นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

พาลาวตาร

ปณาม

[ก]

สพฺพํ นิรุตฺติปถปารคตํ สพุทฺธํ,

พุทฺธํ ติโลกติลกํ หตปาปธมฺมํ;

ธมฺมํ วิมุตฺติสุขทํ วิหตาฆสํฆํ,

สํฆํ จ นิจฺจมภิวนฺทิย ทกฺขิเณยฺยํ.

[ข]

วุทฺธิปฺปตฺโตสฺมิ มุทฺโธ มม วรครโว สีลปญฺญาทิโสเภ,

จนฺทาทิจฺเจว สุทฺเธ วรชินฐปิเต สาสนาพฺเภ ปตีเต;

นิสฺสาเยวา ติเปมา ปณมิย สิรสา นิจฺจเมสํ สริตฺวา,

ปาทมฺโภเช คุณคฺเค หตทุริตมโล อานุภาเวน ตสฺสา.

[ค]

โปราณ สีหฬ ปทตฺถ วินิจฺฉยญฺจ,

สพฺพมฺปิ มาคธนิรุตฺตินยํ ปสตฺถํ;

อญฺญญฺจ เนกวิธ สกฺกต สทฺทสตฺถํ,

ปารมฺปราภต มตญฺจ นิสมฺม สมฺมา.

[ฆ]

พาลาวตาร วรมาคธ สทฺทสตฺเถ,

ทุพฺโพธ เนกปทอตฺถ วินิจฺฉเยน;

อตฺถาย อาธุนิก พาลปรมฺปราย,

พาลาวตาร วรคณฺฐิปทํ กริสฺสํ.

[ง]

นิจฺจํ เย เมตฺถ พาลา วรหทยยุตา สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตเนตฺตา,

ปุณฺเณ นานานยานํ สุรตรุสทิเส ธีรปาสํสิเย เว;

คมฺภีรํ ทุตฺตรํ เต ชินวจนุทธึ ติณฺณถามา ภเวยฺยุํ,

ลทฺโธปายา จ จนฺทํ ตทิตรปจุรํ สกฺกตํ โสตุกามา.

[จ]

คนฺถนิปฺผตฺติยา เสส – ทุกฺกรตฺตํ ยถาวโต;

ชานนฺติ กุสลา ธีรา, เนกสตฺถนฺตราทิสุ;

คนฺเถสุ คุณโทสมฺปิ, เตเยว วิทุรา สทา.

[ฉ]

ตสฺมา เอตฺถ ปมาทาทิ – โทสเลโส ภเว ยทิ;

โปราณาเจรลทฺธีหิ, วิโลมํ วา ภเวยฺย เจ.

[ช]

คนฺถนฺตรํ วิคาเหตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ยุตฺติเมว จ คณฺหนฺตุ, หุตฺวา วีมํสพุทฺธิกาติ.

ปณาม

๑. พุทฺธํ ติธา ภิวนฺทิตฺวา, พุทฺธมฺพุช วิโลจนํ.

พาลาวตารํ ภาสิสฺสํ, พาลานํ พุทฺธิวุทฺธิยา.

๑. สนฺธิ กณฺฑ

สญฺญา

๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ.

อกฺขราปิ อการาทโย เอกจตฺตาลีสํ สุตฺตนฺโตปการา. ตํ ยถา-อ อา-อิ อี-อุ อู-เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ-อิติ.

๓. ตตฺโถทนฺตาสรา อฏฺฐ.

ตตฺถ อกฺขเรสุ โอการนฺตา อฏฺฐ สรา นาม. ตตฺเถติ วตฺตเต.

๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

ตตฺถ สเรสุ ลหุมตฺตา อ, อิ, อุ อิติ ตโย รสฺสา.

๕. อญฺเญ ทีฆา.

ตตฺถ สเรสุ รสฺเสหญฺเญ ทีฆา.

สํโยคโต ปุพฺเพ เอโอ รสฺสา อิโวจฺจนฺเต, อนนฺตรา พฺยญฺชนา สํโยโค. เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ.

๖. เสสา พฺยญฺชนา.

สเร ฐเปตฺวา เสสา กาทโย นิคฺคหีตนฺตา พฺยญฺชนา.

๗. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

พฺยญฺชนานํ กาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจโส อกฺขรวนฺโต วคฺคา.

๘. วคฺคานํ ปฐมทุติยา โส จาโฆโส. ฬนฺตาญฺเญ โฆสา. โฆสาโฆสสญฺญา จ ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ สงฺคหีตา. เอวํ ลิงฺค, สพฺพนาม, ปท, อุปสคฺค, นิปาต, ตทฺธิต, อาขฺยาต, กมฺมปฺปวจนียาทิสญฺญา จ.

๙. อํอิติ นิคฺคหีตํ.

อํอิติ อการโต ปรํ โย พินฺทุ สูยเต, ตํ นิคฺคหีตํ นาม.

พินฺทุ จูฬามณากาโร, นิคฺคหีตนฺติ วุจฺจเต.

เกวลสฺสา ปฺปโยคตฺตา, อกาโร สนฺนิธียเต.

