౭. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకం
౧. పఠమభాణవారో
ఛసక్యపబ్బజ్జాకథా
౩౩౦. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా అనుపియాయం విహరతి, అనుపియం నామ మల్లానం నిగమో. తేన ఖో పన సమయేన అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా సక్యకుమారా భగవన్తం పబ్బజితం అనుపబ్బజన్తి. తేన ఖో పన సమయేన మహానామో చ సక్కో అనురుద్ధో చ సక్కో ద్వేభాతికా హోన్తి. అనురుద్ధో సక్కో సుఖుమాలో హోతి. తస్స తయో పాసాదా హోన్తి – ఏకో హేమన్తికో, ఏకో గిమ్హికో, ఏకో వస్సికో. సో వస్సికే పాసాదే చత్తారో మాసే [వస్సికే పాసాదే వస్సికే చత్తారో మాసే (సీ.)] నిప్పురిసేహి తూరియేహి పరిచారయమానో [పరిచారియమానో (క.)] న హేట్ఠాపాసాదం ఓరోహతి. అథ ఖో మహానామస్స సక్కస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఏతరహి ఖో అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా సక్యకుమారా భగవన్తం పబ్బజితం అనుపబ్బజన్తి. అమ్హాకఞ్చ పన కులా నత్థి కోచి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. యంనూనాహం వా పబ్బజేయ్యం, అనురుద్ధో వా’’తి. అథ ఖో మహానామో సక్కో యేన అనురుద్ధో సక్కో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా అనురుద్ధం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతరహి, తాత అనురుద్ధ, అభిఞ్ఞాతా అభిఞ్ఞాతా సక్యకుమారా భగవన్తం పబ్బజితం అనుపబ్బజన్తి. అమ్హాకఞ్చ పన కులా నత్థి కోచి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో. తేన హి త్వం వా పబ్బజ, అహం వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘అహం ఖో సుఖుమాలో, నాహం సక్కోమి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. త్వం పబ్బజాహీ’’తి. ‘‘ఏహి ఖో తే, తాత అనురుద్ధ, ఘరావాసత్థం అనుసాసిస్సామి. పఠమం ఖేత్తం కసాపేతబ్బం. కసాపేత్వా వపాపేతబ్బం. వపాపేత్వా ఉదకం అభినేతబ్బం. ఉదకం అభినేత్వా ఉదకం నిన్నేతబ్బం. ఉదకం నిన్నేత్వా నిద్ధాపేతబ్బం. నిద్ధాపేత్వా [నిడ్డహేతబ్బం, నిడ్డహేత్వా (సీ.)] లవాపేతబ్బం. లవాపేత్వా ఉబ్బాహాపేతబ్బం. ఉబ్బాహాపేత్వా పుఞ్జం కారాపేతబ్బం. పుఞ్జం కారాపేత్వా మద్దాపేతబ్బం. మద్దాపేత్వా పలాలాని ఉద్ధరాపేతబ్బాని. పలాలాని ఉద్ధరాపేత్వా భుసికా ఉద్ధరాపేతబ్బా. భుసికం ఉద్ధరాపేత్వా ఓపునాపేతబ్బం [ఓఫునాపేతబ్బం (స్యా. క.), ఓఫుణాపేతబ్బం (యోజనా)]. ఓపునాపేత్వా అతిహరాపేతబ్బం. అతిహరాపేత్వా ఆయతిమ్పి వస్సం ఏవమేవ కాతబ్బం, ఆయతిమ్పి వస్సం ఏవమేవ కాతబ్బ’’న్తి. ‘‘న కమ్మా ఖీయన్తి? న కమ్మానం అన్తో పఞ్ఞాయతి? కదా కమ్మా ఖీయిస్సన్తి? కదా కమ్మానం అన్తో పఞ్ఞాయిస్సతి? కదా మయం అప్పోస్సుక్కా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేస్సామా’’తి? ‘‘న హి, తాత అనురుద్ధ, కమ్మా ఖీయన్తి. న కమ్మానం అన్తో పఞ్ఞాయతి. అఖీణేవ కమ్మే పితరో చ పితామహా చ కాలఙ్కతా’’తి. ‘‘తేన హి త్వఞ్ఞేవ ఘరావాసత్థేన ఉపజానాహి. అహం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామీ’’తి.
అథ ఖో అనురుద్ధో సక్కో యేన మాతా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా మాతరం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, అమ్మ, అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాహి మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి. ఏవం వుత్తే అనురుద్ధస్స సక్కస్స మాతా అనురుద్ధం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘తుమ్హే ఖో మే, తాత అనురుద్ధ, ద్వే పుత్తా పియా మనాపా అప్పటికూలా. మరణేనపి వో అకామకా వినా భవిస్సామి. కిం పనాహం తుమ్హే జీవన్తే అనుజానిస్సామి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి? దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో అనురుద్ధో సక్కో మాతరం ఏతదవోచ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, అమ్మ, అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితుం. అనుజానాహి మం అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయా’’తి [ఇమస్స అనన్తరం కేసుచి పోత్థకేసు ఏవమ్పి పాఠో దిస్సతి –- ‘‘ఏవం వుత్తే అనురుద్ధస్స సక్కస్స మాతా ఏవమాహ ‘సచే తాత అనురుద్ధ భద్దియో సక్యరాజా సక్యానం రజ్జం కారేతి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, ఏవం త్వమ్పి పబ్బజాహీ’’’తి]. తేన ఖో పన సమయేన భద్దియో సక్యరాజా సక్యానం రజ్జం కారేతి. సో చ అనురుద్ధస్స సక్కస్స సహాయో హోతి. అథ ఖో అనురుద్ధస్స సక్కస్స మాతా – ‘అయం ఖో భద్దియో సక్యరాజా సక్యానం రజ్జం కారేతి; అనురుద్ధస్స సక్కస్స సహాయో; సో న ఉస్సహతి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితు’న్తి – అనురుద్ధం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘సచే, తాత అనురుద్ధ, భద్దియో సక్యరాజా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, ఏవం త్వమ్పి పబ్బజాహీ’’తి. అథ ఖో అనురుద్ధో సక్కో యేన భద్దియో సక్యరాజా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భద్దియం సక్యరాజానం ఏతదవోచ – ‘‘మమ ఖో, సమ్మ, పబ్బజ్జా తవ పటిబద్ధా’’తి. ‘‘సచే తే, సమ్మ, పబ్బజ్జా మమ పటిబద్ధా వా అప్పటిబద్ధా వా సా హోతు, అహం తయా; యథా సుఖం పబ్బజాహీ’’తి. ‘‘ఏహి, సమ్మ, ఉభో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘నాహం, సమ్మ, సక్కోమి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితున్తి. యం తే సక్కా అఞ్ఞం మయా కాతుం, క్యాహం [త్యాహం (సీ. స్యా.)] కరిస్సామి. త్వం పబ్బజాహీ’’తి. ‘‘మాతా ఖో మం, సమ్మ, ఏవమాహ – ‘సచే, తాత అనురుద్ధ, భద్దియో సక్యరాజా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజతి, ఏవం త్వమ్పి పబ్బజాహీ’’’తి. ‘‘భాసితా ఖో పన తే, సమ్మ, ఏసా వాచా. సచే తే, సమ్మ, పబ్బజ్జా మమ పటిబద్ధా వా, అప్పటిబద్ధా వా సా హోతు, అహం తయా; యథా సుఖం పబ్బజాహీ’’తి. ‘‘ఏహి, సమ్మ, ఉభో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి.
తేన ఖో పన సమయేన మనుస్సా సచ్చవాదినో హోన్తి, సచ్చపటిఞ్ఞా. అథ ఖో భద్దియో సక్యరాజా అనురుద్ధం సక్కం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమేహి, సమ్మ, సత్తవస్సాని. సత్తన్నం వస్సానం అచ్చయేన ఉభో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘అతిచిరం, సమ్మ, సత్తవస్సాని. నాహం సక్కోమి సత్తవస్సాని ఆగమేతు’’న్తి. ‘‘ఆగమేహి, సమ్మ, ఛవస్సాని…పే… పఞ్చవస్సాని… చత్తారి వస్సాని… తీణి వస్సాని… ద్వే వస్సాని… ఏకం వస్సం. ఏకస్స వస్సస్స అచ్చయేన ఉభో అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘అతిచిరం, సమ్మ, ఏకవస్సం. నాహం సక్కోమి ఏకం వస్సం ఆగమేతు’’న్తి. ‘‘ఆగమేహి, సమ్మ, సత్తమాసే. సత్తన్నం మాసానం అచ్చయేన ఉభోపి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘అతిచిరం, సమ్మ, సత్తమాసా. నాహం సక్కోమి సత్తమాసే ఆగమేతు’’న్తి. ‘‘ఆగమేహి, సమ్మ, ఛ మాసే…పే… పఞ్చ మాసే… చత్తారో మాసే… తయో మాసే… ద్వే మాసే… ఏకం మాసం… అడ్ఢమాసం. అడ్ఢమాసస్స అచ్చయేన ఉభోపి అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘అతిచిరం, సమ్మ, అడ్ఢమాసో. నాహం సక్కోమి అడ్ఢమాసం ఆగమేతు’’న్తి. ‘‘ఆగమేహి, సమ్మ, సత్తాహం యావాహం పుత్తే చ భాతరో చ రజ్జం నియ్యాదేమీ’’తి. ‘‘న చిరం, సమ్మ, సత్తాహో, ఆగమేస్సామీ’’తి.
