ธาตุวํโส |โอ๐.๐๐๐๑|

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

๑. ตถาคตสฺสาคมนกถา

สมฺพุทฺธมตุลํ สุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ อนุตฺตรํ,

นมสฺสิตฺวา ปวกฺขามิ ธาตุวํสปฺปกาสนํ;

ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ ลงฺกาทีปํ มโนรมํ,

สตฺตานํ หิตมิจฺฉนฺโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตึ.

ตตฺถ ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ’ติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปรินาเมตฺวา อปฺปติสรณภาวปฺปตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขนิปฺผาทนภาเวน นาโถ ปติสรณ ภูโต ภควา พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนตฺตยมคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ คโต. ตตฺถ ปฐมคมเน ตาว โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ปุรตฺถีมาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถมิเตเยว มารพลํ วิธเมตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม จุตุปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ คุณปติมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โพธิมณฺฑปฺปเทเส อนุกฺกเมน สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิโคฺรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภิรตํ ปจฺจเวกฺขเนน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺส พฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติมหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน หุตฺวา |โอ๐.๐๐๐๒| พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขุนํ พหูปการกํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสีนํ ปุรํ คนฺตฺวา อญฺญาโกณฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปกฺขสฺส ปญฺจมิยํ ปญฺจวคฺคิเย สพฺเพปิ เต อรหนฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ทตฺวา ปุนทิวเส อรหนฺตํ ทตฺวา ตสฺส สหายเก จตุปญฺญาสชเน อรหนฺตํ ปาเปตฺวา เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘จรถ ภิกฺขเว จาริก’ นฺติ ภิกฺขุ ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ภทฺทวคฺคิเย กุมาเร ตึสชเน วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสนฺโต อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนนฺโต ตตฺเถว วิหาสิ. อปรภาเค องฺคมคธรฏฺฐวาสิโน อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺญํ อุปฏฺฐาเปสุํ. โส ปน อิจฺฉาจาราภิภูโต จินฺเตสิ? ‘‘สจายํ มหาสมโณ อิมสฺส สมาคมสฺส มชฺเฌ ปาฏิหาริยํ กเรยฺย ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสติ’’ติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตอชฺฌาสยํ ญตฺวา ปาโตว อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ อาหริตฺวา อโนตตฺเต อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺห สมเย ผุสฺสปุณฺณมีอุโปสถทิวเส ลงฺกาทีปสฺสตฺถาย ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ตสฺส ปน ทีปสฺส มหาคงฺคาย ทกฺขิณปสฺเส อายามโต ติโยชเน ปุถุลโต เอกโยชนปฺปมาเณ มหานาควนุยฺยาเน ยกฺขสมาคมสฺส มชฺเฌ ตสฺส อุปริ มหิยงฺคณถูปสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐาเน อากาเสเยว ฐีโต วุฏฺฐิวาตนฺธการํ ทสฺเสตฺวา เตสํ ภยํ อุปฺปาเทสิ. เต ภเยน อุปทฺทุตา ‘‘กสฺส นุ โข อิมํ กมฺม’’นฺติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต อทฺทสํสุ ภควนฺตํ อากาเส นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ อภยํ ยาวึสุ. เตสํ ภควา อาห?

