสฺส นรเทวมงฺคลนฺติ โถเมตีติ อธิปฺปาโยติ.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. ธิติมา สมาธิวนฺโต อญฺญธารโก อรหตฺตผลธารโก อรหตฺตผลเส ตจฺฉตฺตํ ธาเรนฺโต วา, โย ยาทิโส พุทฺโธ, สํสาเร สํสารวฏฺเฏ, กายิกํ กาเย ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ เจตสิ ปวตฺตํ ทุกฺขญฺจ วฏฺฏทุกฺขญฺจ, โลกโต โลกเหตุ, อนุโภสิ ปุนปฺปุนํ อภวสิ อเวทยิ, นรเทวมงฺคลํ นรเทวานํ มงฺคลภูตํ, ตํ ตาทิสํ พุทฺธํ อหํ วนฺเท วนฺทามีติ.

ตติยวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.

๔. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหํ,

เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตํ;

ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺทํ,

วนฺเท มุนิมนฺติมชาติยุตฺตํ.

๔. เอวํ ตติยคาถาย พุทฺธสฺส นตฺวา อิทานิ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทหนฺตฺยาทีหิ ฉหิ คุเณหิ โถมิตฺวา มุนิโน วนฺทิตุกาโม พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทห นฺตฺยาทิคาถมาห. อยํ ปน ต ช ช คณ ครุทฺวย ยุตฺตตฺตา เอกาทสกฺขเรหิ ลกฺขิตา อุปฏฺฐิตา คาถาติ ทฏฺฐพฺพา. วุตฺตญฺหิ วุตฺโตทเย ตฺชา ชฺคา ครุนายมุปฏฺฐิตา สา’’ติ. ตสฺสตฺโถ. ยสฺสํ ปฏิปาทํ ตฺชา ตชคณา จ ชฺคาชคณครู จ ครุนา ปาทนฺตครุนา เจ ยุตฺตา, สา อยํ คาถา อุปฏฺฐิตา นามาติ. เอตฺถ จ เอก ครุเก สติปิ ทฺวิครุเกปิ ลกฺขณสมานตฺตา อุปฏฺฐิตา คาถา นามาติ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ พาตฺตึสติ ลกฺขณ จิตฺร เทหนฺติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ สรีรวนฺตํ. เอตฺถ จ ทฺวีหิ อธิกํ ตึสํ พาตฺตึสติ. ทฺวิสทฺทสฺส พาเทโส. ลกฺขิยติ ลกฺขิตพฺพํ พุทฺธสรีรํ เอเตนาติ ลกฺขณํ. ทิหติ อุปจยติ วฑฺฒติ วา เอตฺถ กุสลา กุสลนฺติ เทหํ, สรีรํ. ทิหธาตุ อุปจเย วฑฺฒเน วา ณ. พาตฺตึสติ มหาปุริสลกฺขเณหิ จิตฺรํ วิจิตฺรํ เทหํ สรีรํ ยสฺส โสติ พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรเทโห, มุนิ ลพฺภติ.

อิทํ ปเนตฺถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปสฺส สงฺเขป ทสฺสนํ. สุปฺปติฏฺฐิตปาโท จ, อายตปณฺหิ, ทีฆงฺคุลิ, มุทุต ลุณหตฺถปาโท, ชาลหตฺถปาโท, อุสฺสงฺขปาโท, เอณิชงฺโฆ, ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุ กานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ, โกโสหิตวตฺถคุโยฺห, สุวณฺณ วณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ, สุขุมจฺฉวี, เอเกกโลโม, อุทฺธคฺคโลโม, พฺรหฺมุชุคตฺโต, สตฺตุสฺสโท, สีหปุพฺพทฺธ กาโย, จิตนฺตรํโส, นิโคฺรธปริมณฺฑโล, สมวฏฺฏกฺขนฺโธ, รสคฺครสี, สีหหนุ, จตฺตาลีสทนฺโต, สมทนฺโต, อวิรฬทนฺโต, สุสุกฺกทาโฐ, ปหูตชิโวฺห, พฺรหฺมสฺสโร กรวีกภาณิ, อตินีลเนตฺโต, โคปขุโม, อุณฺณา ภมุ กนฺตเร ชาโต, อุณฺหีสสีโส จาติ ทฺวตฺตึสวิธานิ โหนฺติ มหาปุริสลกฺขณานิ.

