๒. นามกณฺฑ

ปุลฺลิงฺค

๔๗. ‘‘ชินวจนยุตฺตํ หี’’ติ สพฺพตฺถาธิกาโร.

ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต.

ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถยุตฺตํ สทฺทรูปํ ลิงฺคํ นาม, ชินวจนโยคฺคํ ลิงฺคํ อิธ ฐปียติ นิปฺผาทียติ จ.

๔๘. พุทฺธอิติ ฐิเต –

ตโต จ วิภตฺติโย.

ตสฺมา ลิงฺคา ปรา วิภตฺติโย โหนฺติ. จกาเรน ตาสํ เอกวจนาทิปฐมาทิสญฺญา จ.

‘‘สิ โย อํ โย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สู’’ ติ วิภตฺติโย. สิ โย อิติ ปฐมา, อํ โย อิติ ทุติยา, นา หิ อิติ ตติยา, ส นํ อิติ จตุตฺถี, สฺมา หิ อิติ ปญฺจมี, ส นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ สุ อิติ สตฺตมี.

ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

โย กมฺมกตฺตาทิวตฺตนฺตรมปฺปตฺโต สสฺสรูปฏฺโฐ สุทฺโธ, โส ลิงฺคตฺโถ นาม, ตสฺสาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ตสฺสาปนิยเม เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ สิ, วุจฺจเต เนเนติวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส วจนํ เอกวจนํ. เอวํ พหุวจนํ.

อโตเตฺวว.

โส.

อการนฺตา ปรสฺส สิสฺส โอ โหติ.

สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

อํอาทีสุ ปเรสุ สรสฺส โลโป โหติ, ตสฺมึ กเต ตุ กฺวจาทินา อสวณฺเณ ปตฺเต ปกติ โหติ.

นเย ปรํ ยุตฺเต. เอวมุปริ สรโลปาทิ. พุทฺโธ.

พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย.

อโต วาเตฺวว.

สพฺพโยนีนมาเอ.

อการนฺตา ปเรสํ ปฐมทุติยาโยนีนํ ยถาสงฺขฺยํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา.

วาติ กึ. อคฺคโย.

๔๙. ลิงฺคตฺเถ ปฐมาเตฺวว.

อาลปเน จ.

อภิมุขีกรณมาลปนํ, ตทธิเก ลิงฺคตฺเถ ปฐมา โหติ.

‘‘อาลปเน สิ คสญฺโญ’’ติ สิสฺส คสญฺญา. เคอิเตฺวว.

อการา ปิตาทฺยนฺตานมา.

เค ปเร อกาโร ปิตุสตฺถุอตฺตราชาทีนมนฺโต จ อาตฺตํ ยาติ.

‘‘อากาโร วา’’ติ เค ปเร อาการสฺส รสฺโส วา.

เสสโต โลปํ คสีปิ.

โส สึ สฺยา จ สขาโต คสฺเสวาตฺยาทินิทฺทิฏฺเฐหญฺเญ อวณฺณิวณฺณุวณฺโณการนฺตา เสสา, เตหิ ปเร คสี ลุปฺยนฺเต. เห - พุทฺธ, พุทฺธา. โย - พุทฺธา.

๕๐. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

ยํ กโรติ, ตํ กมฺมํ นาม. ตตฺถ ทุติยา โหติ. อํพุทฺธํ. โยสฺส เอ-พุทฺเธ.

๕๑. ตติยาเตฺวว.

กตฺตริ จ.

โย กโรติ, ส กตฺตา นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. นา.

อโต เนน.

อการา ปโร นา เอนํ ยาติ. พุทฺเธน.

หิ.

สุหิสฺวกาโร เอ.

สุหิสุ ปเรสฺวการสฺส เอ โหติ.

สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

สพฺพสทฺเทหิ ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ ยถาสงฺขฺยํ มฺหาภิมฺหิอิจฺเจเต วา โหนฺติ. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

๕๒. กรเณ ตติยา.

เยน วา กยิรเต, ตํ กรณํ นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. สพฺพํ กตฺตุสมํ.

๕๓. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต, ธารยเต วา, ตํ สมฺปทานํ นาม. ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ส.

อโต วาเตฺวว.

อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

อการา ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อาโย วา โหติ. พุทฺธาย.

‘‘สาคโม เส’’ติ เส สการาคโม. พุทฺธสฺส. นํ.

ทีฆนฺเตฺวว.

สุนํหิสุ จ.

สุนํหิสุ ปเรสุ สราทีนํ ทีโฆ โหติ. จสทฺเทน กฺวจิ น. พุทฺธานํ.

๕๔. อปาทาเน ปญฺจมี.