‘‘สเจ |โอ๐.๐๐๐๓| ตุเมฺห อภยํ อิจฺฉถ มยฺหํ นิสชฺชฏฺฐานสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ. สพฺเพปิ เต ตสฺส นิสชฺชฏฺฐานํ อทํสุ. ภควา นิสชฺชาย โอกาสํ คเหตฺวา เตสํ ภยํ วิโนเทตฺวา เตหิ ทินฺเน ภุมิภาเค จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา นิสีทิ. นิสินฺโนว ปน ภควา จมฺมขณฺฑํ ปสาเรสิ. เต ยกฺขา ภีตตสิตา อญฺญตฺถ คนฺตุํ อสหมานา สมนฺตโต สาครตีเร ราสิภูตา อเหสุํ. สตฺถา คิริทีปํ อิทฺธานุภาเวน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ปุน ยถาฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ปตฺถริตจมฺมขณฺฑมฺปิ สํขิปิ. ตสฺมึ ขเณ ตโต ตโต เทวา สนฺนิปตึสุ. เตสํ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. อเนเกสํ ปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา อสงฺเขยฺยา อเหสุํ. สุมนกูเฏ ปน มหาสุมนเทโว โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตโน ปูชนียํ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา เตน ยาจิโต สีสํ ปาณินา ปรามสิตฺวา เกสธาตุํคเหตฺวา ตสฺส อทาสิ. ทตฺวา จ ปน ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ปุน อุรุเวลเมว อาคโต. โส ปน เกสธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเกนาทาย สตฺถุ นิสินฺนฏฺฐาเน นานารตเนหิ วิจิตฺตํ ถูปํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุปริ อินฺทนีลมณิถูปิกาหิ ปิทหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺโต วิหาสิ. ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ สาริปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิโก สรภู นาม เถโร ขีณาสโว จิตกโต อิทฺธิยา ตถาคตสฺส คีวฏฺฐึ อาทาย ตสฺมึ อินฺทนีลมณิถูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา เมฆวณฺณปาสาเณหิ ทฺวาทสหตฺถํ ถูปํ การาเปตฺวา คโต. ตโต เทวานมฺปิยติสฺสรญฺโญ ภาตา จูฬาภโย นาม กุมาโร ตมพฺภุตํ เจติยํ ทิสฺวา อภิปฺปสนฺโน ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต ตึสหตฺถํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปุน ทุฏฺฐคามณี อภยมหาราชา ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสีติหตฺถํ กญฺจุกเจติยํ การาเปสิ. มหิยงฺคณ |โอ๐.๐๐๐๔| ถูปสฺส ปติฏฺฐานาธิกาโร เอวํ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ?

โพธึ ปตฺวาน สมฺพุทฺโธ โพธิมูเล นราสโภ

นิสีทิตฺวาน สตฺตาหํ ปาฏิหีรํ ตโต อกา.

ตโต ปุพฺพุตฺตเร ฐตฺวา ปลฺลงฺกา อีสเก ชิโน

อนิมิเสน เนตฺเตน สตฺตาหํ ตํ อุทิกฺขยิ.

จงฺกมิตฺวาน สตฺตาหํ จกฺขเม รตนามเย

วิจินิตฺวา ชิโน ธมฺมํ วรํ โส รตนาฆเร.

อชปาลมฺหิ สตฺตาหํ อนุโภสิ สมาธิชํ

รมฺเม จ มุจลินฺทสฺมึ วิมุตฺติสุขมุตฺตมํ.

ราชายตนมูลมฺหิ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี

ทนฺตโปโนทกํ สกฺโก อทาสิ สตฺถุโน ตทา.

จตุหิ โลกปาเลหิ สิลาปตฺตํ สมาหฏํ จตุกฺกเมกกํ กตฺวา อธิฏฺฐาเนน นายโก.

วาณิเชหิ ตทา ทินฺนํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกํ

ตหึ ปน คเหตฺวาน ภตฺตกิจฺจํ อกา ชิโน.

คณฺหึสุ สรณํ ตสฺส ตปุสฺสภลฺลิกา อุโภ

สรณํ อคมุํ เต ตํ สตฺถุ ทินฺนสิโรรุหา.

คนฺตฺวาน เต สกํ รฏฺฐํ ถูปํ กตฺวา มโนรมํ

นมสฺสึสุ จ ปูเชสุํ เทฺวภาติโกปาสกา.

อิติ โส สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสิ นายโก?

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สตฺถา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตุํ.

ตโต พาราณสึ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ

โกณฺฑญฺโญ เทสิเต ธมฺเม โสตาปตฺติผลํ ลภิ.

พฺรหฺมาโน’ฏฺฐารสโกฏี เทวตา จ อสงฺขิยา

โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต.

ปตฺโต |โอ๐.๐๐๐๕| ปาฏิปเท วปฺโป ภทฺทิโย ทุติเย ผลํ,

ตติเย จ มหานาโม อสฺสชี จ จตุตฺถียํ.

เต สพฺเพ สนฺนิปาเตตฺวา ปญฺจ’เม ปญฺจวคฺคิเย,

อนตฺตสุตฺตํ เทเสตฺวา โพธิยคฺค ผเลน เต.

