ทสม ปริจฺเฉท

ปณฺฑุกาภยาภิเสโก

๑. อุมฺมาทจิตฺตายาณตฺตา, ทาสี อาทาย ทารกํ;

สมุคฺเค ปกฺขิปิตฺวาน, ทฺวารมณฺฑล เก อคา.

๒. ราชปุตฺตา จ มิควํ, คตา ตุมฺพรกนฺทเร;

ทิสฺวา ทาสึ กุหึ ยาสิ, กึ เม กนฺติ จ ปุจฺฉิสุํ.

๓. ทฺวารมณฺฑลกํ ยามิ, ธีตุเมคุฬปูวกํ;

อิจฺจาห โอโรเปหีติ, ราชปุตฺตํ กมพฺรวุํ.

๔. จิตฺโต จ กาลเวโล จ, ตสฺสา’รกฺขาย นิคฺคตา;

มหนฺตํ สูกรเวสํ, ตํ ขณํเยว ทสฺสยุํ.

๕. เต ตํ สมนุพนฺธึสุ, สาสมาทาย ตตฺร’คา;

ทารกญฺจ สหสฺสญฺจ, อายุตฺตสฺส อทารโห.

๖. ตสฺมึเยว ทิเน ตสฺส, ภริยา ชนยี สุตํ;

ยมเก ชนยี ปุตฺเต, ภริยํ เม’ติ โปสิตํ.

๗. โส สตฺตวสฺสิโก จา’สิ, ตํ วิชานิย มาตุลา;

คนฺตุํ สรสิ กีฬนฺเต, ทารเก จ ปโยชยุํ.

๘. ชลฏฺฐํ รุกฺขสุสิรํ, ชลจฺฉาทิตฉิทฺทกํ;

นิมุชฺชมาโน ฉิทฺเทน, ปวิสิตฺวา จิรฏฺฐิโต.

๙. ตโต ตเถว นิกฺขมฺม, กุมาเร เสสทารเก;

อุปจฺจ ปุจฺฉิยนฺโตปิ, วญฺเจต’ญฺญวโจหิ โส.

๑๐. มนุสฺเสหา’คเตเหโส, นิวาเสตฺวาน วตฺถกํ;

กุมาโร วาริโม คยฺห, สุสิรมฺหิ ฐิโต อหุ.

๑๑. วตฺถกานิ คเณตฺวาน, มาเรตฺวา เสสทารเก;

คนฺตฺวา อาโรจยุํ สพฺเพ, ทารกา มาริตา อิติ.

๑๒. คเตสุ เตสุ โส คนฺตฺวา, อายุตฺตกฆรํ สกํ;

วสํ อสฺสาสิโต เตน, อหู ทฺวาทสวสฺสิโก.

๑๓. ปุน สุตฺวาน ชีวนฺตํ, กุมารํ ตสฺส มาตุลํ;

ตตฺถ โคปาลเก สพฺเพ, มาเรตุํ สนฺนิโยชยุํ.

๑๔. ตสฺมึ อหนิ โคปาลา, ลทฺธา เอกํ จตุปฺปทํ;

อคฺคึ อาหริตุํ คามํ, เปเสตุํ ตํ กุมารกํ.

๑๕. โส คนฺตฺวา ฆรมายุตฺต-ปุตฺตกํเยว เปสยิ;

ปาทา รุชนฺติ เม เตหิ, อคฺคึ โคปาลสนฺติกํ.

๑๖. ตตฺถ องฺคาร มํสญฺจ,

ขาทิสฺสสิ ตุวํ อิติ;

เน สิ โส ตํ วโจ สุตฺวา,

อคฺคึ โคปาลสนฺติกํ.

๑๗. ตสฺมึ ขเณ เปสิตา เต, ปริกฺขิปิย มารยุํ;

สพฺเพ โคเป มารยิตฺวา, มาตุลานํ นิเวทยุํ.

๑๘. ตโถ โสฬสวสฺสํ ตํ, วิชานึสุ จ มาตุลา;

มาตา สหสฺสญฺจา’ทาสิ, ตสฺสา รกฺขญฺจ อาทิสิ.