๑๐. อ, กวคฺค, หา กณฺฑชา, อิ, จวคฺค, ยา ตาลุชา, อุ, ปวคฺคา โอฏฺฐชา, ฏวคฺค, ร, ฬา มุทฺธชา, ตวคฺค, ล, สา ทนฺตชา, เอ กณฺฐตาลุโช, โอ กณฺโฐฏฺฐโช, โว ทนฺโตฏฺฐโช.

สญฺญา

สรสนฺธิ

๑๑. โลก อคฺโคอิตฺยสฺมึ – ‘‘ปุพฺพมโธฐิต มสฺสรํ สเรน วิโยชเย’’ติ ปุพฺพพฺยญฺชนํ สรโต ปุถกฺกาตพฺพํ.

สรา สเร โลปํ.

อนนฺตเร สเร ปเร สรา โลปํ ปปฺโปนฺติ.

‘‘นเร ปรํ ยุตฺเต’’ติ อสฺสโร พฺยญฺชโน ปรกฺขรํ เนตพฺโพ โลกคฺโค.

สเรตฺยสฺมึ โอปสิเลสิโก กาสสตฺตมี, ตโต วณฺณกาลพฺยวธาเน การิยํ น โหติ. ยถา-มํ อหา สีติ, ‘‘ปมาทมนุยุญฺชนฺตี’’ตฺยาทิคาถายํ ‘ชนา อปฺปมาท’นฺติ จ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ.

อนนฺตรํ ปรสฺส สรสฺส โลปํ วกฺขติ, ตสฺมาเนน ปุพฺพสฺส โลโป ญายติ, เตเนว สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตาปิ คมฺยเต.

๑๒. สเรตฺยธิกาโร. ปน อิเม ปน อิเมตีห-สรา โลปํ อิเตฺวว.

วา ปโร อสรูโป.

อสมานรูปาสรมฺหา ปโร สโร วา ลุปฺยเต, ปนเม, ปนิเม.

๑๓. พนฺธุสฺส อิว, น อุเปตีตีธ –

กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

สเร ลุตฺเต ปรสรสฺส กฺวจิ อสวณฺโณ โหตีติ อิ อุ อิจฺเจเตสํ ฐานาสนฺนา เอ โอ. พนฺธุสฺเสว. โนเปติ.

๑๔. ตตฺร อยํ, ยานิ อิธ, พหุ อุปการํ, สทฺธา อิธ, ตถา อุปมนฺเตฺยตสฺมึ –

ทีฆํ.

สเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ ฐานาสนฺนํ ทีฆํ ยาติ. ตตฺรายํ, ยานีธ, พหูปการํ, สทฺธีธ, ตถูปมํ.

๑๕. กึสุ อิเธตฺยตฺร –

ปุพฺโพ จ.

สเร ลุตฺเต ปุพฺโพ จ กฺวจิ ทีฆํ ยาติ. กึ สูธ.

๑๖. เต อชฺช, เต อหํเตตฺถ –

ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

สเร ปเร อนฺตสฺส เอการสฺส กฺวจิ โย อาเทโส โหติ, ตฺยชฺช, ‘‘ทีฆ’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีโฆ, ตฺยาหํ.

กฺวจีติ กึ. เนตฺถ.

๑๗. โส อสฺส, อนุ เอติเตฺยตฺถ –

วโมทุทนฺตานํ.

สเร ปเร อนฺโต การุการานํ กฺวจิ โว อาเทโส โหติ. สฺวสฺส, อเนฺวติ.

กฺวจีติ กึ. ตยสฺสุ, สเมตายสฺมา.

๑๘. อิธ อหํ ตีธ –

โท ธสฺส จ.

สเร ปเร ธสฺส กฺวจิ โท โหติ. ทีเฆ – อิทาหํ. กฺวจีติ กึ. อิเธว. จกาเรน พฺยญฺชเนปิ, อิธ ภิกฺขเว.

๑๙. ปติ อนฺตุํ, วุตฺติ อสฺเสตีห –

อิวณฺโณ ยนฺนวา.

สเร ปเร อิวณฺณสฺส โย นวา โหติ. กต ยการสฺส ติสฺส ‘‘สพฺโพ จนฺตี’’ติ กฺวจิ จาเทเส ‘‘ปรเทฺวภาโว ฐาเน’’ติ สรโต ปรพฺยญฺชนสฺส ฐานาสนฺนวสา ทฺวิตฺตํ. ปจฺจนฺตํ, วุตฺยสฺส.

นวาติ กึ. ปฏคฺคิ,

เอตฺถ ‘‘กฺวจิ ปฏิ ปติสฺเส’’ติ ปติสฺส ปฏิ, วณฺณคฺคหณํ สพฺพตฺถ รสฺสทีฆ สงฺคหณตฺถํ.

๒๐. ยถา เอเวตีห –

เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

สรโต ปรสฺส เอวสฺสาทิเอกาโร ริตฺตํ นวา ยาติ. ปุพฺโพ จ ฐานาสนฺนํ รสฺสํ. ยถริว. ยเถว.