โพธึ ปาเปตฺวา ปญฺจาเห ยสตฺเถราทิเก ชเน,

ตโต มคฺคนฺตเร ตึสกุมาเร ภทฺทวคฺคิเย.

อุรุเวลํ ตโต คนฺตฺวา อุรุเวลาย สญฺญิตํ,

อุรุเวเลนนุญฺญาโต อุรุเวลนาคํ ทมิ.

ตํ ตํ ทมี ชิโน นาคํ ทมเนน อุราทิคํ,

ตถาคตํ นิมนฺตึสุ ทิสฺวา เต ปาฏิหาริยํ.

อิเธว วนสณฺฑสฺมึ วิหาเรตฺวา มหามุนี,

อุปฏฺฐาหามเส สพฺเพ นิจฺจภตฺเตน ตํ มยํ.

อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺเญ อุปฏฺฐิเต,

ตสฺส’ตฺตโน นาคมเน อิจฺฉาจารํ วิชานิย.

อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ หริตฺวา ทิปทุตฺตโม,

อโนตตฺตทเห ภุตฺวา สายนฺห สมเย สยํ.

โพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน,

ลงฺกาทีปํ วิโสเธตุํ ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ยกฺเข ทมิตฺวา สมฺพุทฺโธ ธาตุํ ทตฺวาน นายโก,

คนฺตฺวาน อุรุเวลํ โส วสี ตตฺถ วเน ชิโน.

ปฐมคมนกถา สมตฺตา.

ทุติยคมเน ปน โพธิโต ปญฺจเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วสนฺโต จูโฬทร’มโหทรานํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคานํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ทิสฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย จิตฺตมาสสฺส กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส |โอ๐.๐๐๐๖| นาคทีปํ คนฺตฺวา เตสํ สงฺคามมชฺเฌ อากาเส นิสินฺโน อนฺธการํ อกาสิ. เต อนฺธการาภิภูเต สมสฺสาเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สรณภูตานํ เตสํ สามคฺคิกรณตฺถํ ผลภริตรุกฺขํ จาเลนฺโต วิย ธมฺมํ เทเสสิ. เต อุโภปิ ธมฺเม ปสีทิตฺวา ตมฺปิ ปลฺลงฺกํ ตถาคตสฺส อทํสุ. ภควา ปลฺลงฺเก นิสินฺโน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา อสีติโกฏิโย นาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ สมาคเม มโหทรสฺส มาตุโล มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา ภควนฺตํ ปุน กลฺยาณิเทสมาคมนตฺถํ. อยาจิ. ภควา ปน ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสตฺวา ‘‘เชตวนเมว คโต.

เอวญฺหิ โส นาคทีปํ อุเปโต,

มาราภิภุ สพฺพวิทุ สุเมโธ;

ทเมตฺว นาเค กรุณายุเปโต,

คนฺตฺวา วสี เชตวเน มุนินฺโท.

ทุติยคมนกถา สมตฺตา.