౩౩౧. అథ ఖో భద్దియో చ సక్యరాజా అనురుద్ధో చ ఆనన్దో చ భగు చ కిమిలో చ దేవదత్తో చ, ఉపాలికప్పకేన సత్తమా, యథా పురే చతురఙ్గినియా సేనాయ ఉయ్యానభూమిం నియ్యన్తి, ఏవమేవ చతురఙ్గినియా సేనాయ నియ్యింసు. తే దూరం గన్త్వా సేనం నివత్తాపేత్వా పరవిసయం ఓక్కమిత్వా ఆభరణం ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరాసఙ్గేన భణ్డికం బన్ధిత్వా ఉపాలిం కప్పకం ఏతదవోచుం – ‘‘హన్ద, భణే ఉపాలి, నివత్తస్సు; అలం తే ఏత్తకం జీవికాయా’’తి. అథ ఖో ఉపాలిస్స కప్పకస్స నివత్తన్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘చణ్డా ఖో సాకియా; ఇమినా కుమారా నిప్పాతితాతి ఘాతాపేయ్యుమ్పి మం. ఇమే హి నామ సక్యకుమారా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సన్తి. కిమఙ్గ [కిమఙ్గ (సీ.)] పనాహ’’న్తి. భణ్డికం ముఞ్చిత్వా తం భణ్డం రుక్ఖే ఆలగ్గేత్వా ‘యో పస్సతి, దిన్నంయేవ హరతూ’తి వత్వా యేన తే సక్యకుమారా తేనుపసఙ్కమి. అద్దసాసుం ఖో తే సక్యకుమారా ఉపాలిం కప్పకం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఉపాలిం కప్పకం ఏతదవోచుం – ‘‘కిస్స, భణే ఉపాలి, నివత్తేసీ’’తి? ‘‘ఇధ మే, అయ్యపుత్తా, నివత్తన్తస్స ఏతదహోసి – ‘చణ్డా ఖో సాకియా; ఇమినా కుమారా నిప్పాతితాతి ఘాతాపేయ్యుమ్పి మం. ఇమే హి నామ సక్యకుమారా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజిస్సన్తి. కిమఙ్గ పనాహ’న్తి. సో ఖో అహం, అయ్యపుత్తా, భణ్డికం ముఞ్చిత్వా తం భణ్డం రుక్ఖే ఆలగ్గేత్వా ‘యో పస్సతి, దిన్నఞ్ఞేవ హరతూ’తి వత్వా తతోమ్హి పటినివత్తో’’తి. ‘‘సుట్ఠు, భణే ఉపాలి, అకాసి యమ్పి న నివత్తో [యం నివత్తో (సీ.), యం పన నివత్తో (స్యా.)]. చణ్డా ఖో సాకియా; ఇమినా కుమారా నిప్పాతితాతి ఘాతాపేయ్యుమ్పి త’’న్తి.
అథ ఖో సక్యకుమారా ఉపాలిం కప్పకం ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే సక్యకుమారా భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘మయం, భన్తే, సాకియా నామ మానస్సినో. అయం, భన్తే, ఉపాలి కప్పకో అమ్హాకం దీఘరత్తం పరిచారకో. ఇమం భగవా పఠమం పబ్బాజేతు. ఇమస్స మయం అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మం కరిస్సామ. ఏవం అమ్హాకం సాకియానం సాకియమానో నిమ్మానాయిస్సతీ’’తి [నిమ్మాదయిస్సతీతి (సీ.), నిమ్మానియిస్సతీతి (స్యా.)].
అథ ఖో భగవా ఉపాలిం కప్పకం పఠమం పబ్బాజేసి, పచ్ఛా తే సక్యకుమారే. అథ ఖో ఆయస్మా భద్దియో తేనేవ అన్తరవస్సేన తిస్సో విజ్జా సచ్ఛాకాసి. ఆయస్మా అనురుద్ధో దిబ్బచక్ఖుం ఉప్పాదేసి. ఆయస్మా ఆనన్దో సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛాకాసి. దేవదత్తో పోథుజ్జనికం ఇద్ధిం అభినిప్ఫాదేసి.
౩౩౨. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా భద్దియో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి – ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘ఆయస్మా, భన్తే, భద్దియో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి – ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి. నిస్సంసయం ఖో, భన్తే, ఆయస్మా భద్దియో అనభిరతోవ బ్రహ్మచరియం చరతి. తంయేవ వా పురిమం రజ్జసుఖం సమనుస్సరన్తో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి – ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’’న్తి.
అథ ఖో భగవా అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన భద్దియం భిక్ఖుం ఆమన్తేహి – ‘సత్థా తం, ఆవుసో భద్దియ, ఆమన్తేతీ’’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో సో భిక్ఖు భగవతో పటిస్సుత్వా యేనాయస్మా భద్దియో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం భద్దియం ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా తం, ఆవుసో భద్దియ, ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా భద్దియో తస్స భిక్ఖునో పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం భద్దియం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భద్దియ, అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి – ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’’న్తి? ‘‘ఏవం భన్తే’’తి. ‘‘కిం పన త్వం, భద్దియ, అత్థవసం సమ్పస్సమానో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేసి – ‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’’న్తి? ‘‘పుబ్బే మే, భన్తే, రఞ్ఞో సతోపి అన్తోపి అన్తేపురే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, బహిపి అన్తేపురే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, అన్తోపి నగరే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, బహిపి నగరే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, అన్తోపి జనపదే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి, బహిపి జనపదే రక్ఖా సుసంవిహితా హోతి. సో ఖో అహం, భన్తే, ఏవం రక్ఖితోపి గోపితోపి సన్తో భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో విహరామి. ఏతరహి ఖో పన అహం ఏకో, భన్తే, అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభీతో అనుబ్బిగ్గో అనుస్సఙ్కీ అనుత్రస్తో అప్పోస్సుక్కో పన్నలోమో పరదత్తవుత్తో మిగభూతేన చేతసా విహరామీతి. ఇమం ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసం సమ్పస్సమానో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అభిక్ఖణం ఉదానం ఉదానేమి – ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’’న్తి. అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –
[ఉదా. ౨౦] ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా, ఇతి భవాభవతఞ్చ వీతివత్తో;
తం విగతభయం సుఖిం అసోకం, దేవా నానుభవన్తి దస్సనాయా’’తి.
దేవదత్తవత్థు
౩౩౩. అథ ఖో భగవా అనుపియాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన కోసమ్బీ తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన కోసమ్బీ తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా కోసమ్బియం విహరతి ఘోసితారామే. అథ ఖో దేవదత్తస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘కం ను ఖో అహం పసాదేయ్యం, యస్మిం మే పసన్నే బహులాభసక్కారో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి? అథ ఖో దేవదత్తస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో అజాతసత్తు కుమారో తరుణో చేవ ఆయతిం భద్దో చ. యంనూనాహం అజాతసత్తుం కుమారం పసాదేయ్యం. తస్మిం మే పసన్నే బహులాభసక్కారో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి.
అథ ఖో దేవదత్తో సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన రాజగహం తేన పక్కామి. అనుపుబ్బేన యేన రాజగహం తదవసరి. అథ ఖో దేవదత్తో సకవణ్ణం పటిసంహరిత్వా కుమారకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా అహిమేఖలికాయ అజాతసత్తుస్స కుమారస్స ఉచ్ఛఙ్గే [ఉచ్చఙ్కే (స్యా.)] పాతురహోసి. అథ ఖో అజాతసత్తు కుమారో భీతో అహోసి, ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో. అథ ఖో దేవదత్తో అజాతసత్తుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘భాయసి మం త్వం కుమారా’’తి? ‘‘ఆమ, భాయామి. కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం దేవదత్తో’’తి. ‘‘సచే ఖో త్వం, భన్తే, అయ్యో దేవదత్తో, ఇఙ్ఘ సకేనేవ వణ్ణేన పాతుభవస్సూ’’తి. అథ ఖో దేవదత్తో కుమారకవణ్ణం పటిసంహరిత్వా సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధరో అజాతసత్తుస్స కుమారస్స పురతో అట్ఠాసి. అథ ఖో అజాతసత్తు కుమారో దేవదత్తస్స ఇమినా ఇద్ధిపాటిహారియేన అభిప్పసన్నో పఞ్చహి రథసతేహి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి, పఞ్చ చ థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారో అభిహరీయతి. అథ ఖో దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకేన అభిభూతస్స పరియాదిన్నచిత్తస్స ఏవరూపం ఇచ్ఛాగతం ఉప్పజ్జి – ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి. సహ చిత్తుప్పాదావ దేవదత్తో తస్సా ఇద్ధియా పరిహాయి.
[అ. ని. ౫.౧౦౦] తేన ఖో పన సమయేన కకుధో నామ కోళియపుత్తో, ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స ఉపట్ఠాకో, అధునా కాలఙ్కతో అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో. తస్స ఏవరూపో అత్తభావప్పటిలాభో హోతి – సేయ్యథాపి నామ ద్వే వా తీణి వా మాగధకాని [మాగధికాని (స్యా.)] గామక్ఖేత్తాని. సో తేన అత్తభావప్పటిలాభేన నేవ అత్తానం న పరం బ్యాబాధేతి. అథ ఖో కకుధో దేవపుత్తో యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో కకుధో దేవపుత్తో ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం ఏతదవోచ – ‘‘దేవదత్తస్స, భన్తే, లాభసక్కారసిలోకేన అభిభూతస్స పరియాదిన్నచిత్తస్స [పరియాదిణ్ణచిత్తస్స (క.)] ఏవరూపం ఇచ్ఛాగతం ఉప్పజ్జి – ‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’తి. సహ చిత్తుప్పాదావ భన్తే, దేవదత్తో తస్సా ఇద్ధియా పరిహీనో’’తి. ఇదమవోచ కకుధో దేవపుత్తో. ఇదం వత్వా ఆయస్మన్తం మహామోగ్గల్లానం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవ అన్తరధాయి.
అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘కకుధో నామ, భన్తే, కోళియపుత్తో మమ ఉపట్ఠాకో అధునా కాలఙ్కతో అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపన్నో. తస్స ఏవరూపో అత్తభావప్పటిలాభో – సేయ్యథాపి నామ ద్వే వా తీణి వా మాగధకాని గామక్ఖేత్తాని. సో తేన అత్తభావప్పటిలాభేన నేవ అత్తానం న పరం బ్యాబాధేతి. అథ ఖో, భన్తే, కకుధో దేవపుత్తో యేనాహం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా మం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏకమన్తం ఠితో ఖో, భన్తే, కకుధో దేవపుత్తో మం ఏతదవోచ – ‘దేవదత్తస్స, భన్తే, లాభసక్కారసిలోకేన అభిభూతస్స పరియాదిన్నచిత్తస్స ఏవరూపం ఇచ్ఛాగతం ఉప్పజ్జి – అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీతి. సహ చిత్తుప్పాదావ భన్తే, దేవదత్తో తస్సా ఇద్ధియా పరిహీనో’తి. ఇదమవోచ, భన్తే, కకుధో దేవపుత్తో. ఇదం వత్వా మం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తత్థేవ అన్తరధాయీ’’తి.
‘‘కిం పన తే, మోగ్గల్లాన, కకుధో దేవపుత్తో చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో? యం కిఞ్చి కకుధో దేవపుత్తో భాసతి సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా’’తి? ‘‘చేతసా చేతో పరిచ్చ విదితో చ మే, భన్తే, కకుధో దేవపుత్తో. యం కిఞ్చి కకుధో దేవపుత్తో భాసతి సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా’’తి. ‘‘రక్ఖస్సేతం, మోగ్గల్లాన, వాచం. రక్ఖస్సేతం, మోగ్గల్లాన, వాచం. ఇదాని సో మోఘపురిసో అత్తనావ అత్తానం పాతుకరిస్సతి.