๑๙. อายุตฺโต มาตุสนฺเทสํ, สพฺพํ ตสฺส นิเวทิย;

ทตฺวา ทาสํ สหสฺสญฺจ, เปเสสิ ปณฺฑุลนฺติกํ.

๒๐. ปณฺฑุลพฺราหฺมโณ นาม, โภควา เวทปารโค;

ทกฺขิณสฺมึ ทิสาภาเค, วสี ปณฺฑุลคามเก.

๒๑. กุมาโร ตตฺถ คนฺตฺวาน, ปสฺสิ ปณฺฑุลพฺราหฺมณํ;

‘‘ตฺวํ ปณฺฑุกาภโย ตาต’’, อิติ ปุจฺฉิย พฺยากเต.

๒๒. ตสฺส กตฺวาน สกฺการํ, อาห ราชา ภวิสฺสสิ;

สมสตฺตติวสฺสานิ, รชฺชํ ตฺวํ การยิสฺสสิ.

๒๓. สิปฺปํ อุคฺคณฺห ตาตาติ, สิปฺปุคฺคหมการยี;

จนฺเทน ตสฺส ปุตฺเตน, ขิปฺปํ สิปฺปํ สมาปิตํ.

๒๔. อทา สตสหสฺสํ โส, โยธสงฺคหการณา;

โยเธสุ สงฺคหิเตสุ, เตน ปญฺจสเตสุ โส.

๒๕. สิยุํ ยาย คยิตานิ, ปณฺณานิ กนกานิ ตํ;

มเหสึ กุรุจนฺทญฺจ, มม ปุตฺตํ ปุโรหิตํ.

๒๖. อิภิ วตฺวา ธนํ ทตฺวา, สโยธํ นิหริ ตโต;

โส นามํ สาวยิตฺวาน, ตโต นิกฺขมฺม ปุญฺญวา.

๒๗. ลทฺธพโล นครเก, กาสปพฺพต สนฺติเก;

สตฺตสตานิ ปุริเส, สพฺเพสํ โภชนานิ จ.

๒๘. ตโต นรสหสฺเสน, ทฺวิสเตน กุมารโก;

คิริกณฺฑ ปพฺพตํ นาม, อคมา ปริวาริโต.

๒๙. คิริกณฺฑสิโว นาม, ปณฺฑุกาภย มาตุโล;

ตํ ปณฺฑุวาสุเทเวน, ทินฺนํ ภุญฺชติ เทสกํ.

๓๐. โส กริสสตํ ปกฺกํ, ตทา ลาเวติ ขตฺติโย;

ตสฺส ธีตา รูปวตี, ปาลี นามา’สิ ขตฺติยา.

๓๑. สา มหาปริวาเรน, ยานมารุยฺห โสภนํ;

ปิตุภตฺตํ คาหยิตฺวา, ลาวกานญฺจ คจฺฉติ.

๓๒. กุมารสฺส มนุสฺสานํ, ทิสฺวา ตตฺถ กุมาริกํ;

อาโรเจสุํ กุมารสฺส, กุมาโร สหสา’คโต.

๓๓. เทฺวธา ตํ ปริสํ กตฺวา, สตํ ยานมเปสยิ;

ตทนฺติกํ สปริสา, กตฺถ ยาสีติ ปุจฺฉิตํ.

๓๔. ตาย วุตฺเตตุ สพฺพสฺมึ, ตสฺสํสารตฺต มานโส;

อตฺตโน สํวิภาคตฺถํ, ภนฺเตนา’ยาจิ ขตฺติโย.

๓๕. สาสโมรุยฺห ยานมฺหา, อทา โสวณฺณปาติยา;

ภตฺตํ นิโคฺรธ มูลสฺมึ, ราชปุตฺตสฺส ขตฺติยา.

๓๖. คณฺหิ นิโคฺรธปณฺณานิ, โภเชตุํ เสสเก ชเน;

โสวณฺณภาชนานา’สุํ, ตานิ ปณฺณานิ ตํ ขเณ.