ตติยคมเน ปน โพธิโต อฏฺฐเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วิหรนฺโต ภควา? ‘‘มม ปรินิพฺพานโต ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, โส ทีโป พหุ ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสโกปาสิกาทิ อริยคณเสวิโต กาสาวปชฺโชโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ จตุนฺนํ ทาฐาธาตุนํ อนฺตเร เอกา ทาฐา จ ทกฺขิณอกฺขธาตุ จ นลาฏธาตุ จ รามคามวาสีหิ ลทฺโธ เอกโกฏฺฐาโส จ อญฺเญ พหุสรีรธาตุ จ เกสธาตุโย จ ตตฺเถว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ อเนกานิ สงฺฆารามสหสฺสานิ จ. พุทฺธธมฺมสงฺฆรตเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ มหาชโน ภวิสฺสติ. ตสฺมา ลงฺกาทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี ‘‘ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ? ‘‘อานนฺท จตุปฏิสมฺภิทปฺปตฺตานํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. อเมฺหหิ สทฺธึ คนฺตพฺพ ‘‘นฺติ. อานนฺทตฺเถโร กปิลวตฺถุโกฬิย นครวาสีนํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. เต ปฏิเวทิตา ปญฺจสตขีณาสวา ปตฺตจีวรธารา หุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา |โอ๐.๐๐๐๗| อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. สตฺถุโน ปน สลลาย นาม คนฺธกุฏิยา อวิทูเร รตฺตเสตนีลุปฺปลกุมุทปทุมปุณฺฑรีกสตปตฺตสหสฺสปตฺตชลเชหิ โสคนฺธิก นานาปุปฺเผหิ สญฺจนฺนา,สุภโสปานา, ปสาทิตสมติตฺติกกากเปยฺยสุรมณียสีตลมธุโรทกา สุผุลฺลปุปฺผผลธาริต นานาวิธวิจิตฺตสาลสลลจมฺปกาโสกรุกฺขานาครุกฺขาทีหิ สุสชฺชิตภูมิปเทสา อจฺจนฺตรมณิยา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ มหานุภาโว สุมโนนาม นาคราชา โสฬสสหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ ปริวุโต มหนฺตํ สิริสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา มหนฺตํ สุขโสมนสฺสํ อนุภวมาโน อตฺตโน มาตรํ นนฺทนาคมานวิกํ ครุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺสา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมาโน ตสฺมึเยว โปกฺขรณึ อชฺฌาวสติ. สตฺถา ปน อตฺตโน คมนํ สํวิธานานนฺตเร สุมนํ นาคราชานํ อวิทุเร ฐิตํ อามนฺเตตฺวา สปริวาโร อาคจฺฉา หีติ อาห. โส สาธุติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สุปุปฺปีตจมฺปกรุกฺขํ ตถาคตสฺส สูริยรํสินิวารณตฺถํ ฉตฺตํ กตฺวา คณฺหิ. อถ ภควา รวิรสฺมิปตฺถฏสุวณฺณปพฺพโต วิย วิโรจมาโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อพฺภูคฺคญฺฉิ. สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา ฐีตา เต ปญฺจสตขีณาสวาปิ สกํ สกํ ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. สตฺถา ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต วิสาขปุณฺณมุโปสถทิวเส กลฺยาณิยํ คนฺตฺวา มหารเห มณฺฑปมชฺเฌ ปญฺญตฺตวร พุทฺธาสเน ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต หุตฺวา นิสีทิ.

อถ มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุ สงฺฆํ อเนเกหิ ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺส ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สุมนกุเฏ ปทลญฺฉนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ปพฺพตปาเท อเนกปาทปากิณฺณภูมิปฺปเทเส นิสินฺโน ทิวาวิหารํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สตวารํ สหสฺสวารํ สงฺกมฺปิ. ตตฺถ มหาเสนํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต |โอ๐.๐๐๐๘| วุฏฺฐาย มหาถูปฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺราปิ วิสาลรูป เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ถูปาราม เจติยฏฺฐาเน ตเถว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ จ ปถวิปาล เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย. นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มริจวฏฺฏิเจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สมาปตฺตึ อปฺปยิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมึ ฐาเน อินฺทกเทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย กาจรคามเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. (ตสฺมึ ฐาเน มหาโฆส เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย นิยฺยาเทสิ) เอตสฺมึ มหาเจติยฏฺฐาเน มหาโฆสํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ติสฺสมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ มณิเมขลํ นาม เทวธีตรํ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ตโต นาคมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมิมฺปิ มหินฺทํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย มหาคงฺคาย ทกฺขิณทิสาภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาคํ เจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. พหลฆนมหาปถวิ ปริพฺภมิตกุมฺภการจกฺกํ วิย ปภินฺตมทมหา หตฺถินาคสฺส กุญฺจนาทกรณํ วิย อุจฺฉุโกฏฺฏน ยนฺต-มุขสทฺโท |โอ๐.๐๐๐๙| วิย (จ) สตวารํ สหสฺสวารํ นทมานา โสมนสฺสปฺปตฺตา วิย สกลลงฺกาทีปํ อุนฺนาทํ กุรุมานา สํกมฺปิ. ตโต วุฏฺฐาย สุมนนาครญฺโญ หตฺเถสุ ฐิต จมฺปกรุกฺขโต ปุปฺผานิ อาทาย ตตฺถ ปูเชตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มยา ภนฺเต กึ กตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉิ. อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ อาห. โส ตํ สุตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ คนฺธกุฏึ มม อารกฺขํ กโรนฺตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อสีตฺยานุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตํ ทสฺสนานุตฺตริยภูตํ ปสฺสนฺตสฺส มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกมหาเมโฆ วิย อากาสคงฺคํ โอตรนฺโต วิย รตนทามํ คนฺเถนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สวนียสรํ วิสฺสชฺเชตฺวา พฺรมฺหโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต นานานเยหิ วิจิตฺตกถํ กถยมานานํ สวนานุริตฺตยภูตํ สํสารณฺณวนิมุคฺคานํ ตารณสมตฺถํ มธุร ธมฺมเทสนํ สุณนฺตสฺส, ญาณิทฺธิยา โกฏิปฺปตฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวเก ปสฺสนฺตสฺส, ตตฺเถว มยฺหํ วสนํ รุจฺจติ. น สกฺโกมิ อญฺญตฺถ ตุเมฺหหิ วินา วสิตุนฺติ อาห. ภควา ตสฺส กถํ สุตฺวา นคราช, อิมํ ปเทสํ ตยา จิรํ วสิตฏฺฐานํ. กกุสนฺธสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา, ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล วรนิทฺโท นาม นาคราชา หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต จิรํ วิหาสิ. ปุน โกณาคมนสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ชยเสโน นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา ตตฺเถว จิรํ วิหาสิ. ปุน กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา. ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ทีฆสาโล นาม นาคราชา หุตฺวา ตาย ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต วิหาสิ. มยิ ปน ปรินิพฺพุเต กากวณฺณติสฺสมหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ อิมสฺมึเยว |โอ๐.๐๐๑๐| ฐาเน ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ตสฺมา ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ วตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตฺวํ อปฺปมตฺโต โหหีติ วตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต.