పఞ్చసత్థుకథా
౩౩౪. [అ. ని. ౫.౧౦౦] ‘‘పఞ్చిమే, మోగ్గల్లాన, సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే పఞ్చ? ‘‘ఇధ, మోగ్గల్లాన, ఏకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం నం మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్థారం సావకా సీలతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి సీలతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి [పచ్చాసింసతి (సీ. స్యా.)].
‘‘పున చపరం, మోగ్గల్లాన, ఇధేకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధాజీవో సమానో ‘పరిసుద్ధాజీవోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధో మే ఆజీవో పరియోదాతో అసంకిలిట్ఠో’తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధాజీవో సమానో ‘పరిసుద్ధాజీవోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధో మే ఆజీవో పరియోదాతో అసంకిలిట్ఠో’తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం న మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్థారం సావకా ఆజీవతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి ఆజీవతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి.
‘‘పున చపరం, మోగ్గల్లాన, ఇధేకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధధమ్మదేసనో సమానో ‘పరిసుద్ధధమ్మదేసనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధా మే ధమ్మదేసనా పరియోదాతా అసంకిలిట్ఠా’తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధధమ్మదేసనో సమానో ‘పరిసుద్ధధమ్మదేసనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధా మే ధమ్మదేసనా పరియోదాతా అసంకిలిట్ఠా’తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం నం మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్థారం సావకా ధమ్మదేసనతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి ధమ్మదేసనతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి.
‘‘పున చపరం, మోగ్గల్లాన, ఇధేకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధవేయ్యాకరణో సమానో ‘పరిసుద్ధవేయ్యాకరణోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే వేయ్యాకరణం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధవేయ్యాకరణో సమానో ‘పరిసుద్ధవేయ్యాకరణోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే వేయ్యాకరణం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం నం మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్థారం సావకా వేయ్యాకరణతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి వేయ్యాకరణతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి.
‘‘పున చపరం, మోగ్గల్లాన, ఇధేకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం నం మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, మోగ్గల్లాన, సత్థారం సావకా ఞాణదస్సనతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి ఞాణదస్సనతో రక్ఖం పచ్చాసీసతీతి. ఇమే ఖో, మోగ్గల్లాన, పఞ్చ సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం.
‘‘అహం ఖో పన, మోగ్గల్లాన, పరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానామి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. న చ మం సావకా సీలతో రక్ఖన్తి; న చాహం సావకేహి సీలతో రక్ఖం పచ్చాసీసామి. పరిసుద్ధాజీవో సమానో…పే… పరిసుద్ధధమ్మదేసనో సమానో…పే… పరిసుద్ధవేయ్యాకరణో సమానో…పే… పరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’తి పటిజానామి ‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. న చ మం సావకా ఞాణదస్సనతో రక్ఖన్తి; న చాహం సావకేహి ఞాణదస్సనతో రక్ఖం పచ్చాసీసామీ’’తి.
౩౩౫. అథ ఖో భగవా కోసమ్బియం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన రాజగహం తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన రాజగహం తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. అథ ఖో సమ్బహులా భిక్ఖూ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘దేవదత్తస్స, భన్తే, అజాతసత్తు కుమారో పఞ్చహి రథసతేహి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి; పఞ్చ చ థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారో అభిహరీయతీ’’తి. ‘‘మా, భిక్ఖవే, దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకం పిహయిత్థ. యావకీవఞ్చ, భిక్ఖవే, దేవదత్తస్స అజాతసత్తు కుమారో పఞ్చహి రథసతేహి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గమిస్సతి, పఞ్చ చ థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారో అభిహరీయిస్సతి, హానియేవ, భిక్ఖవే, దేవదత్తస్స పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో వుడ్ఢి.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, చణ్డస్స కుక్కురస్స నాసాయ పిత్తం భిన్దేయ్యుం, ఏవఞ్హి సో, భిక్ఖవే, కుక్కురో భియ్యోసోమత్తాయ చణ్డతరో అస్స, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యావకీవఞ్చ దేవదత్తస్స అజాతసత్తు కుమారో పఞ్చహి రథసతేహి సాయం పాతం ఉపట్ఠానం గమిస్సతి, పఞ్చ చ థాలిపాకసతాని భత్తాభిహారో అభిహరీయిస్సతి, హానియేవ, భిక్ఖవే, దేవదత్తస్స పాటికఙ్ఖా కుసలేసు ధమ్మేసు, నో వుడ్ఢి.
[సం. ని. ౨.౧౮౪; అ. ని. ౪.౬౮] ‘‘అత్తవధాయ, భిక్ఖవే, దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది, పరాభవాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, కదలీ అత్తవధాయ ఫలం దేతి, పరాభవాయ ఫలం దేతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అత్తవధాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది, పరాభవాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, వేళు అత్తవధాయ ఫలం దేతి, పరాభవాయ ఫలం దేతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అత్తవధాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది, పరాభవాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, నళో అత్తవధాయ ఫలం దేతి, పరాభవాయ ఫలం దేతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అత్తవధాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది, పరాభవాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది.
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అస్సతరీ అత్తవధాయ గబ్భం గణ్హాతి, పరాభవాయ గబ్భం గణ్హాతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, అత్తవధాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాది, పరాభవాయ దేవదత్తస్స లాభసక్కారసిలోకో ఉదపాదీ’’తి.
[సం. ని. ౧.౧౮౩, ౧.౨.౧౮౪, నేత్తి. ౯౦] ‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తి, ఫలం వేళుం ఫలం నళం;
సక్కారో కాపురిసం హన్తి, గబ్భో అస్సతరిం యథా’’తి.
పఠమభాణవారో నిట్ఠితో.
౨. దుతియభాణవారో
పకాసనీయకమ్మం
౩౩౬. తేన ఖో పన సమయేన భగవా మహతియా పరిసాయ పరివుతో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతి సరాజికాయ పరిసాయ. అథ ఖో దేవదత్తో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘జిణ్ణో దాని, భన్తే, భగవా వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. అప్పోస్సుక్కో దాని, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు, మమం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిస్సజ్జతు. అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి. ‘‘అలం, దేవదత్త, మా తే రుచ్చి భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరితు’’న్తి. దుతియమ్పి ఖో దేవదత్తో…పే… తతియమ్పి ఖో దేవదత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘జిణ్ణో దాని, భన్తే, భగవా వుడ్ఢో మహల్లకో అద్ధగతో వయోఅనుప్పత్తో. అప్పోస్సుక్కో దాని, భన్తే, భగవా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుత్తో విహరతు, మమం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిస్సజ్జతు. అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి. ‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానానమ్పి ఖో అహం, దేవదత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘం న నిస్సజ్జేయ్యం, కిం పన తుయ్హం ఛవస్స ఖేళాసకస్సా’’తి! అథ ఖో దేవదత్తో – సరాజికాయ మం భగవా పరిసాయ ఖేళాసకవాదేన అపసాదేతి, సారిపుత్తమోగ్గల్లానేవ ఉక్కంసతీతి – కుపితో అనత్తమనో భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. అయఞ్చరహి దేవదత్తస్స భగవతి పఠమో ఆఘాతో అహోసి.
అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో దేవదత్తస్స రాజగహే పకాసనీయం కమ్మం కరోతు – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, కాతబ్బం. బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
౩౩౭. ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం సఙ్ఘో దేవదత్తస్స రాజగహే పకాసనీయం కమ్మం కరేయ్య – ‘‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఏసా ఞత్తి.
‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. సఙ్ఘో దేవదత్తస్స రాజగహే పకాసనీయం కమ్మం కరోతి – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. యస్సాయస్మతో ఖమతి దేవదత్తస్స రాజగహే పకాసనీయం కమ్మస్స కరణం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి, యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి – సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.
‘‘కతం సఙ్ఘేన దేవదత్తస్స రాజగహే పకాసనీయం కమ్మం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.
౩౩౮. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి త్వం, సారిపుత్త, దేవదత్తం రాజగహే పకాసేహీ’’తి. ‘‘పుబ్బే మయా, భన్తే, దేవదత్తస్స రాజగహే వణ్ణో భాసితో – ‘మహిద్ధికో గోధిపుత్తో, మహానుభావో గోధిపుత్తో’తి. కథాహం, భన్తే, దేవదత్తం రాజగహే పకాసేమీ’’తి? ‘‘నను తయా, సారిపుత్త, భూతోయేవ దేవదత్తస్స రాజగహే వణ్ణో భాసితో – ‘మహిద్ధికో గోధిపుత్తో, మహానుభావో గోధిపుత్తో’’’ తి? ‘‘ఏవం భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో త్వం, సారిపుత్త, భూతంయేవ దేవదత్తం రాజగహే పకాసేహీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతో పచ్చస్సోసి.
అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో సారిపుత్తం సమ్మన్నతు దేవదత్తం రాజగహే పకాసేతుం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, సమ్మన్నితబ్బో. పఠమం సారిపుత్తో యాచితబ్బో. యాచిత్వా బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేన సఙ్ఘో ఞాపేతబ్బో –
‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం సమ్మన్నేయ్య దేవదత్తం రాజగహే పకాసేతుం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఏసా ఞత్తి.
‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. సఙ్ఘో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం సమ్మన్నతి దేవదత్తం రాజగహే పకాసేతుం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి, యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. యస్సాయస్మతో ఖమతి, ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమ్ముతి దేవదత్తం రాజగహే పకాసేతుం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి, యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి – సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.
‘‘సమ్మతో సఙ్ఘేన ఆయస్మా సారిపుత్తో దేవదత్తం రాజగహే పకాసేతుం – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’తి. ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.
సమ్మతో చ ఆయస్మా సారిపుత్తో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం రాజగహం పవిసిత్వా దేవదత్తం రాజగహే పకాసేసి – ‘‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’’తి. తత్థ యే తే మనుస్సా అస్సద్ధా అప్పసన్నా దుబ్బుద్ధినో, తే ఏవమాహంసు – ‘‘ఉసూయకా ఇమే సమణా సక్యపుత్తియా దేవదత్తస్స లాభసక్కారం ఉసూయన్తీ’’తి. యే పన తే మనుస్సా సద్ధా పసన్నా పణ్డితా బ్యత్తా బుద్ధిమన్తో, తే ఏవమాహంసు – ‘‘న ఖో ఇదం ఓరకం భవిస్సతి యథా భగవా దేవదత్తం రాజగహే పకాసాపేతీ’’తి.
అజాతసత్తుకుమారవత్థు
౩౩౯. అథ ఖో దేవదత్తో యేన అజాతసత్తు కుమారో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా అజాతసత్తుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘పుబ్బే ఖో, కుమార, మనుస్సా దీఘాయుకా, ఏతరహి అప్పాయుకా. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి యం త్వం కుమారోవ సమానో కాలం కరేయ్యాసి. తేన హి త్వం, కుమార, పితరం హన్త్వా రాజా హోహి. అహం భగవన్తం హన్త్వా బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి.