๓๗. ตานิ ทิสฺวา ราชปุตฺโต, สริตฺวา ทิชภาสิตํ;

มเหสิภาว โยคฺคาเม, กญฺญาลทฺธาติ ตุสฺสิโส.

๓๘. สพฺเพ โภชาปยี เตสา, ตํ น ขียิตฺถ โภชนํ;

เอกสฺส ปฏิวิโส’ว, คหิโต ตตฺถ ทิสฺสถ.

๓๙. เอวํ ปุญฺญคุณูเปตา, สุกุมารี กุมาริกา;

สุวณฺณปาลิ นาเมน, ตโตปฺปภุต อาสิ สา.

๔๐. ตํ กุมาร คเหตฺวาน, ยานมารุยฺห ขตฺติโย;

มหพฺพล ปริพฺยูโฬฺห, อนุสํณี อปกฺกมิ.

๔๑. ตํ สุตฺวาน ปิตา ตสฺสา, นเร สพฺเพ อเปสยิ;

เต คนฺตฺวา กลหํ กตฺวา, ตชฺชิตา เตหิ อาคมุํ.

๔๒. กลหนครํ นาม, คาโม ตตฺถ กเต อหุ;

ตํ สุตฺวา ภาตโร ตสฺสา, ปญฺจยุทฺธายุ’ปาคมุํ.

๔๓. สพฺเพ เต ปณฺฑุลสุโต, จนฺโทเยว อฆาตยิ;

โลหิต วาหขณฺโฑติ, เตสํ ยุทฺธมหี อหุ.

๔๔. มหตา พล กาธยน,

ตโต โส ปณฺฑุกาภโย;

คงฺคาย ปาริเม ติเร,

โทฬปพฺพตกํ อคา.

๔๕. ตตฺถ จตฺตาริ วสฺสานิ, วสิ ตํ ตตฺถ มาตุลา;

สุตฺวา ฐเปตฺวา ราชานํ, ตํ ยุทฺธตฺถมุปาคมุํ.

๔๖. ขนฺธาวารํ นิเวเสตฺวา, ธูมรกฺขาค สนฺติเก;

ภาคิเนยฺเยน ยุชฺฌึสุ, ภาคิเนยฺโย ตุ มาตุเล.

๔๗. อนุพนฺธี โอรคงฺคํ, มลาเปตฺวา นิวตฺติย;

เตสญฺจ ขนฺธาวารมฺหิ, ทุเว วสฺสานิ โส วสี.

๔๘. คนฺโตฺว’ปติสฺสคามํ เต, ตมตฺถํ ราชิโน’พฺรวุํ;

ราชาเลขํ กุมารสฺส, สรหสฺสํ สปาหิณิ.

๔๙. ‘‘ปุญฺชสฺสุ ปารคงฺคํ ตฺวํ, มา’คา โอรํตโต’’อิติ;

ตํ สุตฺวา ตสฺส กุชฺชึสุ, ภาตโร นว ราชิโน.

๕๐. อุปตฺถมฺโภ ตฺวเมวา’สิ, จิรํ ตสฺส อิทานิ ตุ;

รฏฺฐํ ททาสิ ตสฺมา ตฺวํ, มาเรสฺสามา’ติ อพฺรวุํ.

๕๑. โส เตสํ รชฺชมปฺเปสิ, เต ติสฺสํ นาม ภาตรํ;

สพฺเพว สหิตา’กํสุ, รชฺชสฺส ปรินายกํ.

๕๒. เอโส วีสติวสฺสานิ, อภโย’ภย ทายโก;

ตตฺโถ’ปติสฺสคามมฺหิ, ราชา รชฺชมการยิ.

๕๓. วสนฺติ ธูมรกฺขาเค, สเร ตุมฺพริยงฺคเณ;

จรเต วฬวา รุปา, ยกฺขี เจติยนามิกา.

๕๔. เอโก ทิสฺวาน เสนงฺคํ, อุตฺตปาทํ มโนรมํ;

อาโรเจสิ กุมารสฺส, วฬเว’ตฺตี’ทิสี อิติ.