ตสฺส ปน นาครญฺโญ มาตา อินฺทมานวิกา นาม อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, ภนฺเต มม ปุตฺโต สุมโน นาม นาคราชา กุหินฺติ อาห. ตว ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส สมีเป วราห นาม โสณฺฑิยํ สมาธิ อปฺปิตตฺตา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺหากํ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ขมถ เมติ อจฺจยํ เทเสตฺวา มหตึ นาคสมฺปตฺตึ คเหตฺวา ปุตฺตสฺส สุมนนาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มหตึ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ ตตฺเถว อารกฺขํ คเหตฺวา จิรํ วิหาสิ.

มหาปญฺโญ มหาสทฺโธ มหาวีโร มหาอิสิ,

มหาพเลน สมฺปนฺโน มหนฺตคุณภุสิโต;

คนฺตฺวาน ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส,

คนฺตฺวา นาควรํ ทีปํ อคา เชตวนํ วิทุ.

อติสยมติสาโร สารทานํ กโรนฺโต,

อติอธิรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต;

อติคุณธรณีโย สพฺพสตฺเต ตมคฺคํ,

อติวิปุลทโย ตาเนตุมาคา สุทีปํ.

ตติยคมนกถา สมตฺตา.

อิติ อริยชนปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส คมนํ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

อาคนฺตฺวา ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส

ปุน คนฺตฺวา นาคทีปํ อคา เชตวนํ วรํ

อติสยมติสาโร สารทาเนก รตฺโต

อติธิติรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต

อติคุณรมณียํ สพฺพสนฺเตกมคฺคํ

อติวิปุลทยตฺตา ลงฺกมาคา สุทีปํ

อิติ สีหฬภาสาย กเต ธาตุวํเส ทิสฺสเต.