అథ ఖో అజాతసత్తు కుమారో – అయ్యో ఖో దేవదత్తో మహిద్ధికో మహానుభావో, జానేయ్యాసి అయ్యో దేవదత్తోతి – ఊరుయా పోత్థనికం బన్ధిత్వా దివా దివస్స [దివా దివసస్స (క.)] భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో సహసా అన్తేపురం పావిసి. అద్దసాసుం ఖో అన్తేపురే ఉపచారకా మహామత్తా అజాతసత్తుం కుమారం దివా దివస్స భీతం ఉబ్బిగ్గం ఉస్సఙ్కిం ఉత్రస్తం సహసా అన్తేపురం పవిసన్తం; దిస్వాన అగ్గహేసుం. తే విచినన్తా ఊరుయా పోత్థనికం బద్ధం [బన్ధం (క.)] దిస్వాన అజాతసత్తుం కుమారం ఏతదవోచుం – ‘‘కిం త్వం, కుమార, కత్తుకామోసీ’’తి? ‘‘పితరమ్హి హన్తుకామో’’తి. ‘‘కేనాసి ఉస్సాహితో’’తి? ‘‘అయ్యేన దేవదత్తేనా’’తి. ఏకచ్చే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘‘కుమారో చ హన్తబ్బో, దేవదత్తో చ, సబ్బే చ భిక్ఖూ హన్తబ్బా’’తి. ఏకచ్చే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘‘న భిక్ఖూ హన్తబ్బా. న భిక్ఖూ కిఞ్చి అపరజ్ఝన్తి. కుమారో చ హన్తబ్బో, దేవదత్తో చా’’తి. ఏకచ్చే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘‘న కుమారో చ హన్తబ్బో, న దేవదత్తో. న భిక్ఖూ హన్తబ్బా. రఞ్ఞో ఆరోచేతబ్బం. యథా రాజా వక్ఖతి తథా కరిస్సామా’’తి.
అథ ఖో తే మహామత్తా అజాతసత్తుం కుమారం ఆదాయ యేన రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా రఞ్ఞో మాగధస్స సేనియస్స బిమ్బిసారస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘కథం, భణే, మహామత్తేహి మతి కతా’’తి? ‘‘ఏకచ్చే, దేవ, మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘కుమారో చ హన్తబ్బో, దేవదత్తో చ, సబ్బే చ భిక్ఖూ హన్తబ్బా’తి. ఏకచ్చే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘న భిక్ఖూ హన్తబ్బా. న భిక్ఖూ కిఞ్చి అపరజ్ఝన్తి. కుమారో చ హన్తబ్బో, దేవదత్తో చా’తి. ఏకచ్చే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘న కుమారో చ హన్తబ్బో, న దేవదత్తో. న భిక్ఖూ హన్తబ్బా. రఞ్ఞో ఆరోచేతబ్బం. యథా రాజా వక్ఖతి తథా కరిస్సామా’’’తి. ‘‘కిం, భణే, కరిస్సతి బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా? నను భగవతా పటికచ్చేవ దేవదత్తో రాజగహే పకాసాపితో – ‘పుబ్బే దేవదత్తస్స అఞ్ఞా పకతి అహోసి, ఇదాని అఞ్ఞా పకతి. యం దేవదత్తో కరేయ్య కాయేన వాచాయ, న తేన బుద్ధో వా ధమ్మో వా సఙ్ఘో వా దట్ఠబ్బో, దేవదత్తోవ తేన దట్ఠబ్బో’’తి? తత్థ యే తే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘కుమారో చ హన్తబ్బో దేవదత్తో చ; సబ్బే చ భిక్ఖూ హన్తబ్బా’తి; తే అట్ఠానే అకాసి. యే తే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘న భిక్ఖూ హన్తబ్బా; న భిక్ఖూ కిఞ్చి అపరజ్ఝన్తి; కుమారో చ హన్తబ్బో దేవదత్తో చా’తి; తే నీచే ఠానే ఠపేసి. యే తే మహామత్తా ఏవం మతిం అకంసు – ‘న కుమారో చ హన్తబ్బో, న దేవదత్తో; న భిక్ఖూ హన్తబ్బా; రఞ్ఞో ఆరోచేతబ్బం; యథా రాజా వక్ఖతి తథా కరిస్సామా’తి; తే ఉచ్చే ఠానే ఠపేసి. అథ ఖో రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో అజాతసత్తుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘కిస్స మం త్వం, కుమార, హన్తుకామోసీ’’తి? ‘‘రజ్జేనామ్హి, దేవ, అత్థికో’’తి. ‘‘సచే ఖో త్వం, కుమార, రజ్జేన అత్థికో, ఏతం తే రజ్జ’’న్తి అజాతసత్తుస్స కుమారస్స రజ్జం నియ్యాదేసి.
అభిమారపేసనం
౩౪౦. అథ ఖో దేవదత్తో యేన అజాతసత్తు కుమారో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా అజాతసత్తుం కుమారం ఏతదవోచ – ‘‘పురిసే, మహారాజ, ఆణాపేహి, యే సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సన్తీ’’తి. అథ ఖో అజాతసత్తు కుమారో మనుస్సే ఆణాపేసి – ‘‘యథా, భణే, అయ్యో దేవదత్తో ఆహ తథా కరేయ్యాథా’’తి. అథ ఖో దేవదత్తో ఏకం పురిసం ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛావుసో, అముకస్మిం ఓకాసే సమణో గోతమో విహరతి. తం జీవితా వోరోపేత్వా ఇమినా మగ్గేన ఆగచ్ఛా’’తి. తస్మిం మగ్గే ద్వే పురిసే ఠపేసి – ‘‘యో ఇమినా మగ్గేన ఏకో పురిసో ఆగచ్ఛతి, తం జీవితా వోరోపేత్వా ఇమినా మగ్గేన ఆగచ్ఛథా’’తి. తస్మిం మగ్గే చత్తారో పురిసే ఠపేసి – ‘‘యే ఇమినా మగ్గేన ద్వే పురిసా ఆగచ్ఛన్తి, తే జీవితా వోరోపేత్వా ఇమినా మగ్గేన ఆగచ్ఛథా’’తి. తస్మిం మగ్గే అట్ఠ పురిసే ఠపేసి – ‘‘యే ఇమినా మగ్గేన చత్తారో పురిసా ఆగచ్ఛన్తి, తే జీవితా వోరోపేత్వా ఇమినా మగ్గేన ఆగచ్ఛథా’’తి. తస్మిం మగ్గే సోళస పురిసే ఠపేసి – ‘‘యే ఇమినా మగ్గేన అట్ఠ పురిసా ఆగచ్ఛన్తి, తే జీవితా వోరోపేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి.
అథ ఖో సో ఏకో పురిసో అసిచమ్మం గహేత్వా ధనుకలాపం సన్నయ్హిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో అవిదూరే భీతో ఉబ్బిగ్గో ఉస్సఙ్కీ ఉత్రస్తో పత్థద్ధేన కాయేన అట్ఠాసి. అద్దసా ఖో భగవా తం పురిసం భీతం ఉబ్బిగ్గం ఉస్సఙ్కిం ఉత్రస్తం పత్థద్ధేన కాయేన ఠితం. దిస్వాన తం పురిసం ఏతదవోచ – ‘‘ఏహావుసో, మా భాయీ’’తి. అథ ఖో సో పురిసో అసిచమ్మం ఏకమన్తం కరిత్వా ధనుకలాపం నిక్ఖిపిత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అచ్చయో మం, భన్తే, అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యోహం దుట్ఠచిత్తో వధకచిత్తో ఇధూపసఙ్కన్తో. తస్స మే, భన్తే, భగవా అచ్చయం అచ్చయతో పటిగ్గణ్హాతు ఆయతిం సంవరాయా’’తి. ‘‘తగ్ఘ త్వం, ఆవుసో, అచ్చయో అచ్చగమా యథాబాలం యథామూళ్హం యథాఅకుసలం, యం త్వం దుట్ఠచిత్తో వధకచిత్తో ఇధూపసఙ్కన్తో. యతో చ ఖో త్వం, ఆవుసో, అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోసి, తం తే మయం పటిగ్గణ్హామ. వుడ్ఢి హేసా, ఆవుసో, అరియస్స వినయే – యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి.
అథ ఖో భగవా తస్స పురిసస్స అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, సేయ్యథిదం – దానకథం సీలకథం సగ్గకథం, కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. యదా తం భగవా అఞ్ఞాసి కల్లచిత్తం, ముదుచిత్తం, వినీవరణచిత్తం, ఉదగ్గచిత్తం, పసన్నచిత్తం, అథ యా బుద్ధానం సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనా తం పకాసేసి – దుక్ఖం, సముదయం, నిరోధం, మగ్గం. సేయ్యథాపి నామ సుద్ధం వత్థం అపగతకాళకం సమ్మదేవ రజనం పటిగ్గహేయ్య, ఏవమేవ తస్స పురిసస్స తస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి. అథ ఖో సో పురిసో దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో పరియోగాళ్హధమ్మో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విగతకథంకథో వేసారజ్జప్పత్తో అపరప్పచ్చయో సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే, అభిక్కన్తం, భన్తే. సేయ్యథాపి, భన్తే, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి – ఏవమేవం భగవతా అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం, భన్తే, భగవన్తం సరణం గచ్ఛామి, ధమ్మఞ్చ, భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గత’’న్తి. అథ ఖో భగవా తం పురిసం ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో త్వం, ఆవుసో, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛ, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛాహీ’’తి అఞ్ఞేన మగ్గేన ఉయ్యోజేసి.
అథ ఖో తే ద్వే పురిసా – కిం ను ఖో సో ఏకో పురిసో చిరేన ఆగచ్ఛతీతి – పటిపథం గచ్ఛన్తా అద్దసంసు భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం. దిస్వాన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తేసం భగవా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి…పే… అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకే నో భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతే’’తి. అథ ఖో భగవా తే పురిసే ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో తుమ్హే, ఆవుసో, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛిత్థ, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛథా’’తి అఞ్ఞేన మగ్గేన ఉయ్యోజేసి.
