๔. ตทฺธิตกณฺฑ

อปจฺจตทฺธิต

๒๓๒. วาณปจฺเจ.

ฉฏฺฐนฺตา สทฺทา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ วา โหติ. วาติ วากฺยตฺถํ. เณเนวาปจฺจตฺถสฺส วุตฺตตฺตา อปจฺจสทฺทาปฺปโยโค.

‘‘เตสํ วิภตฺยา’’ โท เตสํคหเณน วิภตฺติโลโป. ตโถตฺตรตฺร.

‘‘เตสํ โณ โลปํ’’ติ ปจฺจยานํ ณสฺส โลโป.

‘‘วุทฺธาทิสรสฺส วา สํโยคนฺตสฺส สเณ เจ’’ติ สณกาเร ปเร อสํโยคนฺตสฺสาทิสรสฺส วุทฺธิ.

ตสฺสาปนิยเม –

อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

อการิวณฺณุวณฺณานํ อาเอโอวุทฺธิโย โหนฺติ, จสทฺเทน กฺวจิ น.

สรโลปาทิ, ตทฺธิตตฺตา นามมิว กเต สฺยาทิ.

ตทฺธิตาภิเธยฺยลิงฺค–วิภตฺติวจนา สิยุํ.

สมูหภาวชา ภีโย, สกตฺเถ โณฺย นปุํสเก.

ตา ตุตฺถิยํ นิปาตา เต, ธามิถํปจฺจยนฺตกา.

วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ โปโส วาสิฏฺโฐ, อิตฺถี วาสิฏฺฐี, นปุํสกํ วาสิฏฺฐํ. วิกปฺปวิธานโต ตทฺธิเตน สมาสสฺสาจฺจนฺตํ พาธายา ภาวา วสิฏฺฐา ปจฺจนฺติปิ โหติ.

นปุํสเกน วาปีติ, สทฺทสตฺถวิทู วิทุํ.

๒๓๓. วา อปจฺเจติ จาธิกาโร.

ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

วจฺฉาทิโต โคตฺตคณโต ณายโน ณาโน จ วา โหติ.

อปจฺจํ ปปุตฺตปฺปภุติ โคตฺตํ. กจฺจสฺสาปจฺจํ กจฺจายโน, กจฺจาโน วา. สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ.

๒๓๔. ‘‘เณยฺโย กตฺติกาทีหี’’ติ เณยฺโย, วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย วินเตยฺโย วา. น ปกฺเข วุทฺธิ, เณยฺโยติ โยควิภาเคน ‘‘ตสฺส ทียเต’’ ตฺยตฺเถปิ เณยฺโย, ทกฺขิณา ทียเต ยสฺส โส ทกฺขิเณยฺโย.

๒๓๕. อโต ณิ วา.

อการนฺตโต อปจฺเจ ณิ วา โหติ, ปุน วาสทฺเทน ณิโก, อการนฺตา อนการนฺตา จ โพปิ.

ทกฺขิ, สกฺยปุตฺติโก, มณฺฑพฺโพ, ภาตุพฺโพ. ทฺวิตฺตํ.

๒๓๖. ‘‘ณโว ปคฺวาทีหี’’ ติ ณโว. มนุโน อปจฺจํ มาณโว.

๒๓๗. ‘‘เณร วิธวาทิโต’’ติ เณโร, สามเณโร.

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิต

๒๓๘. ‘‘เยน วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก’’ติ ณิโก. วากาเรน เนกตฺเถเนกปจฺจยา จ. ฆเตน สํสฏฺโฐ ฆาติโก, โอทโน. อุฬูเปน ตรตีติ โอฬูปิโก, อุฬูปิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ.

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. สีเสน วหตีติ สีสิโก, น วุทฺธิ.

อิตฺถิลิงฺคโต เอยฺยโก, ณโก จ. จมฺปายํ ชาโต จมฺเปยฺยโก. เอวํ พาราณเสยฺยโก. ณโก – กุสินารายํ วสตีติ โกสินารโก. ชนปทโต ณโก จ – มคเธสุ วสติ, เตสํ อิสฺสโร วา มาคธโก.

ตชฺชาติยา วิสิฏฺฐตฺเถ อาชานีโย. อสฺสชาติยา วิสิฏฺโฐ อสฺสาชานีโย. โญ - อคฺคนฺติ ชานิตพฺพํ อคฺคญฺญํ, ทฺวิตฺตํ.