เตน วุตฺตํ ปาเถยฺยวคฺเค ลกฺขณสุตฺเต ‘‘กตมานิ ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส เทฺว คติโย ภวนฺติ, อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ ราชา โหติ จกฺกวตฺติ…เป… สเจ โขปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏจฺฉโท ๑. อิธ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริโส สุปฺปติฏฺฐิตปาโท โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหา ปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส เหฏฺฐาปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺติ สหสฺสารานิ สเนมิกานิ สนาภิกานิ สพฺพา การปริปูรานิ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณํ ภวติ ๓. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อายตปณฺหี โหติ ๔. ทีฆงฺคุลี โหติ ๕. มุทุตลุณ หตฺถปาโท โหติ ๖. ชาลหตฺถปาโท โหติ ๗. อุสฺสงฺขปาโท โหติ ๘. เอณิชงฺโฆ โหติ ๙. ฐิตโกว อโนนมนฺโต อุโภหิ ปาณิตเลหิ ชาณุกานิ ปริมสติ ปริมชฺชติ ๑๐. โกโสหิตวตฺถคุโยฺห โหติ ๑๑. สุวณฺณวณฺโณ กญฺจนสนฺนิภตฺตโจ ๑๒. สุขุมจฺฉวี โหติ สุขุมตฺตา ฉวิยา รโชชลฺลํ กาเย น อุปลิมฺปติ ๑๓. เอเกกโลโม โหติ, เอเกกานิ โลมานิ โลมกูเปสุ ชาตานิ ๑๔. อุทฺธคฺคโลโม โหติ. อุทฺธคฺคานิ โลมานิ ชาตานิ นีลานิ อญฺชนวณฺณานิ กุณฺฑลา วตฺตานิ ปทกฺขิณาวตฺตกชาตานิ ๑๕. พฺรหฺมุชุคตฺโต โหติ ๑๖. สตฺตุสฺสโท โหติ ๑๗. สีหปุพฺพทฺธ กาโย โหติ ๑๘. จิตนฺตรํโส โหติ ๑๙. นิโคฺรธปริมณฺฑโล โหติ, ยาวตกฺวสฺส พฺยาโม, ตาว ตกฺวสฺส กาโย ๒๐. สมวฏฺฏกฺขนฺโธ โหติ ๒๑. รสคฺค สคฺคี โหติ ๒๒. สีหหนุ โหติ ๒๓. จตฺตาลีสทนฺโต โหติ ๒๔. สมทนฺโต โหติ ๒๕. อวิรฬทนฺโต โหติ ๒๖. สุสุกฺกทาโฐ โหติ ๒๗. ปหูตชิโวฺห โหติ ๒๘. พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวีกภาณิ ๒๙. อตินีลเนตฺโต โหติ ๓๐. โคปขุโม โหติ ๓๑. อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูล สนฺนิภา. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส อุณฺณา ภมุกนฺตเร ชาตา โหติ โอทาตา มุทุตูลสนฺนิภา. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ ๓๒. ปุน จปรํ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. ยมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริโส อุณฺหีสสีโส โหติ. อิทมฺปิ ภิกฺขเว มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณํ ภวติ. อิมานิ โข ตานิ ภิกฺขเว ทฺวตฺตึสมหาปุริสสฺส มหาปุริส ลกฺขณานี’’ติ. เอเตสํ ปน ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานํ อตฺโถ ปจฺฉา อาวิภวิสฺสตีติ.

เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ ภควโต รูปกายโต นิกฺขนฺเตหิ ฉพฺพณฺณรํสีสงฺขาเตหิ โอภาเสหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ. ชวติ ทิพฺพตีติ ชุติ. ชุธาตุติ. นิคจฺฉติ นิจฺฉรตีติ นิคฺคตา, รสฺมิ. นิปุพฺพคมุธาตุ ต. ปกาเรน ชลเต ทิพฺพเต ปชฺชลนฺตํ. เอตฺถ จ เทหนิคฺคตชุตีติ วตฺตพฺเพ ฉนฺทานุรกฺขณตฺถํ ปทวิปริยาเยน เทหชฺชุตินิคฺคตนฺติ วุตฺตํ. ตสฺมา เทหโต นิคฺคตา ชุตีติ สมาโส ทฏฺฐพฺโพ. เทหโต รูปกายโต นิคฺคเตหิ นิจฺฉเรหิ ชุตีหิ รํสีหิ ปชฺชลนฺตํ ยสฺส โสติ เทหชฺชุติ นิคฺคตปชฺชลนฺโต, มุนิ ลพฺภติ. มุนิโน หิ ปุรตฺถิมกายโต ฉพฺพณฺณรสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺค เหสิ. ปจฺฉิมกายโต ทกฺขิณหตฺถโต วามหตฺถโต ฉพฺพณฺณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. อุปริ เกสนฺตโต ปฏฺฐาย สพฺพเกสวตฺเตหิ โมรคีววณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา คคนตเล อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ. เหฏฺฐาปาทตเลหิ ปวาฬวณฺณา รสฺมิ อุฏฺฐหิตฺวา ฆนปถวิยํ อสีติหตฺถฏฺฐานํ อคฺคเหสิ, เอวํ สมนฺตา อสีติหตฺถมตฺตํ ฐานํ ฉพฺพณฺณา พุทฺธรสฺมิโย วิชฺโชตมานา วิปฺผนฺทมานา กญฺจนทณฺฑทีปิกาหิ นิจฺฉริตฺวา อากาสํ ปกฺขนฺทชาลา วิย จตุทฺทีปิก มหาเมฆโต นิกฺขนฺตวิชฺชุลตา วิย วิธาวึสูติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา เทหชฺชุตินิคฺคตปชฺชลนฺตนฺติ โถเมตีติ.

ปญฺญาธิติ สีล คุโณฆวินฺทนฺติ เอตฺถ ปญฺญาติ สพฺพญฺญุต ญาณํ. ธิตีติ ฌานมคฺคผลสมฺปยุตฺตสมาธิ. สีลนฺติ ปจฺเจก พุทฺธาริยสาวเกหิ อสาธารณํ สุวิสุทฺธํ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. โอฆนฺติ สมูหํ. วินฺทนฺติ ลทฺธํ. ปกาเรน ยถาสภาวํ สพฺพเญยฺยธมฺมํ วา ชานาติ ปฏิวิชฺฌตีติ ปญฺญา. สพฺพญฺญุต ญาณํ. ปปุพฺพญาธาตุ อ. สา ปเนสา ปชานนลกฺขณา ปฏิเวธลกฺขณา โอภาสนลกฺขณา จ, วิสโยภาส รสา, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา, สมาธิปทฏฺฐานา. ธิติสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สีลตีติ สีลํ. กายวจีกมฺมานิ สมฺมา ทหติ สมฺมา ฐเปตีติ อตฺโถ. อถ วา สีลติ สมาธิยติ กายกมฺมาทีนํ สุสิลฺย ภาเวน น วิปฺปกิรตีติ สีลํ, สีลนฺติ สมาทหนฺติ จิตฺตํ เอเตนาติ วา สีลํ, จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สีลธาตุ อ. อิทํ ปน ปติฏฺฐาปนลกฺขณํ, ทุสฺสิลฺยวิทฺธํสนรสํ อนวชฺชรสํ วา, โสเจยฺยปจฺจุปฏฺฐานํ, หิริโอตฺตปฺปปทฏฺฐานํ. คุณสทฺทสฺส วจนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อุหนติ สมูหํ กโรติ เอตฺถ อวยวนฺติ โอโฆ, สมูโห. อุปุพฺพหนธาตุ ณ. อุสฺส โอ. หนสฺส โฆ. อภิธานปฺปทีปิกาฏีกายํ ปน ‘‘อวยวํ พฺยปิยติ คจฺฉตีติ โอโฆ’’ติ วุตฺตํ. วินฺทนํลภนํ วินฺทํ, วินฺทิยิตฺถ ลพฺภิตฺถาติ วา วินฺทํ, ปญฺญา จ ธิติ จ สีลญฺจ ตํ คุณญฺจาติ ปญฺญาธิติสีลคุณา, เตสํ โอโฆ สมูโหติ ตถา, ตํ วินฺทํ ลภนํ ยสฺสาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท, มุนิ. อถ วา วินฺทํ ลภิตพฺพํ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆํ เยนาติ ปญฺญาธิติสีลคุโณฆวินฺโท. ตติยาพหุพฺพีหิ สมาโสยํ. วินฺทานํ ลภิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีล สงฺขาตานํ คุณานํ สมูโห อตฺถีติ อตฺโถ. ตํ.