అథ ఖో తే చత్తారో పురిసా…పే… అథ ఖో తే అట్ఠ పురిసా…పే… అథ ఖో తే సోళస పురిసా – కిం ను ఖో తే అట్ఠ పురిసా చిరేన ఆగచ్ఛన్తీతి – పటిపథం గచ్ఛన్తా అద్దసాసుం భగవన్తం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం. దిస్వాన యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తేసం భగవా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, సేయ్యథిదం – దానకథం…పే… అపరప్పచ్చయా సత్థుసాసనే భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అభిక్కన్తం, భన్తే…పే… ఉపాసకే నో భగవా ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతే’’తి. అథ ఖో భగవా తే పురిసే ఏతదవోచ – ‘‘మా ఖో తుమ్హే, ఆవుసో, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛిత్థ, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛథా’’తి అఞ్ఞేన మగ్గేన ఉయ్యోజేసి.
అథ ఖో సో ఏకో పురిసో యేన దేవదత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా దేవదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘నాహం, భన్తే, సక్కోమి తం భగవన్తం జీవితా వోరోపేతుం; మహిద్ధికో సో భగవా, మహానుభావో’’తి. ‘‘అలం, ఆవుసో; మా త్వం సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేసి. అహమేవ సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సామీ’’తి.
లోహితుప్పాదకకమ్మం
౩౪౧. తేన ఖో పన సమయేన భగవా గిజ్ఝకూటస్స పబ్బతస్స ఛాయాయం చఙ్కమతి. అథ ఖో దేవదత్తో గిజ్ఝకూటం పబ్బతం ఆరుహిత్వా మహతిం సిలం పవిజ్ఝి – ఇమాయ సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సామీతి. ద్వే పబ్బతకూటా సమాగన్త్వా తం సిలం సమ్పటిచ్ఛింసు. తతో పపతికా ఉప్పతిత్వా భగవతో పాదే రుహిరం ఉప్పాదేసి. అథ ఖో భగవా ఉద్ధం ఉల్లోకేత్వా దేవదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘బహుం తయా, మోఘపురిస, అపుఞ్ఞం పసుతం, యం త్వం దుట్ఠచిత్తో వధకచిత్తో తథాగతస్స రుహిరం ఉప్పాదేసీ’’తి. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఇదం, భిక్ఖవే, దేవదత్తేన పఠమం ఆనన్తరియం కమ్మం ఉపచితం, యం దుట్ఠచిత్తేన వధకచిత్తేన తథాగతస్స రుహిరం ఉప్పాదిత’’న్తి.
అస్సోసుం ఖో భిక్ఖూ – ‘‘దేవదత్తేన కిర భగవతో వధో పయుత్తో’’తి. తే చ భిక్ఖూ భగవతో విహారస్స పరితో పరితో చఙ్కమన్తి ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా సజ్ఝాయం కరోన్తా, భగవతో రక్ఖావరణగుత్తియా. అస్సోసి ఖో భగవా ఉచ్చాసద్దం మహాసద్దం సజ్ఝాయసద్దం. సుత్వాన ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో సో, ఆనన్ద, ఉచ్చాసద్దో మహాసద్దో సజ్ఝాయసద్దో’’తి? ‘‘అస్సోసుం ఖో, భన్తే, భిక్ఖూ – ‘దేవదత్తేన కిర భగవతో వధో పయుత్తో’తి. తే చ [తేధ (సీ.)], భన్తే, భిక్ఖూ భగవతో విహారస్స పరితో పరితో చఙ్కమన్తి ఉచ్చాసద్దా మహాసద్దా సజ్ఝాయం కరోన్తా, భగవతో రక్ఖావరణగుత్తియా. సో ఏసో, భగవా, ఉచ్చాసద్దో మహాసద్దో సజ్ఝాయసద్దో’’తి. ‘‘తేన హానన్ద, మమ వచనేన తే భిక్ఖూ ఆమన్తేహి – సత్థా ఆయస్మన్తే ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పటిస్సుత్వా యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సత్థా ఆయస్మన్తే ఆమన్తేతీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో తే భిక్ఖూ ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నే ఖో తే భిక్ఖూ భగవా ఏతదవోచ –
‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తి.
[చూళవ. ౩౩౪; అ. ని. ౫.౧౦౦] ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. కతమే పఞ్చ? ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం నం మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, భిక్ఖవే, సత్థారం సావకా సీలతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి సీలతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి.
‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో సత్థా అపరిసుద్ధఆజీవో సమానో…పే… అపరిసుద్ధధమ్మదేసనో సమానో…పే… అపరిసుద్ధవేయ్యాకరణో సమానో…పే… అపరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. తమేనం సావకా ఏవం జానన్తి – ‘అయం ఖో భవం సత్థా అపరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’తి పటిజానాతి ‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. మయఞ్చేవ ఖో పన గిహీనం ఆరోచేయ్యామ, నాస్సస్స మనాపం. యం ఖో పనస్స అమనాపం, కథం న మయం తేన సముదాచరేయ్యామ? సమ్మన్నతి ఖో పన చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారేన – యం తుమో కరిస్సతి, తుమోవ తేన పఞ్ఞాయిస్సతీ’తి. ఏవరూపం ఖో, భిక్ఖవే, సత్థారం సావకా ఞాణదస్సనతో రక్ఖన్తి; ఏవరూపో చ పన సత్థా సావకేహి ఞాణదస్సనతో రక్ఖం పచ్చాసీసతి. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చ సత్థారో సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. ‘‘అహం ఖో పన, భిక్ఖవే, పరిసుద్ధసీలో సమానో ‘పరిసుద్ధసీలోమ్హీ’తి పటిజానామి ‘పరిసుద్ధం మే సీలం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’న్తి చ. న చ మం సావకా సీలతో రక్ఖన్తి; న చాహం సావకేహి సీలతో రక్ఖం పచ్చాసీసామి. అహం ఖో పన భిక్ఖవే పరిసుద్ధాజీవో సమానో…పే… పరిసుద్ధధమ్మదేసనో సమానో…పే… పరిసుద్ధవేయ్యాకరణో సమానో…పే… పరిసుద్ధఞాణదస్సనో సమానో ‘‘పరిసుద్ధఞాణదస్సనోమ్హీ’’తి పటిజానామి ‘‘పరిసుద్ధం మే ఞాణదస్సనం పరియోదాతం అసంకిలిట్ఠ’’న్తి చ, న చ మం సావకా ఞాణదస్సనతో రక్ఖన్తి, న చాహం సావకేహి ఞాణదస్సనతో రక్ఖం పచ్చాసీసామి. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తి. గచ్ఛథ తుమ్హే, భిక్ఖవే, యథావిహారం. అరక్ఖియా, భిక్ఖవే, తథాగతా’’తి.
నాళాగిరిపేసనం
౩౪౨. తేన ఖో పన సమయేన రాజగహే నాళాగిరి నామ హత్థీ చణ్డో హోతి, మనుస్సఘాతకో. అథ ఖో దేవదత్తో రాజగహం పవిసిత్వా హత్థిసాలం గన్త్వా హత్థిభణ్డే ఏతదవోచ – ‘‘మయం ఖో, భణే, రాజఞాతకా నామ పటిబలా నీచట్ఠానియం ఉచ్చట్ఠానే ఠపేతుం, భత్తమ్పి వేతనమ్పి వడ్ఢాపేతుం. తేన హి, భణే, యదా సమణో గోతమో ఇమం రచ్ఛం పటిపన్నో హోతి, తదా ఇమం నాళాగిరిం హత్థిం ముఞ్చేత్వా ఇమం రచ్ఛం పటిపాదేథా’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో తే హత్థిభణ్డా దేవదత్తస్స పచ్చస్సోసుం. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అథ ఖో భగవా తం రచ్ఛం పటిపజ్జి. అద్దసాసుం ఖో తే హత్థిభణ్డా భగవన్తం తం రచ్ఛం పటిపన్నం. దిస్వాన నాళాగిరిం హత్థిం ముఞ్చిత్వా తం రచ్ఛం పటిపాదేసుం. అద్దసా ఖో నాళాగిరి హత్థీ భగవన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన సోణ్డం ఉస్సాపేత్వా పహట్ఠకణ్ణవాలో యేన భగవా తేన అభిధావి. అద్దసాసుం ఖో తే భిక్ఖూ నాళాగిరిం హత్థిం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అయం, భన్తే, నాళాగిరి హత్థీ చణ్డో మనుస్సఘాతకో ఇమం రచ్ఛం పటిపన్నో. పటిక్కమతు, భన్తే, భగవా; పటిక్కమతు సుగతో’’తి. ‘‘ఆగచ్ఛథ, భిక్ఖవే, మా భాయిత్థ. అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తీ’’తి. దుతియమ్పి ఖో తే భిక్ఖూ…పే… తతియమ్పి ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘అయం, భన్తే, నాళాగిరి హత్థీ చణ్డో మనుస్సఘాతకో ఇమం రచ్ఛం పటిపన్నో. పటిక్కమతు, భన్తే, భగవా; పటిక్కమతు సుగతో’’తి. ‘‘ఆగచ్ఛథ, భిక్ఖవే, మా భాయిత్థ. అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తీ’’తి.
తేన ఖో పన సమయేన మనుస్సా పాసాదేసుపి హమ్మియేసుపి ఛదనేసుపి ఆరుళ్హా అచ్ఛన్తి. తత్థ యే తే మనుస్సా అస్సద్ధా అప్పసన్నా దుబ్బుద్ధినో, తే ఏవమాహంసు – ‘‘అభిరూపో వత, భో [అభిరూపో వత భో గోతమో (స్యా. కం.)], మహాసమణో నాగేన విహేఠీయిస్సతీ’’తి. యే పన తే మనుస్సా సద్ధా పసన్నా పణ్డితా బ్యత్తా బుద్ధిమన్తో, తే ఏవమాహంసు – ‘‘నచిరస్సం వత, భో, నాగో నాగేన సఙ్గామేస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా నాళాగిరిం హత్థిం మేత్తేన చిత్తేన ఫరి. అథ ఖో నాళాగిరి హత్థీ భగవతో [భగవతా (సీ.)] మేత్తేన చిత్తేన ఫుట్ఠో [ఫుటో (క.)] సోణ్డం ఓరోపేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతో పురతో అట్ఠాసి. అథ ఖో భగవా దక్ఖిణేన హత్థేన నాళాగిరిస్స హత్థిస్స కుమ్భం పరామసన్తో నాళాగిరిం హత్థిం ఇమాహి గాథాహి అజ్ఝభాసి –
‘‘మా కుఞ్జర నాగమాసదో, దుక్ఖఞ్హి కుఞ్జర నాగమాసదో;
న హి నాగహతస్స కుఞ్జర సుగతి, హోతి ఇతో పరం యతో.
‘‘మా చ మదో మా చ పమాదో, న హి పమత్తా సుగతిం వజన్తి తే;
త్వఞ్ఞేవ తథా కరిస్ససి, యేన త్వం సుగతిం గమిస్ససీ’’తి.
