౪. దిట్ఠావికమ్మవగ్గో

౪౨౫. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా. కతమే పఞ్చ? అనాపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, అదేసనాగామినియా ఆపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, దేసితాయ ఆపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, మనో మానసేన దిట్ఠిం ఆవి కరోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా.

‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, ధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా. కతమే పఞ్చ? ఆపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, దేసనాగామినియా ఆపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, అదేసితాయ ఆపత్తియా దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, న చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, న మనో మానసేన దిట్ఠిం ఆవి కరోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ ధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా.

‘‘అపరేపి, ఉపాలి, పఞ్చ అధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా. కతమే పఞ్చ? నానాసంవాసకస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, నానాసీమాయ ఠితస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, అపకతత్తస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, మనో మానసేన దిట్ఠిం ఆవి కరోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా.

‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, ధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మా. కతమే పఞ్చ? సమానసంవాసకస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, సమానసీమాయ ఠితస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, పకతత్తస్స సన్తికే దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, న చతూహి పఞ్చహి దిట్ఠిం ఆవి కరోతి, న మనో మానసేన దిట్ఠిం ఆవి కరోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ ధమ్మికా దిట్ఠావికమ్మాతి.

౪౨౬. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అధమ్మికా పటిగ్గహా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అధమ్మికా పటిగ్గహా. కతమే పఞ్చ? కాయేన దియ్యమానం కాయేన అప్పటిగ్గహితం, కాయేన దియ్యమానం కాయప్పటిబద్ధేన అప్పటిగ్గహితం, కాయప్పటిబద్ధేన దియ్యమానం కాయేన అప్పటిగ్గహితం, కాయప్పటిబద్ధేన దియ్యమానం కాయప్పటిబద్ధేన అప్పటిగ్గహితం, నిస్సగ్గియేన దియ్యమానం కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా అప్పటిగ్గహితం – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అధమ్మికా పటిగ్గహా.

‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, ధమ్మికా పటిగ్గహా. కతమే పఞ్చ? కాయేన దియ్యమానం కాయేన పటిగ్గహితం, కాయేన దియ్యమానం కాయప్పటిబద్ధేన పటిగ్గహితం, కాయప్పటిబద్ధేన దియ్యమానం కాయేన పటిగ్గహితం, కాయప్పటిబద్ధేన దియ్యమానం కాయప్పటిబద్ధేన పటిగ్గహితం, నిస్సగ్గియేన దియ్యమానం కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పటిగ్గహితం – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ ధమ్మికా పటిగ్గహా’’తి.

౪౨౭. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అనతిరిత్తా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అనతిరిత్తా. కతమే పఞ్చ? [పాచి. ౨౩౯] అకప్పియకతం హోతి, అప్పటిగ్గహితకతం హోతి అనుచ్చారితకతం హోతి, అహత్థపాసే కతం హోతి, అలమేతం సబ్బన్తి అవుత్తం హోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అనతిరిత్తా.

‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అతిరిత్తా. కతమే పఞ్చ? [పాచి. ౨౩౯] కప్పియకతం హోతి, పటిగ్గహితకతం హోతి, ఉచ్చారితకతం హోతి, హత్థపాసే కతం హోతి, అలమేతం సబ్బన్తి వుత్తం హోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అతిరిత్తా’’తి.

౪౨౮. ‘‘కతిహి ను ఖో, భన్తే, ఆకారేహి పవారణా పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘పఞ్చహుపాలి, ఆకారేహి పవారణా పఞ్ఞాయతి. కతమేహి పఞ్చహి? [పాచి. ౨౩౯] అసనం పఞ్ఞాయతి, భోజనం పఞ్ఞాయతి, హత్థపాసే ఠితో అభిహరతి, పటిక్ఖేపో పఞ్ఞాయతి – ఇమేహి ఖో, ఉపాలి, పఞ్చహాకారేహి పవారణా పఞ్ఞాయతీ’’తి.

౪౨౯. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అధమ్మికా పటిఞ్ఞాతకరణా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అధమ్మికా పటిఞ్ఞాతకరణా. కతమే పఞ్చ? భిక్ఖు పారాజికం అజ్ఝాపన్నో హోతి, పారాజికేన చోదియమానో సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో సఙ్ఘాదిసేసేన కారేతి, అధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. భిక్ఖు పారాజికం అజ్ఝాపన్నో హోతి, పారాజికేన చోదియమానో పాచిత్తియం…పే… పాటిదేసనీయం… దుక్కటం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో దుక్కటేన కారేతి, అధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం…పే… పాచిత్తియం… పాటిదేసనీయం… దుక్కటం అజ్ఝాపన్నో హోతి. దుక్కటేన చోదియమానో పారాజికం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో పారాజికేన కారేతి, అధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. భిక్ఖు దుక్కటం అజ్ఝాపన్నో హోతి, దుక్కటేన చోదియమానో సఙ్ఘాదిసేసం…పే… పాచిత్తియం… పాటిదేసనీయం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో పాటిదేసనీయేన కారేతి – అధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అధమ్మికా పటిఞ్ఞాతకరణా.

‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, ధమ్మికా పటిఞ్ఞాతకరణా. కతమే పఞ్చ? భిక్ఖు పారాజికం అజ్ఝాపన్నో హోతి, పారాజికేన చోదియమానో పారాజికం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో పారాజికేన కారేతి, ధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం…పే… పాచిత్తియం… పాటిదేసనీయం… దుక్కటం అజ్ఝాపన్నో హోతి, దుక్కటేన చోదియమానో దుక్కటం అజ్ఝాపన్నో పటిజానాతి, తం సఙ్ఘో దుక్కటేన కారేతి, ధమ్మికం పటిఞ్ఞాతకరణం. ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ ధమ్మికా పటిఞ్ఞాతకరణా’’తి.

౪౩౦. ‘‘కతిహి ను ఖో, భన్తే, అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఓకాసకమ్మం కారాపేన్తస్స నాలం ఓకాసకమ్మం కాతు’’న్తి? ‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఓకాసకమ్మం కారాపేన్తస్స నాలం ఓకాసకమ్మం కాతుం. కతమేహి పఞ్చహి? అలజ్జీ చ హోతి, బాలో చ, అపకతత్తో చ, చావనాధిప్పాయో వత్తా హోతి, నో వుట్ఠానాధిప్పాయో – ఇమేహి ఖో, ఉపాలి, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఓకాసకమ్మం కారాపేన్తస్స నాలం ఓకాసకమ్మం కాతుం.

‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఓకాసకమ్మం కారాపేన్తస్స అలం ఓకాసకమ్మం కాతుం. కతమేహి పఞ్చహి? లజ్జీ చ హోతి, పణ్డితో చ, పకతత్తో చ, వుట్ఠానాధిప్పాయో వత్తా హోతి, నో చావనాధిప్పాయో – ఇమేహి ఖో, ఉపాలి, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఓకాసకమ్మం కారాపేన్తస్స అలం ఓకాసకమ్మం కాతు’’న్తి.

౪౩౧. ‘‘కతిహి ను ఖో, భన్తే, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సద్ధిం వినయో న సాకచ్ఛితబ్బో’’తి? ‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సద్ధిం వినయో న సాకచ్ఛితబ్బో. కతమేహి పఞ్చహి? వత్థుం న జానాతి, నిదానం న జానాతి, పఞ్ఞత్తిం న జానాతి, పదపచ్చాభట్ఠం న జానాతి, అనుసన్ధివచనపథం న జానాతి – ఇమేహి ఖో, ఉపాలి, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సద్ధిం వినయో న సాకచ్ఛితబ్బో.

‘‘పఞ్చహుపాలి, అఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సద్ధిం వినయో సాకచ్ఛితబ్బో. కతమేహి పఞ్చహి? వత్థుం జానాతి, నిదానం జానాతి, పఞ్ఞత్తిం జానాతి, పదపచ్చాభట్ఠం జానాతి, అనుసన్ధివచనపథం జానాతి – ఇమేహి ఖో, ఉపాలి, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతేన భిక్ఖునా సద్ధిం వినయో సాకచ్ఛితబ్బో’’తి.

౪౩౨. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, పఞ్హాపుచ్ఛా’’తి? ‘‘పఞ్చిమా, ఉపాలి, పఞ్హాపుచ్ఛా. కతమా పఞ్చ? మన్దత్తా మోమూహత్తా పఞ్హం పుచ్ఛతి, పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో పఞ్హం పుచ్ఛతి, పరిభవా పఞ్హం పుచ్ఛతి, అఞ్ఞాతుకామో పఞ్హం పుచ్ఛతి, సచే మే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి ఇచ్చేతం కుసలం నో చే పఞ్హం పుట్ఠో సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సతి అహమస్స సమ్మదేవ బ్యాకరిస్సామీతి పఞ్హం పుచ్ఛతి – ఇమా ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ పఞ్హాపుచ్ఛా’’తి.

౪౩౩. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, అఞ్ఞబ్యాకరణా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, అఞ్ఞబ్యాకరణా. కతమే పఞ్చ? మన్దత్తా మోమూహత్తా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, పాపిచ్ఛో ఇచ్ఛాపకతో అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, ఉమ్మాదా చిత్తక్ఖేపా అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, అధిమానేన అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, భూతం అఞ్ఞం బ్యాకరోతి – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ అఞ్ఞబ్యాకరణా’’తి.

౪౩౪. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, విసుద్ధియో’’తి? ‘‘పఞ్చిమా, ఉపాలి, విసుద్ధియో. కతమా పఞ్చ? నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం అయం పఠమా విసుద్ధి, నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం అయం దుతియా విసుద్ధి, నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం అయం తతియా విసుద్ధి, నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఉద్దిసిత్వా ద్వే అనియతే ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం అయం చతుత్థా విసుద్ధి, విత్థారేనేవ పఞ్చమీ – ఇమా ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ విసుద్ధియో’’తి.

౪౩౫. ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, భోజనా’’తి? ‘‘పఞ్చిమే, ఉపాలి, భోజనా. కతమే పఞ్చ? ఓదనో, కుమ్మాసో, సత్తు, మచ్ఛో, మంసం – ఇమే ఖో, ఉపాలి, పఞ్చ భోజనా’’తి.

దిట్ఠావికమ్మవగ్గో నిట్ఠితో చతుత్థో.

తస్సుద్దానం –

దిట్ఠావికమ్మా అపరే, పటిగ్గహానతిరిత్తా;

పవారణా పటిఞ్ఞాతం, ఓకాసం సాకచ్ఛేన చ;

పఞ్హం అఞ్ఞబ్యాకరణా, విసుద్ధి చాపి భోజనాతి.