ปณฺฑิตกณฺฑ

๓. นีติ สาโร มนุสฺสานํ, มิตฺโต อาจริโยปิ จ;

มาตา ปิตา จ นีติมา, สุตวา คนฺถการโก.

๔. อลสสฺส กุโต สิปฺปํ, อสิปฺปสฺส กุโต ธนํ;

อธนสฺส กุโต มิตฺตํ, อมิตฺตสฺส กุโต สุขํ;

อสุขสฺส กุโต ปุญฺญํ, อปุญฺญสฺส กุโต วรํ.

๕. สุจินฺติตจินฺตี เจว, สุภาสิตภาสีปิ จ;

สุกตกมฺมการี จ, ปณฺฑิโต สาธุมานุโส.

๖. กวิเหรญฺญกา กตฺวา, อุตฺตตฺตํ สตฺถกญฺจนํ;

ภูสนํ คชฺชปชฺชาทึ, กโรนฺติ จ มโนหรํ.

๗. พหุํ ลหุญฺจ คหณํ, สมฺมูปธารณมฺปิ จ;

คหิต อสมฺมุสฺสนํ, เอตํ สุวิญฺญุลกฺขณํ.

๘. อชรามรํว ปญฺโญ, วิชฺชมตฺถญฺจ จินฺตเย;

คหิโต อิว เกเสสุ, มจฺจุนา ธมฺมมาจเร.

๙. สิปฺปสมํ ธนํ นตฺถิ, สิปฺปํ โจรา น คณฺหเร;

อิธ โลเก สิปฺปํ มิตฺตํ, ปรโลเก สุขาวหํ.

๑๐. ภุญฺชนตฺถํ กถนตฺถํ, มุขํ โหตีติ โน วเท;

ยํ วาตํ วา มุขารุฬฺหํ, วจนํ ปณฺฑิโต นโร.

๑๑. ทุมฺเมเธหิ ปสํสา จ, วิญฺญูหิ ครหา จ ยา;

ครหาว เสยฺโย วิญฺญูหิ, ยญฺเจ พาลปฺปสํสนา.

๑๒. อจินฺติเย สาฏฺฐกเถ, ปณฺฑิโต ชินภาสิเต;

อุปเทสํ สทา คเณฺห, ครุํ สมฺมา อุปฏฺฐหํ.

ตสฺมา สาฏฺฐกเถ ธีโร, คมฺภีเร ชินภาสิเต;

อุปเทสํ สทา คเณฺห, ครุํ สมฺมา อุปฏฺฐหํ.

๑๓. ครูปเทสหีโน หิ, อตฺถสารํ น วินฺทติ;

อตฺถสารวิหีโน โส, สทฺธมฺมา ปริหายติ.

๑๔. ครูปเทสลาภี จ, อตฺถสารสมายุโต;

สทฺธมฺมํ ปริปาเลนฺโต, สทฺธมฺมสฺมา น หายติ.

๑๕. สพฺพทพฺเพสุ วิชฺเชว, ทพฺพมาหุ อนุตฺตรํ;

อหารตฺตา อนคฺฆตฺตา, อกฺขยตฺตา จ สพฺพทา.

๑๖. อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธมํ.

๑๗. ปณฺฑิเต จ คุณา สพฺเพ, มูเฬฺห โทสา หิ เกวลํ;

ตสฺมา มูฬฺหสหสฺเสสุ, ปญฺโญ เอโก วิเสสิยเต.

๑๘. พาลา อิสฺสนฺติ ทุมฺเมธา, คุณี นิทฺโทสการิโน;

ครุโก ปณฺฑิโต เอตส-มิสฺสํ เตหฺยวิทฺวา สโม.

๑๙. มนุญฺญเมว ภาเสยฺย, นามนุญฺญํ กุทาจนํ;

มนุญฺญํ ภาสมานสฺส, ครุํ ภารํ อุททฺธริ;

ธนญฺจ นํ อลาเภสิ, เตน จตฺตมโน อหุ.

๒๐. วิชฺชา ททาติ วินยํ, วินยา ยาติ ปตฺตตํ;

ปตฺตตฺตา ธนํ ปปฺโปติ, ธนา ธมฺมํ ตโต สุขํ.

๒๑. เย วุฑฺฒมปจยนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ.

๒๒. มาตริว ปรทาเรสุ, ปรทพฺเพสุ เลทฺทุํว;

อตฺตนีว สพฺพภูเตสุ, โย ปสฺสติ โส ปณฺฑิโต.

๒๓. อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

อนวชฺเชสุ กมฺเมสุ, ปสํสิเตสุ สาธุภิ.

อาสีเสเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

๒๔. วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปุญฺญกฺริยวตฺถูสุ, ปสํสิเตสุ วิญฺญุภิ.

๒๕. โลเก อุสฺสาหวนฺตานํ, ชนานํ กิมสาธิยํ;

สาคเรปิ มหาเสตุํ, กปิยูเถหิ พนฺธติ.