అథ ఖో నాళాగిరి హత్థీ సోణ్డాయ భగవతో పాదపంసూని గహేత్వా ఉపరిముద్ధని ఆకిరిత్వా పటికుటియోవ [పటికుటితో పటిసక్కి (సీ. స్యా.)] ఓసక్కి, యావ భగవన్తం అద్దక్ఖి. అథ ఖో నాళాగిరి హత్థీ హత్థిసాలం గన్త్వా సకే ఠానే అట్ఠాసి. తథా దన్తో చ పన నాళాగిరి హత్థీ అహోసి. తేన ఖో పన సమయేన మనుస్సా ఇమం గాథం గాయన్తి –
[మ. ని. ౨.౩౫౨; థేరగా. ౮౭౮] ‘‘దణ్డేనేకే దమయన్తి, అఙ్కుసేహి కసాహి చ;
అదణ్డేన అసత్థేన, నాగో దన్తో మహేసినా’’తి.
మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘యావ పాపో అయం దేవదత్తో, అలక్ఖికో, యత్ర హి నామ సమణస్స గోతమస్స ఏవంమహిద్ధికస్స ఏవం మహానుభావస్స వధాయ పరక్కమిస్సతీ’’తి. దేవదత్తస్స లాభసక్కారో పరిహాయి. భగవతో చ లాభసక్కారో అభివడ్ఢి.
పఞ్చవత్థుయాచనకథా
౩౪౩. [పాచి. ౨౦౯] తేన ఖో పన సమయేన దేవదత్తో పరిహీనలాభసక్కారో సపరిసో కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జతి. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ సమణా సక్యపుత్తియా కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జిస్సన్తి! కస్స సమ్పన్నం న మనాపం, కస్స సాదుం న రుచ్చతీ’’తి! అస్సోసుం ఖో భిక్ఖూ తేసం మనుస్సానం ఉజ్ఝాయన్తానం ఖియ్యన్తానం విపాచేన్తానం. యే తే భిక్ఖూ అప్పిచ్ఛా…పే… తే ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – కథఞ్హి నామ దేవదత్తో సపరిసో కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జిస్సతీ’’తి! భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం…పే… ‘‘సచ్చం కిర త్వం, దేవదత్త, సపరిసో కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘సచ్చం భగవా’’తి…పే… విగరహిత్వా…పే… ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూనం కులేసు తికభోజనం పఞ్ఞపేస్సామి తయో అత్థవసే పటిచ్చ – దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలాన నిగ్గహాయ; పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయ, మా పాపిచ్ఛా పక్ఖం నిస్సాయ సఙ్ఘం భిన్దేయ్యున్తి; కులానుద్దయాయ [కులానుదయతాయ (సీ. స్యా.)] చ. గణభోజనే యథాధమ్మో కారేతబ్బో’’తి.
[పారా. ౪౦౯] అథ ఖో దేవదత్తో యేన కోకాలికో కటమోదకతిస్సకో [కటమోరకతిస్సకో (సీ. స్యా.)] ఖణ్డదేవియా పుత్తో సముద్దదత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా కోకాలికం కటమోదకతిస్సకం ఖణ్డదేవియా పుత్తం సముద్దదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏథ, మయం, ఆవుసో, సమణస్స గోతమస్స సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తి. ఏవం వుత్తే కోకాలికో దేవదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘సమణో ఖో, ఆవుసో, గోతమో మహిద్ధికో మహానుభావో. కథం మయం సమణస్స గోతమస్స సఙ్ఘభేదం కరిస్సామ చక్కభేద’’న్తి? ‘‘ఏథ, మయం, ఆవుసో, సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చ వత్థూని యాచిస్సామ – ‘భగవా, భన్తే, అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛస్స సన్తుట్ఠస్స సల్లేఖస్స ధుతస్స పాసాదికస్స అపచయస్స వీరియారమ్భస్స వణ్ణవాదీ. ఇమాని, భన్తే, పఞ్చ వత్థూని అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛతాయ సన్తుట్ఠియా సల్లేఖాయ ధుతతాయ పాసాదికతాయ అపచయాయ వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి. సాధు, భన్తే, భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞికా అస్సు; యో గామన్తం ఓసరేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం పిణ్డపాతికా అస్సు; యో నిమన్తనం సాదియేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం పంసుకూలికా అస్సు; యో గహపతిచీవరం సాదియేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం రుక్ఖమూలికా అస్సు; యో ఛన్నం ఉపగచ్ఛేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం మచ్ఛమంసం న ఖాదేయ్యుం; యో మచ్ఛమంసం ఖాదేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్యా’తి. ఇమాని పఞ్చ వత్థూని సమణో గోతమో నానుజానిస్సతి. తే మయం ఇమేహి పఞ్చహి వత్థూహి జనం సఞ్ఞాపేస్సామా’’తి. ‘‘సక్కా ఖో, ఆవుసో, ఇమేహి పఞ్చహి వత్థూహి సమణస్స గోతమస్స సఙ్ఘభేదో కాతుం చక్కభేదో. లూఖప్పసన్నా హి, ఆవుసో, మనుస్సా’’తి.
అథ ఖో దేవదత్తో సపరిసో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో దేవదత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘భగవా, భన్తే, అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛస్స సన్తుట్ఠస్స సల్లేఖస్స ధుతస్స పాసాదికస్స అపచయస్స వీరియారమ్భస్స వణ్ణవాదీ. ఇమాని, భన్తే, పఞ్చ వత్థూని అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛతాయ సన్తుట్ఠియా సల్లేఖాయ ధుతతాయ పాసాదికతాయ అపచయాయ వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి. సాధు, భన్తే, భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞికా అస్సు; యో గామన్తం ఓసరేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం పిణ్డపాతికా అస్సు; యో నిమన్తనం సాదియేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం పంసుకూలికా అస్సు; యో గహపతిచీవరం సాదియేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం రుక్ఖమూలికా అస్సు; యో ఛన్నం ఉపగచ్ఛేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య. యావజీవం మచ్ఛమంసం న ఖాదేయ్యుం; యో మచ్ఛమంసం ఖాదేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్యా’’తి. ‘‘అలం, దేవదత్త. యో ఇచ్ఛతి, ఆరఞ్ఞికో హోతు; యో ఇచ్ఛతి, గామన్తే విహరతు. యో ఇచ్ఛతి, పిణ్డపాతికో హోతు; యో ఇచ్ఛతి, నిమన్తనం సాదియతు. యో ఇచ్ఛతి, పంసుకూలికో హోతు; యో ఇచ్ఛతి, గహపతిచీవరం సాదియతు. అట్ఠమాసే ఖో మయా, దేవదత్త, రుక్ఖమూలసేనాసనం అనుఞ్ఞాతం; తికోటిపరిసుద్ధం మచ్ఛమంసం – అదిట్ఠం, అస్సుతం, అపరిసఙ్కిత’’న్తి. అథ ఖో దేవదత్తో – న భగవా ఇమాని పఞ్చ వత్థూని అనుజానాతీతి – హట్ఠో ఉదగ్గో సపరిసో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.
అథ ఖో దేవదత్తో సపరిసో రాజగహం పవిసిత్వా పఞ్చహి వత్థూహి జనం సఞ్ఞాపేసి – ‘‘మయం, ఆవుసో, సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చ వత్థూని యాచిమ్హా – ‘భగవా, భన్తే, అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛస్స…పే… వీరియారమ్భస్స వణ్ణవాదీ. ఇమాని, భన్తే, పఞ్చ వత్థూని అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛతాయ…పే… వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి. సాధు, భన్తే, భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞికా అస్సు; యో గామన్తం ఓసరేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య…పే… యావజీవం మచ్ఛమంసం న ఖాదేయ్యుం; యో మచ్ఛమంసం ఖాదేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్యా’తి. ఇమాని పఞ్చ వత్థూని సమణో గోతమో నానుజానాతి. తే మయం ఇమేహి పఞ్చహి వత్థూహి సమాదాయ వత్తామా’’తి.
తత్థ యే తే మనుస్సా అస్సద్ధా అప్పసన్నా దుబ్బుద్ధినో, తే ఏవమాహంసు – ‘‘ఇమే ఖో సమణా సక్యపుత్తియా ధుతా సల్లేఖవుత్తినో. సమణో పన గోతమో బాహుల్లికో బాహుల్లాయ చేతేతీ’’తి. యే పన తే మనుస్సా సద్ధా పసన్నా పణ్డితా బ్యత్తా బుద్ధిమన్తో, తే ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ దేవదత్తో భగవతో సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమిస్సతి చక్కభేదాయా’’తి! అస్సోసుం ఖో భిక్ఖూ తేసం మనుస్సానం ఉజ్ఝాయన్తానం ఖియ్యన్తానం విపాచేన్తానం. యే తే భిక్ఖూ అప్పిచ్ఛా…పే… తే ఉజ్ఝాయన్తి ఖియ్యన్తి విపాచేన్తి – ‘‘కథఞ్హి నామ దేవదత్తో సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమిస్సతి చక్కభేదాయా’’తి! అథ ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం…పే… ‘‘సచ్చం కిర త్వం, దేవదత్త, సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమసి చక్కభేదాయా’’తి? ‘‘సచ్చం భగవా’’తి. ‘‘అలం, దేవదత్త. మా తే రుచ్చి సఙ్ఘభేదో. గరుకో ఖో, దేవదత్త, సఙ్ఘభేదో. యో ఖో, దేవదత్త, సమగ్గం సఙ్ఘం భిన్దతి, కప్పట్ఠికం [కప్పట్ఠితికం (స్యా.)] కిబ్బిసం పసవతి, కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతి. యో చ ఖో, దేవదత్త, భిన్నం సఙ్ఘం సమగ్గం కరోతి, బ్రహ్మం పుఞ్ఞం పసవతి, కప్పం సగ్గమ్హి మోదతి. అలం, దేవదత్త. మా తే రుచ్చి సఙ్ఘభేదో. గరుకో ఖో, దేవదత్త, సఙ్ఘభేదో’’తి.
[ఉదా. ౪౮] అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసా ఖో దేవదత్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం. దిస్వాన యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘అజ్జతగ్గేదానాహం, ఆవుసో ఆనన్ద, అఞ్ఞత్రేవ భగవతా, అఞ్ఞత్రేవ భిక్ఖుసఙ్ఘా, ఉపోసథం కరిస్సామి సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సామీ’’తి.
అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధాహం, భన్తే, పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసిం. అద్దసా ఖో మం, భన్తే, దేవదత్తో రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం. దిస్వాన యేనాహం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా మం ఏతదవోచ – ‘అజ్జతగ్గేదానాహం, ఆవుసో ఆనన్ద, అఞ్ఞత్రేవ భగవతా, అఞ్ఞత్రేవ భిక్ఖుసఙ్ఘా, ఉపోసథం కరిస్సామి సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సామీ’తి. అజ్జతగ్గే, భన్తే, దేవదత్తో సఙ్ఘం భిన్దిస్సతీ’’తి. అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –
[ఉదా. ౪౮] ‘‘సుకరం సాధునా సాధుం, సాధుం పాపేన దుక్కరం;
పాపం పాపేన సుకరం, పాపమరియేహి దుక్కర’’న్తి.