๒. |โอ๐.๐๐๑๑| ปรินิพฺพานกถา

สตฺถา ปน ตโต ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ติปิฏกปริยตฺติธมฺมํ เทเสตฺวา เวเนยฺยชเน สํสารโต จตุอริยมคฺคผลปฏิลาภวเสน อุทฺธาเรตฺวา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิเม กาเล เวสาลินครํ อุปนิสฺสาย จาปาลเจติยํ นิสฺสาย วิหรนฺโต มาเรน ปรินิพฺพานตฺถาย อาราธิโต สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขาเร วิสฺสชฺเชสิ. ตสฺส วิสฺสฏฺฐภาวํ อานนฺโทเยว อญฺญาสิ. อญฺโญ โกจิปิ ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ชานาเปสฺสามีติ เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขเว ตถาคตสฺส น จิรสฺเสว ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, ตุเมฺห สตฺตตึสโพธิ ปกฺขิยธมฺเมสุ สมคฺคา หุตฺวา เอกีภาวา โหถ, ตุเมฺห วิวาทํ มา กโรถ. อปฺปมาเทน ติสฺโส สิกฺขา สมฺปาเทถาติ วตฺวา ปุน ทิวเส เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตา ปฏิกฺกมิตฺวา ภณฺฑคามํ คโต. ภณฺฑคามโต หตฺถิคามํ หตฺถิคามโต อมฺพคามํ อมฺพคามโต ชมฺพุคามํ ชมฺพุคามโต นิโคฺรธคามํ นิโคฺรธคามโต โภคนครํ โภคนครโต ปาวานครํ ปาวานครโต กุสินารานครํ ปตฺโต. ตตฺถ ยมกสาลานมนฺตเร ฐีโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา อุนฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปหิ กิลนฺโตสฺมิ อานนฺท นิปชฺชิสฺสามิ’ติ อาห. ตํ สุตฺวา อานนฺทตฺเถโร อุตฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ อตฺถริตฺวา ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ อสยิตพุทฺธเสยฺยํ สยนฺโต ทกฺขิณปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

อตีตมทฺธาน ภเว จรนฺโต,

อนนฺตสตฺเต กรุณายุเปโต;

กตฺวาน ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ,

ปตฺโต สิวํ โลกหิตาย นาโถ.

เอวํ |โอ๐.๐๐๑๒| หิ โส ทสพโลปิ วิหีนถาโม,

ยมสฺส สาลาน นิปชฺชิ มชฺเฌ;

กตฺวาน สญฺญญฺหิ อนุฏฺฐหานํ,

ส อิทฺธิมา มารมุขํ ปวิฏฺโฐ.

ตสฺมึ ขเณ สมกสาลา สุปุปฺผิตา อเหสุํ. น เกวลํ ยมกสาลาเยว สุปุปฺผีตา, อถ โข ทสสหสฺสี โลกธาตุ จกฺกวาเฬสุ สาลรุกฺขาปิ ปุปฺผิตา. น สาลรุกฺขาเยว สุปุปฺผิตา, อถ โข ยํ กิญฺจิ ปุปฺผุปคผลูปค รุกฺขชาตํ สพฺพมฺปิ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ คณฺหิ. ชเลสุ ชลปทุมานิ ถเลสุ ถลปทุมานิ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ สาขาสุ สาขาปทุมานิ ลตาสุ ลตาปทุมานิ อากาเส โอลมฺพปทุมานิ ปิฏฺฐิปาสาเณ หินฺทิตฺวา สตปตฺตปทุมานิ สุปุปฺผิตานิ อเหสุํ. ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลโก ตาว ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬา เอกมาลาคุณา วิย อเหสุํ. เทวา อากาสโต ทิพฺพมนฺทารวปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณานิ จ สมากิรนฺติ. ทิพฺพตุริยสงฺคิติโย จ อนฺตลิกฺเข ปวตฺตนฺติ. อเนกานิ อจฺฉริยสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ปูชาวิเสเส ปวตฺตมาเน ปฐมยาเม สุภทฺทปริพฺพาชกํ วิเนตฺวา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เทวตานํ อนุสาสิตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานญฺจ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย เอตฺถนฺตรโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

มหาโมหตมํ หนฺตฺวา สตฺตานํ หทยสฺสิตํ,

รวีว โชตมาโน โส โลกสฺส อนุกมฺปโก;

วสฺสานิ |โอ๐.๐๐๑๓| ปญฺจตาลีสํ กตฺวา สตฺตหิตํ พหุํ,

อธุนา อคฺคิกฺขนฺโธว ปรินิพฺพายิ โส ชิโน.