วนฺเทติ อหํ วนฺทามิ. มุนินฺติ พุทฺธํ. มุนาติ ชานาติ ปริจฺฉินฺทติ วา หิตาหิตนฺติ มุนิ, พุทฺโธ. มุนธาตุ ญาเณ อิ. อถ วา มุนาติ ชานาติ อุโภ อตฺเถติ มุนิ, ขนฺธาทิ โลเก ตุลํ อาโรเปตฺวา มินนฺโต วิย อิเม อชฺฌตฺติกา ขนฺธา อิเม พาหิราติอาทินา นเยน อิธโลกตฺถญฺจ ปรโลกตฺถญฺจ ภควา ชานาตีติ อตฺโถ. โส ปเนส อคาริยมุนิ, อนาคาริยมุนิ, เสขมุนิ, อเสขมุนิ, ปจฺเจกมุนิ, มุนิมุนิ จาติ อเนกวิโธ. ตตฺถ อคาริยมุนีติ คิหิปิ อาคตผโล วิญฺญาตสาสโน. อนาคาริยมุนีติ ตถารูโปว ปพฺพชิโต. เสขมุนีติ สตฺต เสกฺขา. อเสขมุนีติ ขีณาสโว. ปจฺเจกมุนีติ ปจฺเจกพุทฺโธ. มุนิมุนีติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. เตสุ ปน อิธ มุนิมุนิ อธิปฺเปโต, ตํ มุนึ. อนฺติมชาติยุตฺตนฺติ อนฺติเมน จริมภเวน ยุตฺตํ. อวสานํ อมติ คจฺฉตีติ อนฺตํ. อมธาตุ ต. มสฺส โน. อนฺเต ภโว อนฺติโม, จริมภโว. ชานนํ นิพฺพตฺตนํ ชาติ, ขนฺธานํ ปวตฺติ. กมฺเมน ชนิยติ นิพฺพตฺติยตีติ วา ชาติ. อุปปตฺติภโว ลพฺภติ. ชานิธาตุติ. ธาตฺวนฺต โลโป. อนฺติมชาติยา ยุตฺโตติ อนฺติมชาติยุตฺโต, มุนิ. อายติญฺหิ ตีสุ ภเวสุ ปฏิสนฺธิชนกานํ สพฺพ กิเลสานํ โพธิปลฺลงฺเกเยว อคฺคมคฺเคน สมุจฺฉินฺทิตตฺตา ภควโต อนาคเต ปุนพฺภโว นตฺถิ, ตสฺมา อยํ อริยชาติ ปจฺฉิมตฺตภาวยุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

เตน วุตฺตํ ธมฺมจกฺกปวตฺตนสุตฺเต –

‘‘ญาณญฺจ เมทสฺสนํ อุทปาทิ, อกุปฺปาเม วิมุตฺติ, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว’’ติ.

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโยชนา. พาตฺตึสติลกฺขณจิตฺรํ เทหํ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ วิจิตฺรํ รูปกายวนฺตํ, เทหชฺชุตินิคฺคต ปชฺชลนฺตํ รูปกายโต นิคฺคเตหิ ฉพฺพณฺณรํ สีหิ ปริสมนฺตโต วิชฺโชตวนฺตํ, ปญฺญาธิติสีลคุโณ ฆวินฺทํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขตานํ คุณานํ สมูหํ ลภนวนฺตํ, วินฺทิตพฺพานํ ปญฺญาธิติสีลสงฺขาตานํ คุณานํ สมูหวนฺตํ วา, อนฺติมชาติยุตฺตํ จริมภเวน จริมตฺตภาเวน วา ยุตฺตํ มุนึ พุทฺธํ อหํ ตีหิ ทฺวาเรหิ สกฺกจฺจํ วนฺเท วนฺทามีติ.

จตุตฺถวนฺทนคาถาวณฺณนา สมตฺตา.