దుతియభాణవారో నిట్ఠితో.
౩. తతియభాణవారో
సఙ్ఘభేదకథా
౩౪౪. అథ ఖో దేవదత్తో తదహుపోసథే ఉట్ఠాయాసనా సలాకం గాహేసి – ‘‘మయం, ఆవుసో, సమణం గోతమం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చ వత్థూని యాచిమ్హా – ‘భగవా, భన్తే, అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛస్స…పే… వీరియారమ్భస్స వణ్ణవాదీ. ఇమాని, భన్తే, పఞ్చ వత్థూని అనేకపరియాయేన అప్పిచ్ఛతాయ…పే… వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి. సాధు, భన్తే, భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞికా అస్సు; యో గామన్తం ఓసరేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్య…పే… యావజీవం మచ్ఛమంసం న ఖాదేయ్యుం; యో మచ్ఛమంసం ఖాదేయ్య, వజ్జం నం ఫుసేయ్యా’తి. ఇమాని పఞ్చ వత్థూని సమణో గోతమో నానుజానాతి. తే మయం ఇమేహి పఞ్చహి వత్థూహి సమాదాయ వత్తామ. యస్సాయస్మతో ఇమాని పఞ్చ వత్థూని ఖమన్తి, సో సలాకం గణ్హాతూ’’తి.
తేన ఖో పన సమయేన వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతాని నవకా చేవ హోన్తి అప్పకతఞ్ఞునో చ. తే – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసన’న్తి – సలాకం గణ్హింసు. అథ ఖో దేవదత్తో సఙ్ఘం భిన్దిత్వా పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతాని ఆదాయ యేన గయాసీసం తేన పక్కామి. అథ ఖో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘దేవదత్తో, భన్తే, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతాని ఆదాయ యేన గయాసీసం తేన పక్కన్తో’’తి. ‘‘న హి నామ తుమ్హాకం, సారిపుత్తా, తేసు నవకేసు భిక్ఖూసు కారుఞ్ఞమ్పి భవిస్సతి? గచ్ఛథ తుమ్హే, సారిపుత్తా, పురా తే భిక్ఖూ అనయబ్యసనం ఆపజ్జన్తీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా భగవతో పటిస్సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన గయాసీసం తేనుపసఙ్కమింసు.
తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు భగవతో అవిదూరే రోదమానో ఠితో హోతి. అథ ఖో భగవా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘కిస్స త్వం, భిక్ఖు, రోదసీ’’తి? ‘‘యేపి తే, భన్తే, భగవతో అగ్గసావకా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా తేపి దేవదత్తస్స సన్తికే గచ్ఛన్తి దేవదత్తస్స ధమ్మం రోచేన్తా’’తి. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖు, అనవకాసో, యం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా దేవదత్తస్స ధమ్మం రోచేయ్యుం, అపి చ తే గతా భిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తియా’’తి [భిక్ఖుసఞ్ఞత్తియాతి (సీ. స్యా.), భిక్ఖూ సఞ్ఞత్తియా (క.)].
౩౪౫. తేన ఖో పన సమయేన దేవదత్తో మహతియా పరిసాయ పరివుత్తో ధమ్మం దేసేన్తో నిసిన్నో హోతి. అద్దసా ఖో దేవదత్తో సారిపుత్తమోగ్గల్లానే దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తే. దిస్వాన భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, యావ స్వాక్ఖాతో మయా ధమ్మో, యేపి తే సమణస్స గోతమస్స అగ్గసావకా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా తేపి మమ సన్తికే ఆగచ్ఛన్తి. మమ ధమ్మం రోచేన్తా’’తి. ఏవం వుత్తే కోకాలికో దేవదత్తం ఏతదవోచ – ‘‘మా, ఆవుసో దేవదత్త, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే విస్ససి. పాపిచ్ఛా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా, పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతా’’తి. ‘‘అలం, ఆవుసో. స్వాగతం తేసం యతో మే ధమ్మం రోచేన్తీ’’తి.
అథ ఖో దేవదత్తో ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఉపడ్ఢాసనేన నిమన్తేసి – ‘‘ఏహావుసో సారిపుత్త, ఇధ నిసీదాహీ’’తి. ‘‘అలం ఆవుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో అఞ్ఞతరం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఆయస్మాపి ఖో మహామోగ్గల్లానో అఞ్ఞతరం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ ఖో దేవదత్తో బహుదేవ రత్తిం భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం అజ్ఝేసి – ‘‘విగతథినమిద్ధో ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో. పటిభాతు తం, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖూనం ధమ్మీ కథా, పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి. ‘‘ఏవమావుసో’’తి ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో దేవదత్తస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో దేవదత్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సేయ్యం కప్పేసి. తస్స కిలమన్తస్స ముట్ఠస్సతిస్స అసమ్పజానస్స ముహుత్తకేనేవ నిద్దా ఓక్కమి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియా భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ ఓవది అనుసాసి. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఇద్ధిపాటిహారియానుసాసనియా భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ ఓవది అనుసాసి. అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియా ఆయస్మతా చ మహామోగ్గల్లానేన ఇద్ధిపాటిహారియానుసాసనియా ఓవదియమానానం అనుసాసియమానానం విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది – యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మన్తి.
అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛామ మయం, ఆవుసో, భగవతో సన్తికే. యో తస్స భగవతో ధమ్మం రోచేసి సో ఆగచ్ఛతూ’’తి. అథ ఖో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా తాని పఞ్చభిక్ఖుసతాని ఆదాయ యేన వేళువనం తేనుపసఙ్కమింసు. అథ ఖో కోకాలికో దేవదత్తం ఉట్ఠాపేసి – ‘‘ఉట్ఠేహి, ఆవుసో దేవదత్త, నీతా తే భిక్ఖూ సారిపుత్తమోగ్గల్లానేహి. నను త్వం, ఆవుసో దేవదత్త, మయా వుత్తో – ‘మా, ఆవుసో దేవదత్త, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే విస్సాసి. పాపిచ్ఛా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా, పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతా’’’తి? అథ ఖో దేవదత్తస్స తత్థేవ ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి.
అథ ఖో సారిపుత్తమోగ్గల్లానా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదిసుం. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సాధు, భన్తే, భేదకానువత్తకా భిక్ఖూ పున ఉపసమ్పజ్జేయ్యు’’న్తి. ‘‘అలం, సారిపుత్త. మా తే రుచ్చి భేదకానువత్తకానం భిక్ఖూనం పున ఉపసమ్పదా. తేన హి త్వం, సారిపుత్త, భేదకానువత్తకే భిక్ఖూ థుల్లచ్చయం దేసాపేహి. కథం పన తే, సారిపుత్త, దేవదత్తో పటిపజ్జీ’’తి? ‘‘యథేవ, భన్తే, భగవా బహుదేవ రత్తిం భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా మం అజ్ఝేసతి – ‘విగతథినమిద్ధో ఖో, సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో; పటిభాతు తం, సారిపుత్త, భిక్ఖూనం ధమ్మీ కథా, పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’తి, ఏవమేవ ఖో, భన్తే, దేవదత్తో పటిపజ్జీ’’తి.
౩౪౬. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, అరఞ్ఞాయతనే మహాసరసీ. తం నాగా ఉపనిస్సాయ విహరింసు. తే తం సరసిం ఓగాహేత్వా, సోణ్డాయ భిసముళాలం అబ్బుహిత్వా, సువిక్ఖాలితం విక్ఖాలేత్వా, అకద్దమం సఙ్ఖాదిత్వా, అజ్ఝోహరన్తి. తేసం తం వణ్ణాయ చేవ హోతి, బలాయ చ. న చ తతోనిదానం మరణం వా నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తం వా దుక్ఖం. తేసంయేవ ఖో పన, భిక్ఖవే, మహానాగానం అనుసిక్ఖమానా తరుణా భిఙ్కచ్ఛాపా. తే తం సరసిం ఓగాహేత్వా, సోణ్డాయ భిసముళాలం అబ్బుహిత్వా, న సువిక్ఖాలితం విక్ఖాలేత్వా, సకద్దమం సఙ్ఖాదిత్వా, అజ్ఝోహరన్తి. తేసం తం నేవ వణ్ణాయ హోతి, న బలాయ. తతోనిదానఞ్చ మరణం వా నిగచ్ఛన్తి, మరణమత్తం వా దుక్ఖం. ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, దేవదత్తో మమానుక్రుబ్బం [మమానుకుబ్బం (సీ. స్యా.)] కపణో మరిస్సతీతి.
‘‘మహావరాహస్స మహిం విక్రుబ్బతో [వికుబ్బతో (సీ. స్యా.)], భిసం ఘసానస్స [ఘసమానస్స (క.)] నదీసు జగ్గతో;
భిఙ్కోవ పఙ్కం అభిభక్ఖయిత్వా, మమానుక్రుబ్బం కపణో మరిస్సతీ’’తి.
౩౪౭. [అ. ని. ౮.౧౬] ‘‘అట్ఠహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు దూతేయ్యం గన్తుమరహతి. కతమేహి అట్ఠహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సోతా చ హోతి, సావేతా చ, ఉగ్గహేతా చ, ధారేతా చ, విఞ్ఞాతా చ, విఞ్ఞాపేతా చ, కుసలో చ సహితాసహితస్స, నో చ కలహకారకో – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు దూతేయ్యం గన్తుమరహతి.
[అ. ని. ౮.౧౬] ‘‘అట్ఠహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో సారిపుత్తో దూతేయ్యం గన్తుమరహతి. కతమేహి అట్ఠహి? ఇధ, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో సోతా చ హోతి, సావేతా చ, ఉగ్గహేతా చ, ధారేతా చ, విఞ్ఞాతా చ, విఞ్ఞాపేతా చ, కుసలో చ సహితాసహితస్స, నో చ కలహకారకో – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో సారిపుత్తో దూతేయ్యం గన్తుమరహతీతి.
[అ. ని. ౮.౧౬] ‘‘యో వే న బ్యథతి [బ్యాధతి (సీ. స్యా.)] పత్వా, పరిసం ఉగ్గవాదినిం;
న చ హాపేతి వచనం, న చ ఛాదేతి సాసనం.
‘‘అసన్దిద్ధో చ అక్ఖాతి [అక్ఖాతా (క.)], పుచ్ఛితో చ న కుప్పతి;
స వే తాదిసకో భిక్ఖు, దూతేయ్యం గన్తుమరహతీ’’తి.
