๗. กถาวตฺถุสุตฺตํ

๖๘. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กถาวตฺถูนิ. กตมานิ ตีณิ? อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ. อนาคตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ. เอตรหิ วา, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนมทฺธาน’’’นฺติ [เอวํ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ (สี. ปี. ก.), เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ (สฺยา. กํ.)].

‘‘กถาสมฺปโยเคน, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ ยทิ วา กจฺโฉ ยทิ วา อกจฺโฉติ. สจายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ น เอกํเสน พฺยากโรติ, วิภชฺชพฺยากรณียํ ปญฺหํ น วิภชฺช พฺยากโรติ, ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณียํ ปญฺหํ น ปฏิปุจฺฉา พฺยากโรติ, ฐปนียํ ปญฺหํ น ฐเปติ [ถปนียํ ปญฺหํ น ถเปติ (ก.)], เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ. สเจ ปนายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน เอกํสพฺยากรณียํ ปญฺหํ เอกํเสน พฺยากโรติ, วิภชฺชพฺยากรณียํ ปญฺหํ วิภชฺช พฺยากโรติ, ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณียํ ปญฺหํ ปฏิปุจฺฉา พฺยากโรติ, ฐปนียํ ปญฺหํ ฐเปติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล กจฺโฉ โหติ.

‘‘กถาสมฺปโยเคน, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ ยทิ วา กจฺโฉ ยทิ วา อกจฺโฉติ. สจายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ฐานาฐาเน น สณฺฐาติ ปริกปฺเป น สณฺฐาติ อญฺญาตวาเท [อญฺญวาเท (สี. สฺยา. กํ. ปี.), อญฺญาตวาเร (ก.)] น สณฺฐาติ ปฏิปทาย น สณฺฐาติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ. สเจ ปนายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ฐานาฐาเน สณฺฐาติ ปริกปฺเป สณฺฐาติ อญฺญาตวาเท สณฺฐาติ ปฏิปทาย สณฺฐาติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล กจฺโฉ โหติ.

‘‘กถาสมฺปโยเคน, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ ยทิ วา กจฺโฉ ยทิ วา อกจฺโฉติ. สจายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ, พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ. สเจ ปนายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน น อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ น พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ, น โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล กจฺโฉ โหติ.

‘‘กถาสมฺปโยเคน, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ ยทิ วา กจฺโฉ ยทิ วา อกจฺโฉติ. สจายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน อภิหรติ อภิมทฺทติ อนุปชคฺฆติ [อนุสํชคฺฆติ (ก.)] ขลิตํ คณฺหาติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อกจฺโฉ โหติ. สเจ ปนายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน นาภิหรติ นาภิมทฺทติ น อนุปชคฺฆติ น ขลิตํ คณฺหาติ, เอวํ สนฺตายํ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล กจฺโฉ โหติ.

‘‘กถาสมฺปโยเคน, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล เวทิตพฺโพ ยทิ วา สอุปนิโส ยทิ วา อนุปนิโสติ. อโนหิตโสโต, ภิกฺขเว, อนุปนิโส โหติ, โอหิตโสโต สอุปนิโส โหติ. โส สอุปนิโส สมาโน อภิชานาติ เอกํ ธมฺมํ, ปริชานาติ เอกํ ธมฺมํ, ปชหติ เอกํ ธมฺมํ, สจฺฉิกโรติ เอกํ ธมฺมํ. โส อภิชานนฺโต เอกํ ธมฺมํ, ปริชานนฺโต เอกํ ธมฺมํ, ปชหนฺโต เอกํ ธมฺมํ, สจฺฉิกโรนฺโต เอกํ ธมฺมํ สมฺมาวิมุตฺตึ ผุสติ. เอตทตฺถา, ภิกฺขเว, กถา; เอตทตฺถา มนฺตนา; เอตทตฺถา อุปนิสา; เอตทตฺถํ โสตาวธานํ, ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ.

‘‘เย วิรุทฺธา สลฺลปนฺติ, วินิวิฏฺฐา สมุสฺสิตา;

อนริยคุณมาสชฺช, อญฺโญญฺญวิวเรสิโน.

‘‘ทุพฺภาสิตํ วิกฺขลิตํ, สมฺปโมหํ [สสมฺโมหํ (ก.)] ปราชยํ;

อญฺโญญฺญสฺสาภินนฺทนฺติ, ตทริโย กถนาจเร [ตทริโย น กถํ วเท (ก.)].

‘‘สเจ จสฺส กถากาโม, กาลมญฺญาย ปณฺฑิโต;

ธมฺมฏฺฐปฏิสํยุตฺตา, ยา อริยจริตา [อริยญฺจริตา (สี.), อริยาทิกา (ก.)] กถา.

‘‘ตํ กถํ กถเย ธีโร, อวิรุทฺโธ อนุสฺสิโต;

อนุนฺนเตน มนสา, อปฬาโส อสาหโส.

‘‘อนุสูยายมาโน โส, สมฺมทญฺญาย ภาสติ;

สุภาสิตํ อนุโมเทยฺย, ทุพฺภฏฺเฐ นาปสาทเย [นาวสาทเย (สี. ปี.)].

‘‘อุปารมฺภํ น สิกฺเขยฺย, ขลิตญฺจ น คาหเย [น ภาสเย (ก.)];

นาภิหเร นาภิมทฺเท, น วาจํ ปยุตํ ภเณ.

‘‘อญฺญาตตฺถํ ปสาทตฺถํ, สตํ เว โหติ มนฺตนา;

เอวํ โข อริยา มนฺเตนฺติ, เอสา อริยาน มนฺตนา;

เอตทญฺญาย เมธาวี, น สมุสฺเสยฺย มนฺตเย’’ติ. สตฺตมํ;