๕๕. กุมาโร รสฺมิมาทาย, คเหตุํ ตํ อุปาคมิ;

ปจฺฉโต อคตํ ทิสฺวา, ภีตา เตเชน ตสฺสสา.

๕๖. ธาวิ’นนฺตรธายิตฺวา, ธาวนฺติ มนุพนฺธิโส;

ธาวมานา สรํ หํ สา, สตฺตกฺขตฺตุํ ปริกฺขิปิ.

๕๗. โอตริตฺวา มหาคงฺคํ, อุตฺตริตฺวา ตโต ปน;

ธุมรกฺขํ ปพฺพตํ ตํ, สตฺตกฺขตฺตุํ ปริกฺขิปิ.

๕๘. ตํ สรํ ปุน ติกฺขตฺตุํ, ปริกฺขิปิ ตโต ปุน;

คงฺคํ กจฺฉกติตฺเถน, สโมตริ ตหึ ตุ โส.

๕๙. คเหสิตํ วาลธิสฺมึ, ตาลปตฺตญฺจ โตยคํ;

ตสฺส ปุญฺญานุภาเวน, โส อโหสิ มหา อสิ.

๖๐. อุจฺจาเรสิ อสึ ทชฺชํ, ‘‘มาโรมี’’ติ ตมาห สา;

รชฺชํ คเหตฺวา เต ทชฺชํ, สามิ มามํ อมารยิ.

๖๑. คีวาย ตํ คเหตฺวา โส, วิชฺฌิตฺวา อสิโกฏิยา;

นาสาย รชฺชุยา พนฺธิ, สา อโหสิ วสานุคา.

๖๒. คนฺตฺวา ตํ ธุมรกฺขํ โส, ตมารุยฺห มหพฺพโล;

ตตฺถ จตฺตาริ วสฺสานิ, ธูมรกฺขน เค วสิ.

๖๓. ตโต นิกฺขมฺม สพโล, อาคมฺมา’ริฏฺฐปพฺพตํ;

สุทฺธิกาลมเปกฺขนฺโต, ตตฺถ สตฺตสมาวสิ.

๖๔. เทฺว มาตุเล ฐเปตฺวาน, ตสฺส เสสฏฺฐมาตุลา;

ยุทฺธสชฺชา อริฏฺฐํ ตํ, อุปสงฺกมฺม ปพฺพตํ.

๖๕. ขนฺธาวารํ นครเก, นิเวเสตฺวา จมูปตึ;

ทตฺวา ปริกฺขิปาเปสุํ, สมนฺตา’ริฏฺฐปพฺพตํ.

๖๖. ยกฺขินิยา มนฺตยิตฺวา, ตสฺสา วจนยุตฺติยา;

ทตฺวา ราชปริกฺขารํ, ปณฺณาการา ยุวานิ จ.

๖๗. ‘‘คณฺหาถ สพฺพาเน’ตานิ, ขมาเปสฺสามิ โว อหํ’’;

อิติ วตฺวาน เปเสสิ, กุมาโร ปุรโต พลํ.

๖๘. คณฺหิสฺสามิ ปวิฏฺฐนฺติ, วิสฺสฏฺเฐสุ ตุ เตสุ โส;

อารุยฺห ยกฺขวฬวํ, มหาพลปุรกฺขโต.

๖๙. ยุทฺธาย ปาวิสิ ยกฺขี, มหาราว มราปิสา;

อนฺโต พหิพลญฺจสฺส, อุกฺกุฏฺฐึ มหตึ อกา.

๗๐. กุมารปุริสา สพฺเพ, ปรเสนา นเร พหู;

ฆาเตตฺวา มาตุเล จ’ตฺถ, สีสราสึ อกํสุ เต.

๗๑. เสนาปติ ปาลยิตฺวา, คุมฺพฏฺฐานํ สปาวิสิ;

เสนาปติ คุมฺพโก’ติ, เตน เอส ปวุจฺจติ.

๗๒. อุปริฏฺฐมาตุลสิรํ, สีสราสึ สปสฺสิย;

ลาพุราสี’ว อิจฺฉาห, เตนา’สิ ลาพุคามโก.