ยสฺมาทเปติ, ภยมาทตฺเต วา, ตทปาทานํ นาม, ตตฺถ ปญฺจมี โหติ. สฺมา.

อโต อาเอเตฺวว.

๕๕. สฺมาสฺมินฺนํ วา.

อการา ปเรสํ สฺมาสฺมินฺนํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา, พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

๕๖. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

ยสฺส วา ปริคฺคโห, ตํ สามี นาม. ตตฺถ ฉฏฺฐี โหติ. พุทฺธสฺส. พุทฺธานํ.

๕๗. โอกาเส สตฺตมี.

โยธาโร, ตโมกาสํ นาม. ตตฺถ สตฺตมี โหติ. สฺมึ-พุทฺเธ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. สุ-พุทฺเธสุ.

๕๘. พุทฺโธ พุทฺธ สุขํ ททาติ สรโต พุทฺธํ ตโต ทุกฺกรํ,

กึ พุทฺเธน มหิทฺธโยปิ มุนโย พุทฺเธน ชาตาสุขี;

พุทฺธสฺเสว มนํ ทเท ปทมหํ พุทฺธา ลเภยฺยาจฺจุตํ,

พุทฺธสฺสิทฺธิ น กึ กเร ภวภเว ภตฺตฺยตฺถุ พุทฺเธ มม.

๕๙. อิโต ปรํ ตติยาปญฺจมีนญฺจ จตุตฺถีฉฏฺฐีนญฺจ สรูปตฺตา ปญฺจมีฉฏฺฐิโย ภีโย อุเปกฺขนฺเต.

๖๐. อตฺต, สิ.

พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต เตฺวว.

สฺยา จ.

พฺรหฺมาทิโต สิสฺส อา โหติ. อตฺตา.

‘‘โยนมาโน’’ติ พฺรหฺมาทิโต โยนํ อาโนตฺตํ. อตฺตาโน.

๖๑. เห - อตฺต, อตฺตา. โย, อตฺตาโน.

๖๒. ‘‘พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมาน’’นฺติ พฺรหฺมาทิโต อํวจนสฺส อานํ วา โหติ. อตฺตานํ, อตฺตํ. อตฺตาโน.

๖๓. อตฺเตน, อตฺตนา. ปกฺเข-ชินวจนานุโรเธน เอนาภาโว.

‘‘อตฺตานฺโต หิสฺมิมนตฺตํ’’ติ หิมฺหิ อตฺตนฺตสฺส อโน. อตฺตเนหิ. เอวํ กรเณ.

๖๔. ‘‘สสฺส โน’’ติ โนกาโร. อตฺตโน. อตฺตานํ.

๖๕. อมฺหตุมฺหนฺตุ ราชพฺรหฺมตฺตสข สตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว.

อมฺหาทิโต สฺมา นา อิว โหติ. อตฺตนา.

๖๖. ‘‘ตโต สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. อตฺตนิ. ‘‘อนตฺต’’นฺติ ภาวนิทฺเทเสน สุมฺหิ จ อโน. อตฺตเนสุ.

๖๗. ราชา อตฺตาว. นา.

สวิภตฺติสฺส ราชสฺเสเตฺวว.

นามฺหิ รญฺญา วา.

นามฺหิ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺญา วา โหติ. รญฺญา, ราเชน.

ราชสฺส ราชุ สุนํหิสุ จ.

สุนํ หิสุ ปเรสุ ราชสฺส ราชุ โหติ, จกาเรน กฺวจิ น.

‘‘สุนํหิสุ เจติ’’ ทีเฆ - ราชูภิ, ราชูหิ, ราเชภิ, ราเชหิ.

๖๘. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร.

‘‘ราชสฺส รญฺโญ ราชิโน เส’’ติ เส รญฺโญ ราชิโน โหนฺติ. รญฺโญ, ราชิโน.

‘‘รญฺญํ นมฺหิ วา’’ติ นมฺหิ รญฺญํ วา. รญฺญํ, ราชูนํ, ราชานํ.

๖๙. สฺมาสฺสนาตุลฺยตฺตา-นามฺหิ รญฺญา วา. รญฺญา, ราชมฺหา, ราชสฺมา.

๗๐. ‘‘สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินี’’ติ สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินิ โหนฺติ. รญฺเญ, ราชินิ. ราชูสุ, ราเชสุ.

๗๑. คุณวนฺตุ, สิ.

สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺเสเตฺวว.

‘‘อา สิมฺหี’’ติ สิมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อา. คุณวา.

โยมฺหิ ปฐเมเตฺวว.

นฺตุสฺส นฺโต.