๒๖. กึ กุเลน วิสาเลน, คุณหีโน ตุ โย นโร;

อกุลิโนปิ สตฺถญฺโญ, เทวตาหิปิ ปุชฺชเต.

๒๗. อุกฺกฏฺเฐ สูรมิจฺฉนฺติ, มนฺตีสุ อกุตูหลํ;

ปิยญฺจ อนฺนปานมฺหิ, อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ.

๒๘. รูปโยพฺพนฺนสมฺปนฺนา, วิสาลกุลสมฺภวา;

วิชฺชาหีนา น โสภนฺเต, นิคฺคนฺธา อิว กึ สุกา.

๒๙. วุตฺยํ วิสทญาณสฺส, ญาโต อตฺโถ ตรสฺสน;

สูรปฺปภาย อาทาโส, ฉายํ ทิสฺเส น มากเร.

๓๐. อเวยฺยากรโณ ตฺวนฺโธ, พธิโร โกสวชฺชิโต;

สาหิจฺจรหิโต ปงฺคุ, มูโค ตกฺกวิวชฺชิโต.

๓๑. ธีโร จ วิวิธานญฺญู, ปเรสํ วิวรานุคู;

สพฺพามิตฺเต วสีกตฺวา, โกสิโยว สุขี สิยา.

๓๒. มหาเตโชปิ เตโชยํ, มตฺติกํ น มุทุํ กเร;

อาโป อาเปสิ มุทุกํ, สาธุวาจาว กกฺขฬํ.

๓๓. โกตฺโถ ปุตฺเตน ชาเตน, โย น วิทู น ธมฺมิโก;

กาเณน จกฺขุนา กึ วา, จกฺขุ ปีเฬว เกวลํ.

๓๔. มุทุนาว ริปุํ เชติ, มุทุนา เชติ ทารุณํ;

โน น สิทฺธํ มุทุ กิญฺจิ, ตโต จ มุทุนา ชเย.

๓๕. สชาโต เยน ชาเตน, ยาติ วํโส สมุนฺนตึ;

ปริวตฺตินิสํสาเร, มโต โก วา น ชายเต.

๓๖. ทาเน ตปสิ สูเร จ, ยสฺส น ปตฺถิโต ยโส;

วิชฺชาย มตฺถลาเภ จ, เกวลํ อธิโกวโส.

๓๗. วโร เอโก คุณี ปุตฺโต, น จ มูฬฺหสตานฺยปิ;

เอโก จนฺโท ตโม หนติ, น จ ตาราคโณ ตถา.

๓๘. ปุญฺญติตฺถกโต เยน, ตโป กฺวาปิ สุทุกฺกโร;

ตสฺส ปุตฺโต ภเว วสฺโส, สมิทฺโธ ธมฺมิโก สุทฺเธ.

๓๙. ลาลเย ปญฺจวสฺสานิ, ทสวสฺสานิ ตาลเย;

ปตฺเตตุ โสฬเส วสฺเส, ปุตฺตํ มิตฺตํว อาจเร.

๔๐. ลาลเน พหโว โทสา, ตาลเน พหโว คุณา;

ตสฺมา ปุตฺตญฺจ สิสฺสญฺจ, ตาลเย น ตุ ลาลเย.

๔๑. มาคธา ปากตา เจว, สกฺกตโวหาโรปิ จ;

เอเตสุ โกวิโท ปญฺโญ, ธีโร ปาฬึ วิโสธเย.

๔๒. สกฺกตํ ปากตญฺเจว-ปภํโส จ ปิสาจิกี;

มาคธี โสรเสนีว, ฉ ภาสา ปริกิตฺติตา.

๔๓. จนฺทนํ สีตลํ โลเก, จนฺทิกา สีตลา ตโต;

จนฺทน จนฺทิกาโตปิ, วากฺยํ สาธุ สุภาสิตํ.

๔๔. ปตฺตกาโลทิตํ อปฺปํ, วากฺยํ สุภาสิตํ ภเว;

ขุทิตสฺส กทนฺนมฺปิ, ภุตฺตํ สาทุรสํ สิยา.

๔๕. สตฺถกาปิ พหูวาจา, นาทรา พหุภาณิโน;

โสปการมุทาสินา, นนุ ทิฏฺฐํ นทีชลํ.

๔๖. ปาสาณฉตฺตํ ครุกํ, ตโต เทวานาจิกฺขนา;

ตโต วุฑฺฒานโมวาโท, ตโต พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๗. ตูลํ สลฺลหุกํ โลเก, ตโต จปลชาติโก;

ตโตโนสาวโก ตโต, ยติ ธมฺมปมาทโก.

๔๘. ปณฺฑิตสฺส ปสํสาย, ทณฺโฑ พาเลน ทียเต;

ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตเนว, วณฺณิโตว สุวณฺณิโต.

๔๙. สเตสุ ชายเต สูโร, สหสฺเสสุ จ ปณฺฑิโต;

วุตฺตา สตสหสฺเสสุ, ทาตา ภวติ วา น วา.