๒๓๙. ตมธีเต เตน กตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

ตํ อธีเต อิจฺจาทีสฺวตฺเถสุ อาทิสทฺเทน หตาทีสุ จ ณิโก วา โหติ. อภิธมฺมมธีเตติ อาภิธมฺมิโก, อภิธมฺมิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ. วจสา กตํ กมฺมํ วาจสิกํ. เอวํ มานสิกํ, เอตฺถ –

‘‘ส สเร วาคโม’’ตีหานุวตฺติตาทิสทฺเทน สาคโม.

สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, เอตฺถ- ‘‘มายูนมาคโม ฐาเน’’ติ วการโต ปุพฺเพ โอการาคโม.

สิปฺปนฺติ คีตาทิกลา, วีณา อสฺส สิปฺปนฺติ เวณิโก, อตฺร วีเณติ วีณาวาทนํ. คนฺโธ อสฺส ภณฺฑนฺติ คนฺธิโก, มเค หนฺตฺวา ชีวตีติ มาควิโก, วการาคโม. ชาเลน หโต ชาลิโก, สุตฺเตน พทฺโธ สุตฺติโก, จาโป อสฺส อายุธนฺติ จาปิโก, วาโต อสฺส อาพาโธ อตฺถีติ วา วาติโก, พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก, วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ.

กุมฺโภ อสฺส ปริมาณํ, ต มรหติ, เตสํ ราสิ วา กุมฺภิโก. อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก, มคเธสุ วสติ, ชาโตติ วา มาคธิโก อิจฺจาทิ.

๒๔๐. ณ ราคา เตน รตฺตํ ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

เตน รตฺตํ ตฺยาทฺยตฺเถสุ โณ วา โหติ. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ.

เอวํ นีลํ ปีตมิจฺจาทิ. น วุทฺธิ, มหิสสฺส อิทํ มาหิสํ, สิงฺคํ.

เอวํ ราชโปริสํ, เอตฺถ ‘‘อยุวณฺณานญฺจา’’ โท ปุน วุทฺธิคฺคหเณน อุตฺตรปทสฺส วุทฺธิ. มคเธหิ อาคโต, ตตฺร ชาโต, เตสํ อิสฺสโร, เต อสฺส นิวาโสติ วา มาคโธ, กตฺติกาทีหิ ยุตฺโต กตฺติโก, มาโส.

พุทฺโธ อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. พฺยากรณํ อเวจฺจ อธีเตติ เวยฺยากรโณ. เอตฺถ ‘‘มายูนมา’’ทินา ยการโต ปุพฺเพ เอ อาคโม, ยสฺส ทฺวิตฺตํ. สคเรหิ นิพฺพตฺโต สาคโรอิจฺจาทิ.

๒๔๑. ชาตาทีนมิมิยา จ.

ชาตาทีสุ อิโม อิโย จ โหติ, จสทฺเทน กิโย จ. ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม, มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย. อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม, อนฺติโย.

เอวํ อนฺธกิโย. ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, ปุตฺติโย. เอวํ กปฺปิโย.

๒๔๒. ‘‘ตทสฺสฏฺฐานมีโย เจ’’ติ อีโย, จกาเรน หิตาทฺยตฺเถปิ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํ, จงฺกมนสฺส หิตํ จงฺกมนียํ.

๒๔๓. ‘‘อาลุ ตพฺพหุเล’’ติ อาลุ. อภิชฺฌาพหุโล อภิชฺฌาลุ.

วิเสสตทฺธิต

๒๔๔. วิเสเส ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐา.

อติสยตฺเถ ตราทโย โหนฺติ.

อยเมเตสํ อติสเยน ปาโปติ ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ วา.

‘‘วุทฺธสฺส โช อิยิฏฺเฐสู’’ติ วุทฺธสฺส ชาเทเส – ‘‘สรโลปา’’โท ปกติคฺคหเณน ปกตฺยภาวา อิสฺส เอ. เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

เอวํ ‘‘ปสตฺถสฺส โส เจ’’ติ สาเทเส เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

อสฺสตฺถิตทฺธิต

๒๔๕. ‘‘ตทสฺสตฺถีติ วี เจ’’ติ วี. เมธา อสฺส อตฺถีติ เมธาวี.