เอวํ ปน ภควติ ปรินิพฺพุเต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ตถาคตสฺส สรีรปฺปมาณํ วรโทณึ รตเนหิ มาเปตฺวา วิสุทฺธกปฺปาเสหิ ตถาคตสฺส สรีรํ เวเฐตฺวา รตนโทณิยํ ปกฺขิปิตฺวา คนฺธเตเลหิ ปูเรตฺวา อปราย โทณิยา ปิทหิตฺวา สพฺพคนฺธทารุจิตกํ กตฺวา เยภุยฺเยน เทวตาโย โลหิตจนฺทนฆฏิกาโย อาทาย จิตกายํ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ คาหาเปตุํ นาสกฺขึสุ. กสฺมา? มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนาคตตฺตา. โส อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร เยภุยฺเยน พหุนฺนํ เทวานํ ปิโย มนาโป. เถรสฺส หิ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ ปมาโณ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เทวตา ตสฺมึ สมาคเม อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อทิสฺวา อมฺหากํ มหากสฺสปตฺเถโร กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ญตฺวา ยาว เถโร อิมสฺมึ น สมฺปตฺโต จิตกํ ตาว น ปชฺชลตุติ อธิฏฺฐหึสุ. ตสฺมึ กาเล เถโร เยภุยฺเยน เตรสธุตงฺคธเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา จิตกํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาทปสฺเส ฐีโต, ภนฺเต ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตรสตฺถุโน ปาทมุเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย อวิชหิตฺวา อาคโต. อิทานิ เม อวสานทสฺสนนฺติ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิตุํ อธิฏฺฐาสิ.

มหากสฺสปเถโร โส ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.

ปทกฺขิณญฺจ ติกฺขตฺตุํ กตฺวา ฐตฺวา ปทนฺติเก;

ปติฏฺฐหนฺตุ สีเส เม ชินปาเทติ’ธิฏฺฐหิ.

สหาธิฏฺฐานํ จิตกา ทุสฺสานิ จ วิภินฺทิย;

นิกฺขมึสุ ตทา ปาทา ฆนมุตฺโตว จนฺทิมา.

อุโห หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ฐเปตฺวา อตฺตโน สิเร;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ขมาเปตฺวา วิสชฺชยี.

ปุณฺณจนฺโท ยถา อพฺภํ จิตกํ ปาวิสิ ตทา;

อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา รวํ รวิ มหาชโน.

อุฏฺฐหิตฺวาน ปาจีนา วนฺโท อตฺถงฺคโต ยถา;

ปาเท อนฺตรธายนฺเต อโรทึสุ มหาชนา.

ตทา มลฺลราชาโน ภควโต สรีรกิจฺจํ กริสฺสามาติ วตฺวา นานาวตฺถาภรณานิ นิวาเสตฺวา ปริวารยึสุ. ตโต ราชาโน มนุสฺสา จ อคฺคึ ทาตุํ อารหึสุ. ตทา สกฺโก? มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺโก เทวราชา มณิโชติรสํ ปสาเรตฺวา นิกฺขนฺตอคฺคินา มม สรีรกิจฺจํ กริสฺสติ. มณิอคฺคิโน อวสาเน มนุสฺสา อคฺคึ กริสฺสนฺติติ. เอวํ พุทฺธวจนํ ปริภาเวตฺวา นิกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภควโต สรีรกิจฺจํ กตฺวา สมนฺตโต อุฏฺฐหตุติ อธิฏฺฐหิ.

ตสฺมึ ขเณ สยเมว จิตกํ อคฺคิ คณฺหิ. สรีรํ ปน ภควโต ฌายามานํ ฉวิจมฺมมํสนหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชํ อเสเสตฺวา สุมนมกุฬมุตฺตาราสิสทิสเมว ธาตุโย อวเสสา อเหสุํ.

ปรินิพฺพุตกาเลปิ สกลํ กลุนํ อหุ;

ปริเทโว มหา อาสิ มหี อุทฺริยนํ ยถา.

เทวตายานุภาเวน สตฺถุโน จิตโก สยํ;

ตโต เอกปฺปหาเรน ปชฺชลิตฺถ สมนฺตโต.

ยญฺจ อพฺภนฺตรํ ทุสฺสํ ยํ ทุสฺสํ สพฺพพาหิรํ

ทุสฺเส เทฺวว น ฌายึสุ เตสํ ทุสฺสานมนฺตเร;

ยถา นิรุทฺธเตลสฺส น มสี น จ ฉาริกา;

เอวมสฺส น ทิสฺสติ พุทฺธคตฺตสฺส ฌายโต.