๕๐. วิทฺวตฺตญฺจ ราชตฺตญฺจ, เนว ตุลฺยํ กทาจิปิ;

สเทเส ปูชิโต ราชา, วิทฺวา สพฺพตฺถ ปูชิโต.

๕๑. สตํ ทีฆายุกํ สพฺพ-สตฺตานํ สุขการณํ;

อสตํ ปน สพฺเพสํ, ทุกฺขเหตุ น สํสโย.

๕๒. ปณฺฑิเต สุชเน สนฺเต, สพฺเพปิ สุชนา ชนา;

ชาเตกสฺมึ สารคนฺเธ, สพฺเพ คนฺธมยา ทุมา.

๕๓. อตฺตาว ยทิ วินีโต, นิชสฺสิตา มหาชนา;

วินีตํ ยนฺติ สพฺเพปิ, โก ตํ นาเสยฺย ปณฺฑิโต.

๕๔. สรีรสฺส คุณานญฺจ, ทูรมจฺจนฺตมนฺตรํ;

สรีรํ ขณวิทฺธํสี, กปฺปนฺตฏฺฐายิโน คุณา.

๕๕. อมฺพุํ ปิวนฺติ โน นชฺโช, รุกฺโข ขาทติ โน ผลํ;

เมโฆ กฺวจิปิ โน สสฺสํ, ปรตฺถาย สตํ ธนํ.

๕๖. สจฺจํ ปุนปิ สจฺจนฺติ, ภุชมุกฺขิปฺป มุจฺจเต;

สกตฺโถ นตฺถิ นตฺเถว, ปรสฺสตฺถ มกุพฺพโต.

๕๗. สตํ ผรุสวาจาหิ, น ยาติ วิกตึ มโน;

ติณุกฺกาหิ น สกฺกาว, ตาเปตุํ สาคเร ชลํ.

๕๘. เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา.

๕๙. ธมฺมตฺถกามโมกฺขานํ, ยสฺเสโกปิ น วิชฺชติ;

อชคลถนสฺเสว, ตสฺส ชาติ นิรตฺถกา.

๖๐. น กมฺมมปิ จินฺเตตฺวา, จเช อุยฺโยคมตฺตโน;

อนุยฺโยเคน เตลานิ, ติเลหิ น สกฺกา ลทฺธุํ.

๖๑. ยถา เหฺยเกน จกฺเกน, น รถสฺส ปติ ภเว;

เอวํ ปุริสกาเรน, วินา กมฺมํ น สิชฺฌติ.

๖๒. อุยฺยาเมน หิ สิชฺฌนฺติ, การิยานิ น มโนรถํ;

น หิ สุตฺตสฺส สีหสฺส, ปวิสนฺติ มิคามุเข.

๖๓. มาตาปิตุ กตาภฺยาโส, คุณิตเมติ พาลโก;

น คพฺภชาติมตฺเตน, ปุตฺโต ภวติ ปณฺฑิโต.

๖๔. มาตา สตฺตุ ปิตา เวรี, เยน พาโล น ปาฐิโต;

น โสภเต สภามชฺเฌ, หํสมชฺเฌ พโก ยถา.

๖๕. กาโจ กญฺจนสํสคฺโค, ธตฺเต มรกตึ ชุตึ;

ตถา สพฺภิสนฺนิธานา, มูโฬฺห ยาติ ปวีณตํ.

๖๖. ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺมาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

๖๗. อุฏฺฐานา อุปฏฺฐานา, จ, สุสฺสูสา ปาริจรียา;

สกฺกจฺจํ สิปฺปุคฺคหณา, ครุํ อาราธเย พุโธ.

๖๘. กาพฺยสตฺถ วิโนเทน, กาโล คจฺฉติ ธีมตํ;

พฺยสเนน จ มูฬฺหานํ, นิทาย กลเหน วา.

๖๙. ฉ โทสา ปุริเสเนห, หาตพฺพา ภูติมิจฺฉตา;

นิทฺทาตนฺที ภยํ โกโธ, อาลสฺยํ ทีฆสุตฺตตา.

นิทฺทาสีลี สภาสีลี, อนุฏฺฐาตา จ โย นโร;

อลโส โกธปญฺญาโณ, ตํ ปราภวโต มุขํ.

๗๐. นิคฺคุเณสุปิ สตฺเตสุ, ทยา กุพฺพนฺติ สาธโว;

น หิ สํหรเต ชุตึ, จนฺโท จณฺฑาลเวเสฺม.

๗๑. ยตฺร วิทฺวชฺชโน นตฺถิ, สีลาโฆฺย ตตฺร อปฺปธิปิ;

นิรตฺถปาทเม เทเส, เอรณฺโฑปิ ทุมายเต.

๗๒. ฐานภฏฺฐา น โสภนฺเต, ทนฺตา เกสา นขา นรา;

อิติวิญฺญาย มติมา, สฏฺฐานํ น ปริจฺจเช.

๗๓. ปโรปเทเส ปณฺฑิจฺจํ, สพฺเพสํ สุกรญฺหิ โข;