๒๔๖. เอวํ ‘‘ตปาทิโต สี’’ติ สี, ทฺวิตฺตํ, ตปสฺสี.

๒๔๗. ‘‘ทณฺฑาทิโต อิก อี’’ติ อิโก, อี จ. ทณฺฑิโก, ทณฺฑี.

๒๔๘. ‘‘คุณาทิโต วนฺตู’’ติ วนฺตุ. คุณวา, ปญฺญวา. ยทาทินา รสฺโส.

๒๔๙. ‘‘สตฺยาทีหิ มนฺตู’’ติ มนฺตุ. สติมา, ภานุมา.

๒๕๐. ‘‘อายุสฺสุการาสฺมนฺตุมฺหี’’ติ อุสฺส อส. อายสฺมา.

๒๕๑. ‘‘สทฺธาทิโต ณ’’ อิติ โณ. สทฺโธ.

๒๕๒. ‘‘ตปฺปกติวจเน มโย’’ติ มโย. สุวณฺเณน ปกตํ โสวณฺณมยํ, สุวณฺณมยํ วา. ปกฺเข - ยทาทินา วุทฺธิ.

เอเตสโม โลเป.

วิภตฺติโลเป มนาทีนมนฺตสฺส โอ โหติ. มโนมยํ.

สงฺขฺยาตทฺธิต

๒๕๓. สงฺขฺยาปูรเณ ตฺยธิกาโร.

‘‘ทฺวิตีหิ ติโย’’ติ ติโย, ‘‘ติเย ทุตาปิ เจ’’ติ ทฺวิตีนํ ทุตา. ทฺวินฺนํ ปูรโณ ทุติโย, เอวํ ตติโย.

๒๕๔. ‘‘จตุจฺเฉหิ ถฐา’’ติ ถฐา. จตุตฺโถ, ฉฏฺโฐ.

๒๕๕. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา.

จตุตฺถ ทุติย ตติยานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา โหนฺติ.

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ วา, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

๒๕๖. ‘‘สงฺขฺยาปูรเณ โม’’ติ โม, ปญฺจโม. อิตฺถิยํ ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี.

เอโก จ ทส จาติ ทฺวนฺเท กเต –

เทฺวกฏฺฐานมากาโร วา.

สงฺขฺยาเน อุตฺตรปเท ทฺวิเอกอฏฺฐอิจฺเจเตส มนฺตสฺส อา วา โหติ. เอกาทส ปญฺจีว. เอวํ ทฺวาทส.

ยทาทินา ติสฺส เตอาเทเส ‘‘เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โร. เตรส.

๒๕๗. ‘‘จตูปปทสฺส โลโป ตุตฺตรปทาทิจสฺส จุโจปิ นวา’’ติ จตุสทฺเท ตุสฺส โลโป จสฺส จุ จ. จุทฺทส.

‘‘ทเส โส นิจฺจญฺเจ’’ติ ฉสฺส โสอาเทเส – ‘‘ฬ ทรานํ’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โฬ. โสฬส, อฏฺฐารส.

๒๕๘. ‘‘วีสติ ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’’ติ ทฺวิสฺส พา. พาวีสติ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทสโม.

๒๕๙. ‘‘เอกาทิโต ทสสฺสี’’ติ อิตฺถิยํ อี. เอกาทสี อิจฺจาทิ.

‘‘ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ เจ’’ติ โก, เทฺว ปริมาณานิ อสฺเสติ ทฺวิกํ. เอวํ ติกาทิ.

๒๖๐. ‘‘สมูหตฺเถ กณฺณา’’ติ กณ จ, โณ จ. มนุสฺสานํ สมูโห มานุสฺสโก, มานุสฺโส วา.

เณ กเต – ‘‘ฌลานมิยุวา สเร วา’’ ตีห วากาเรน อิสฺส อยาเทเส – ทฺวยํ, ตยํ. เอวํ ‘‘คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา’’ติ ตา. คามตา, นาครตา.

ภาวตทฺธิต

๒๖๑. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.

ภาวตฺเถ ณฺยตฺตตา โหนฺติ. ตุสทฺเทน ตฺตโน จ. สกตฺถาทีสุปิ โณฺย, สกตฺเถ ตา จ.