สุมนมกุฬสภาวา จ โธตมุตฺตาภเมว จ;

สุวณฺณวณฺณสํกาสา อวสิสฺสํสุ ธาตุโย.

ทาฐา จตสฺโส อุณฺหีสํ อกฺขกา เทฺว จ สตฺติมา;

น วิกิณฺณา ตโต เสสา วิปฺปกิณฺณาว ธาตุโย.

อโหสิ ตนุกา ธาตุ สาสปพีชมตฺติกา;

ธาตุโย มชฺฌิมา มชฺเฌภินฺนตณฺฑุลมตฺติกา.

ธาตุโย |โอ๐.๐๐๑๕| มหติ มชฺเฌ ภินฺนมุคฺคปฺปมาณิกา;

ธาตุวณฺณา ตโย อาสุํ พุทฺธาธิฏฺฐานเตชสา.

สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส สิสฺโส สรภุนามโก;

อาทาย ชินคีวฏฺฐึ จิตกาโตว ธาตุ โส.

สทฺธึ สิสฺสสหสฺเสน เจติเย มหิยงฺคเณ;

ฐเปตฺวา เจติยํ กตฺวา กุสินารมคา มุนิ.

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต เขโม การุณิโก มุนิ;

สหสา จิตกาโตว วามทาฐํ สมคฺคหี.

อากาสโต ปติตฺวาปิ นิกฺขมิตฺวาปิ สาลโต;

สมนฺตโตมฺพุมุคฺคนฺตฺวา นิพฺพาเปสุํ ชลานลํ.

มลฺลราชคณา สพฺเพ สพฺพคนฺโธทเกน ตํ;

จิตกํ โลกนาถสฺส นิพฺพาเปสุํ มเหสิโน.

เอวํ ปน สพฺพโลเก กรุณาธิโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวสาขปุณฺณมุโปสเถ องฺคารทิวเส ปรินิพฺพุโต. เทวมนุสฺสานํ สงฺคหกรณตฺถาย ยมกสาลานมนฺตเร จิตกํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี. ตโต วีสํ หตฺถสติกสฺส อุปริ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสิ. ยาว อคฺคิปรินิพฺพาปนํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ โหติ.

ตโต สตฺตทิวสานิ กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺเตสุ คนฺโธทเกน จิตกํ นิพฺพาปยมาเนสุ สาลรุกฺขโต อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา จิตกํ นิพฺพาปยึสุ. ตโต ทสพลสฺส ธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเก ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน นคเร สนฺถาคาเร ฐเปตฺวา สตฺติปญฺชรํ กตฺวา ธนุปากาเรหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา สตฺตาหํ นจฺจคีตวาทิตคนฺธมาลาทีหิ มลฺลราชปุตฺตา สกฺการํ กรึสุ.

ตโต เต มลฺลราชาโน รมฺมํ เทวสโภปมํ;

สพฺพถา มณฺฑุยิตฺวาน สนฺถาคารํ ตโต ปน.

มคฺคํ |โอ๐.๐๐๑๖| อลงฺกริตฺวาน ยาว มกุฏเจติยา;

หตฺถีกฺขนฺเธ ฐเปตฺวาน เหมโทณึ สธาตุกํ.

คนฺธาทีหิปิ ปูเชตฺวา กีฬนฺตา สาธุกีฬิตํ;

ปเวเสตฺวาน นครํ สนฺถาคาเร มโนรเม.

ทสภูมสฺมึ ปลฺลงฺเก ฐเปตฺวา ชินธาตุโย;

อุสฺสยุํ เต ตทา ฉตฺเต สนฺถาคารสมนฺตโต.

หตฺถีหิ ปริกฺขิปาเปสุํ ตโต อสฺเส ตโต รเถ,

อญฺโญ’ญฺญํ ปริวาเรตฺวา ตโต โยเธ ตโต ธนุ;

อิติ ปริกฺขิปาเปสุํ สมนฺตา โยชนํ กมา,

ตทา นจฺเจหิ คีเตหิ วาทิเตหิ จ ปูชยุํ.)