ปฐเม โยมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตกาโร โหติ. คุณวนฺโต.

สุนํหิสุ อตฺตํเตฺวว.

นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ.

สุนํหิสุ, โยสุ, จกาเรน อญฺเญสุปิ ปเรสุ นฺตุสฺสนฺโต อตฺตํ ยาติ. คุณวนฺตา.

๗๒. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร. อํอิเตฺวว.

อวณฺโณ จ เค.

เค ปเร สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อํออา โหนฺติ. เหคุณวํ,คุณว, คุณวา. โย - คุณวนฺโต, คุณวนฺตา.

๗๓. อตฺตํ – คุณวนฺตํ. คุณวนฺเต.

๗๔. ‘‘โตติตา สสฺมึ นาสฺวี’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นามฺหิ ตา, เส โตกาโร, สฺมิมฺหิ ติ จ วา. คุณวตา, คุณวนฺเตน. คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺเตหิ.

๗๕. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส.

‘‘นมฺหิ ตํ วา’’ติ นมฺหิ นฺตุสฺส ตํ วา. คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. สฺมา นาว.

๗๖. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ.

๗๗. คจฺฉนฺต, สิ.

‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อ’’นฺติ นฺตสทฺทสฺส อํวา, สิโลโป. คจฺฉํ, สิสฺส โอ – คจฺฉนฺโต.

คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโทเตฺวว.

เสเสสุนฺตุว.

วุตฺตํ หิตฺวา เสเสสุ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุ อิว ทฏฺฐพฺโพ. คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตาอิจฺจาทิ.

เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

๗๘. คจฺฉนฺตาทโย นาม อนฺตปฺปจฺจยนฺตา.

๗๙. อคฺคิ, สิโลโป.

‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ อิวณฺณุวณฺณานํ ยถาสงฺขฺยํ ฌลสญฺญา.

ฌลโต วาเตฺวว.

ฆปโต จ โยนํ โลโป.

ฆปฌลโต โยนํ โลโป วา โหติ.

โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

กโต นิกาโร โลโป จ เยสํ เตสุ โยสุ สรานํ ทีโฆ โหติ. อคฺคี. ปกฺเข-อตฺตนฺเตฺวว.

โย สฺวกตรสฺโส โฌ.

โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตํ ยาติ. อคฺคโย. ตถาลปเน.

๘๐. อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ.

ฌลปโต อํ โม จ พินฺทุํ ยนฺติ. อคฺคึ. อคฺคี, อคฺคโย.

๘๑. อคฺคินา. ทีเฆ-อคฺคีภิ, อคฺคีหิ.

๘๒. ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ สสฺส โนตฺตํ วา. อคฺคิโน, อคฺคิสฺส. อคฺคีนํ.

๘๓. ‘‘ฌลโต เจ’’ติ สฺมาสฺส นา. อคฺคินา.

๘๔. อคฺคิมฺหิ, อคฺคิสฺมึ. อคฺคีสุ.

๘๕. อาทิ อคฺคีว. สฺมึโน ปน ‘‘อาทิโต โอ เจ’’ติ อํ, โอ จ วา. อาทิ, อาโท, อาทิมฺหิ, อาทิสฺมึ. อาทีสุ.

๘๖. ทณฺฑี, สิ.

‘‘อโฆ รสฺส’’มาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต ‘‘น สิสฺมิมนปุํสกานี’’ติ สิมฺหิ อนปุํสกานํ น รสฺโส. สิโลโป, ทณฺฑี, โยโลเป – ทณฺฑี. ปกฺเข –

อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

เอกวจนโยสุ ฌลปา รสฺสํ ยนฺติ.

ฌโต กตรสฺสาเตฺวว.

โยนํ โน.

กตสฺสา ฌโต โยนํ โนตฺตํ โหติ. ทณฺฑิโน.

๘๗. ‘‘ฌลปา รสฺส’’นฺติ เค ปเร ฌลปานํ รสฺโส. เหทณฺฑิ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

๘๘. วา อํอิเตฺวว.

‘‘นํ ฌโต กตรสฺสา’’ติ อํอิจฺจสฺส นํ วา. ทณฺฑินํ, ทณฺฑึ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

๘๙. ทณฺฑินา. ทณฺฑีภิ, ทณฺฑีหิ.

๙๐. ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส. ทณฺฑีนํ.

๙๑. ฌโต กตรสฺสาเตฺวว.

‘‘สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. ทณฺฑินิ. ทณฺฑีสุ.

๙๒. ภิกฺขุ, สิโลโป.

วา โยนํเตฺวว.

‘‘ลโต โว กาโร เจ’’ติ ลโต โยนํ โวตฺตํ วา.