๒๖๒. โหนฺตฺยสฺมา สทฺทญาณานิ,

ภาโว สา สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ,

ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณ.

๒๖๓. ยถา – จนฺทสฺส ภาโว จนฺทตฺตํ. อิห นามวสา จนฺทสทฺโท จนฺททฺทพฺเพ วตฺตเต, นิมิตฺตสฺส รูปานุคตญฺจ ญาณํ. เอวํ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติวสา. ยทาทินา อีสฺส รสฺเส – ทณฺฑิตฺตนฺติ ทณฺฑทฺทพฺพสมฺพนฺธา. ปาจกตฺตนฺติ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธา. นีลตฺตนฺติ นีลคุณวสา.

เอวํ ณฺยาทีสุปิ ยถาโยคํ เญยฺยํ. โณฺย.

อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

เย ปเร อวณฺโณ ลุปฺยเต, จกาเรน อิกาโรปิ.

ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญ ชการตฺต’’นฺติ ยการยุตฺตานํ ตาทีนํ จาทโย, การคฺคหเณน สกปภมาทิโต ปรยการสฺส ปุพฺเพน สห กฺวจิ ปุพฺพรูปญฺจ, ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, โกสลฺลํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ, โปริสฺสํ, เนปกฺกํ, สารุปฺปํ, โอสพฺภํ, โอปมฺมํ.

อาตฺตญฺจ.

อิอุอิจฺเจเตสํ อา โหติ, ริการาคโม จ ฐาเน.

สรโลปาทินา อิโลโป. อิสิโน ภาโว.

อาริสฺสํ. เอวํ มุทุตา, อรหตา, นฺตสฺส ยทาทินา โลโป.

ปุถุชฺชนตฺตนํ, อกิญฺจนเมว อากิญฺจญฺญํ, กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, เอตฺถ วุทฺธาโท วากาเรน สํโยคนฺตสฺสาปิ วุทฺธิ.

ปทาย หิตํ ปชฺชํ, ธนายํ สํวตฺตนิกํ ธญฺญํ, สติโต สมฺภูตํ สจฺจํ, อิโลโป, ตีสุ น วุทฺธิ. เทโว เอว เทวตา.

๒๖๔. ‘‘ณ วิสมาทีหี’’ติ ภาเว โณ. เวสมํ. อุชุโน ภาโว อชฺชวํ. เอตฺถ อุสฺส อาตฺเต ปรูการสฺส ยทาทินา อโว.

๒๖๕. ‘‘รมณียาทิโต กณฺติ กณ. มานญฺญกํ.

อพฺยยตทฺธิต

๒๖๖. ‘‘วิภาเค ธา เจ’’ติ ธา, จกาเรน โสปฺปจฺจโย จ. เอเกน วิภาเคน เอกธา, นิปาตตฺตา สิโลโป. ปทวิภาเคน ปทโส.

๒๖๗. ‘‘สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา’’ติ ถา. ตุกาเรน ถตฺตา จ. สพฺโพ ปกาโร, สพฺเพน ปกาเรน วา สพฺพถา. เอวํ อญฺญถตฺตา.

๒๖๘. ‘‘กิมิเมหิ ถ’’นฺติ ถํ, กาเทเส-กถํ. อิอาเทเส-อิตฺถํ, ถนฺติ โยควิภาเคน ถํ-พหุตฺถํ.

๒๖๙. อมลินํ มลินํ กโรตีตฺยาทฺยตฺเถ-อภูตตพฺภาเว คมฺยมาเน กรภูโยเค สติ นามโต ยทาทินา อีปฺปจฺจโย, มลินีกโรติ เสตํ. อภสฺมโน ภสฺมโน กรณนฺติ ภสฺมีกรณํ กฏฺฐสฺส. อมลิโน มลิโน ภวตีติ มลินีภวติ เสโต. อีปฺปจฺจยนฺโตปิ นิปาโต. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ฆโฏ ภวติ.

กรภูโยเคติ กึ, อมลิโน มลิโน ชายเต.

อวตฺถาวโตวตฺถยา, ภูตสฺสญฺญาย วตฺถุโน.

ตายาวตฺถาย ภวนํ, อภูตตพฺภวํ วิทุํ.

ตทฺธิโต.