๒๑. น อิมสฺส, ติ องฺคิกํ, ลหุ เอสฺสติ, อตฺถ อตฺถํ, อิโต อายติ, ตสฺมา อิห, สพฺภิ เอว, ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอวตีห วา เตฺวว –

ย ว ม ท น ต ร ฬา จาคมา.

สเร ปเร ยาทโย อาคมา วา โหนฺติ, จกาเรน โค จ. นยิมสฺส, ติวงฺคิกํ, ลหุเมสฺสติ, อตฺตทตฺถํ, อิโตนายติ, ตสฺมาติห, สพฺภิเรว, ฉฬภิญา, ปุถเคว, ‘‘รสฺส’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺโส. ปเคว.

วาติ กึ. ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอว.

เอตฺถ ‘‘สเร กฺวจี’’ติ สรานํ ปกติ โหติ, สสฺสรูปเมว, น วิกาโรตฺยตฺโถ.

๒๒. อภิ อุคฺคโตตฺยตฺร –

‘‘อพฺโภ อภี’’ติ อภิสฺส อพฺโภ. อพฺภุคฺคโต.

สรสนฺธิ

พฺยญฺชนสนฺธิ

๒๓. พฺยญฺชเนตฺยธิกาโร. กฺวจีเตฺวว. โส ภิกฺขุ, กจฺจิ นุ ตฺวํ, ชาเนม ตนฺตีห –

โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

พฺยญฺชเน ปเร สรานํ กฺวจิ โลโปโหติ, ตตฺร ลุตฺเต ฐาเน อการาคโม, จกาเรน โอการุการาปิ. สภิกฺขุ กจฺจิโน ตฺวํ, ชาเนมุ ตํ.

กฺวจีติ กึ, โสมุนิ.

๒๔. อุโฆโส, อาขาตนฺตีห – เทฺวภาเว ฐาเน อิเตฺวว.

วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

วคฺเค โฆสาโฆสานํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ยุตฺเต ฐาเน, อุคฺโฆโส, รสฺเส อกฺขาตํ.

๒๕. ปร สหสฺสํ, อติปฺปโขตีห – ‘‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’’ติ โอการาคโม. ปโรสหสฺสํ. คาคเม จ, อติปฺปโคโข.

๒๖. อว นทฺธาตฺยตฺร – ‘‘โอ อวสฺเส’’ติ กฺวจิ อวสฺส โอ. โอนทฺธา.

กฺวจีติ กึ. อวสุสฺสตุ.

พฺยญฺชนสนฺธิ.

นิคฺคหีตสนฺธิ

๒๗. นิคฺคหีตนฺตฺยธิกาโร. กึ กโต, สํ ชาโต, สํ ฐิโต, ตํ ธนํ, ตํ มิตฺตนฺติห –

วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

วคฺคพฺยญฺชเน ปเร พินฺทุสฺส ตพฺพคฺคนฺโต วา โหติ. กิงฺกโต, สญฺชาโต, สณฺฐิโต, ตนฺธนํ, ตมฺมิตฺตํ.

วาติ กึ. น ตํ กมฺมํ.

วากาเรเนว เล โล จ. ปุลฺลิงฺคํ.

๒๘. วาตฺยธิกาโร. เอวํ อสฺส, เอตํ อโวเจตีห –

มทา สเร.

สเร ปเร พินฺทุโน ม ทา วา โหนฺติ. เอวมสฺส, เอตทโวจ.

วาติ กึ. มํ อชินิ.

๒๙. ตํ เอว, ตํ หีตีห –

เอเหญํ.

เอกาเร, เห จ ปเร พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – ตญฺเญว, ตเมว. ตญฺหิ, ตํ หิ.

๓๐. สํโยโคตีห –

สเย จ.

ยกาเร ปเร เตน สห พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – สญฺโญโค, สํโยโค.

๓๑. จกฺขุ อนิจฺจํ, อว สิโรตีห - อาคโม, กฺวจิเตฺวว.

นิคฺคหีตญฺจ.

สเร, พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ พินฺทฺวาคโม โหติ. จกฺขุํอนิจฺจํ, อวํสิโร.

๓๒. วิทูนํ อคฺคํ, ตาสํ อหํตีห –

‘‘กฺวจิ โลปํ’’ติ สเร พินฺทุโลโป, วิทูนคฺคํ. ทีเฆตาสาหํ.

๓๓. พุทฺธานํ สาสนํ, สํ ราโคตีห –

‘‘พฺยญฺชเน เจ’’ติ พินฺทุโลโป, พุทฺธานสาสนํ. ทีเฆสาราโค.

๓๔. พีชํ อิเวตีห –

ปโร วา สโร.

พินฺทุโต ปโร สโร วา ลุปฺยเต, พีชํว.

๓๕. เอวํ อสฺเสตีห –

พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

พินฺทุโต ปเร สเร ลุตฺเต สํโยโค พฺยญฺชโน วินฏฺฐสํโยโค โหตีติ ปุพฺพสโลโป. เอวํส.