౩౪౮. [అ. ని. ౮.౭] ‘‘అట్ఠహి, భిక్ఖవే, అసద్ధమ్మేహి అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో. కతమేహి అట్ఠహి? లాభేన, భిక్ఖవే, అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో; అలాభేన, భిక్ఖవే…పే… యసేన, భిక్ఖవే…పే… అయసేన, భిక్ఖవే…పే… సక్కారేన, భిక్ఖవే…పే… అసక్కారేన, భిక్ఖవే…పే… పాపిచ్ఛతాయ, భిక్ఖవే…పే… పాపమిత్తతాయ భిక్ఖవే, అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, అట్ఠహి అసద్ధమ్మేహి అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో.
౩౪౯. ‘‘సాధు, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఉప్పన్నం లాభం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య, ఉప్పన్నం అలాభం…పే… ఉప్పన్నం యసం… ఉప్పన్నం అయసం… ఉప్పన్నం సక్కారం… ఉప్పన్నం అసక్కారం… ఉప్పన్నం పాపిచ్ఛతం… ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అత్థవసం పటిచ్చ ఉప్పన్నం లాభం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య, ఉప్పన్నం అలాభం…పే… ఉప్పన్నం యసం… ఉప్పన్నం అయసం… ఉప్పన్నం సక్కారం… ఉప్పన్నం అసక్కారం… ఉప్పన్నం పాపిచ్ఛతం… ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య? యం హిస్స, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నం లాభం అనభిభుయ్య విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, ఉప్పన్నం లాభం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరతో ఏవంసతే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. యం హిస్స, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నం అలాభం…పే… ఉప్పన్నం యసం… ఉప్పన్నం అయసం… ఉప్పన్నం సక్కారం… ఉప్పన్నం అసక్కారం… ఉప్పన్నం పాపిచ్ఛతం… ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అనభిభుయ్య విహరతో ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరతో ఏవంసతే ఆసవా విఘాతపరిళాహా న హోన్తి. ఇదం ఖో, భిక్ఖవే, అత్థవసం పటిచ్చ ఉప్పన్నం లాభం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య, ఉప్పన్నం అలాభం…పే… ఉప్పన్నం యసం… ఉప్పన్నం అయసం… ఉప్పన్నం సక్కారం… ఉప్పన్నం అసక్కారం… ఉప్పన్నం పాపిచ్ఛతం… ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరేయ్య. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నం లాభం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరిస్సామ, ఉప్పన్నం అలాభం…పే… ఉప్పన్నం యసం… ఉప్పన్నం అయసం… ఉప్పన్నం సక్కారం… ఉప్పన్నం అసక్కారం… ఉప్పన్నం పాపిచ్ఛతం… ఉప్పన్నం పాపమిత్తతం అభిభుయ్య అభిభుయ్య విహరిస్సామాతి; ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బన్తి.
౩౫౦. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అసద్ధమ్మేహి అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో. కతమేహి తీహి? పాపిచ్ఛతా, పాపమిత్తతా, ఓరమత్తకేన విసేసాధిగమేన అన్తరా వోసానం ఆపాది – ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, తీహి అసద్ధమ్మేహి అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛోతి.
‘‘మా జాతు కోచి లోకస్మిం, పాపిచ్ఛో ఉదపజ్జథ;
తదమినాపి జానాథ, పాపిచ్ఛానం యథాగతి.
‘‘పణ్డితోతి సమఞ్ఞాతో, భావితత్తోతి సమ్మతో;
జలంవ యససా అట్ఠా, దేవదత్తోతి మే సుతం.
‘‘సో పమాదం అనుచిణ్ణో, ఆసజ్జ నం తథాగతం;
అవీచినిరయం పత్తో, చతుద్వారం భయానకం.
‘‘అదుట్ఠస్స హి యో దుబ్భే, పాపకమ్మం అక్రుబ్బతో;
తమేవ పాపం ఫుసతి, దుట్ఠచిత్తం అనాదరం.
‘‘సముద్దం విసకుమ్భేన, యో మఞ్ఞేయ్య పదూసితుం [పదుస్సితుం (క.)];
న సో తేన పదూసేయ్య, భేస్మా హి ఉదధీ మహా.
‘‘ఏవమేవ తథాగతం, యో వాదేనుపహింసతి;
సమగ్గతం [సమ్మాగతం (సీ.), సమగతం (స్యా.)] సన్తచిత్తం, వాదో తమ్హి న రూహతి.
‘‘తాదిసం మిత్తం క్రుబ్బేథ [కుబ్బేథ (సీ. స్యా.)], తఞ్చ సేవేథ పణ్డితో;
యస్స మగ్గానుగో భిక్ఖు, ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణే’’తి.
ఉపాలిపఞ్హా
౩౫౧. అథ ఖో ఆయస్మా ఉపాలి యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా ఉపాలి భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సఙ్ఘరాజి సఙ్ఘరాజీతి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో? కిత్తావతా చ పన సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చా’’తి?
‘‘ఏకతో, ఉపాలి, ఏకో హోతి, ఏకతో ద్వే, చతుత్థో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో. ఏకతో, ఉపాలి, ద్వే హోన్తి, ఏకతో ద్వే, పఞ్చమో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో. ఏకతో, ఉపాలి, ద్వే హోన్తి, ఏకతో తయో, ఛట్ఠో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో. ఏకతో, ఉపాలి, తయో హోన్తి, ఏకతో తయో, సత్తమో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో. ఏకతో, ఉపాలి, తయో హోన్తి, ఏకతో చత్తారో, అట్ఠమో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి హోతి, నో చ సఙ్ఘభేదో. ఏకతో, ఉపాలి, చత్తారో హోన్తి, ఏకతో చత్తారో, నవమో అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. ఏవం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చ. నవన్నం వా, ఉపాలి, అతిరేకనవన్నం వా సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చ. న ఖో, ఉపాలి, భిక్ఖునీ సఙ్ఘం భిన్దతి, అపి చ భేదాయ పరక్కమతి, న సిక్ఖమానా సఙ్ఘం భిన్దతి…పే… న సామణేరో సఙ్ఘం భిన్దతి, న సామణేరీ సఙ్ఘం భిన్దతి, న ఉపాసకో సఙ్ఘం భిన్దతి, న ఉపాసికా సఙ్ఘం భిన్దతి, అపి చ భేదాయ పరక్కమతి. భిక్ఖు ఖో, ఉపాలి, పకతత్తో, సమానసంవాసకో, సమానసీమాయం ఠితో, సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తి.
౩౫౨. [అ. ని. ౧౦.౩౭] ‘‘సఙ్ఘభేదో సఙ్ఘభేదోతి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘో భిన్నో హోతీ’’తి?
‘‘ఇధుపాలి, భిక్ఖూ అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేన్తి, ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేన్తి, అవినయం వినయోతి దీపేన్తి, వినయం అవినయోతి దీపేన్తి, అభాసితం అలపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, భాసితం లపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అనాచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అనాపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేన్తి, ఆపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేన్తి, లహుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, గరుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, సావసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, అనవసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠులా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేన్తి. తే ఇమేహి అట్ఠారసహి వత్థూహి అపకస్సన్తి, అవపకస్సన్తి, ఆవేనిం [ఆవేణి (సీ.), ఆవేణికం (స్యా.)] ఉపోసథం కరోన్తి, ఆవేనిం పవారణం కరోన్తి, ఆవేనిం సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి. ఏత్తావతా ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘో భిన్నో హోతీ’’తి.
౩౫౩. [అ. ని. ౧౦.౩౭] ‘‘సఙ్ఘసామగ్గీ సఙ్ఘసామగ్గీతి, భన్తే, వుచ్చతి. కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘో సమగ్గో హోతీ’’తి? ‘‘ఇధుపాలి, భిక్ఖూ అధమ్మం అధమ్మోతి దీపేన్తి, ధమ్మం ధమ్మోతి దీపేన్తి, అవినయం అవినయోతి దీపేన్తి, వినయం వినయోతి దీపేన్తి, అభాసితం అలపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, భాసితం లపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అనాచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, ఆచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, పఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేన్తి, అనాపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేన్తి, ఆపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేన్తి, లహుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, గరుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, సావసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, అనవసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేన్తి, అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేన్తి. తే ఇమేహి అట్ఠారసహి వత్థూహి న అపకస్సన్తి, న అవపకస్సన్తి, న ఆవేనిం ఉపోసథం కరోన్తి, న ఆవేనిం పవారణం కరోన్తి, న ఆవేనిం సఙ్ఘకమ్మం కరోన్తి. ఏత్తావతా ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘో సమగ్గో హోతీ’’తి.
౩౫౪. ‘‘సమగ్గం పన, భన్తే, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కిం సో పసవతీ’’తి? ‘‘సమగ్గం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘం భిన్దిత్వా కప్పట్ఠికం కిబ్బిసం పసవతి, కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి.
[ఇతివు. ౧౮; అ. ని. ౧౦.౩౯] ‘‘ఆపాయికో నేరయికో, కప్పట్ఠో సఙ్ఘభేదకో;
వగ్గరతో అధమ్మట్ఠో, యోగక్ఖేమా పధంసతి;
సఙ్ఘం సమగ్గం భిన్దిత్వా, కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి.
‘‘భిన్నం పన, భన్తే, సఙ్ఘం సమగ్గం కత్వా కిం సో పసవతీ’’తి? ‘‘భిన్నం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘం సమగ్గం కత్వా బ్రహ్మం పుఞ్ఞం పసవతి, కప్పం సగ్గమ్హి మోదతీ’’తి.
[ఇత్తివు. ౧౮; అ. ని. ౧౦.౪౦] ‘‘సుఖా సఙ్ఘస్స సామగ్గీ, సమగ్గానఞ్చ అనుగ్గహో;
సమగ్గరతో ధమ్మట్ఠో, యోగక్ఖేమా న ధంసతి;
సఙ్ఘం సమగ్గం కత్వాన, కప్పం సగ్గమ్హి మోదతీ’’తి.
౩౫౫. [పరి. ౪౫౯] ‘‘సియా ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో’’తి? ‘‘సియా, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో’’తి.
[పరి. ౪౫౯] ‘‘సియా [సియా ను ఖో (స్యా. కం.)] పన, భన్తే, సఙ్ఘభేదకో న ఆపాయికో, న నేరయికో, న కప్పట్ఠో, న అతేకిచ్ఛో’’తి? ‘‘సియా, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో న ఆపాయికో, న నేరయికో, న కప్పట్ఠో, న అతేకిచ్ఛో’’తి.
‘‘కతమో పన, భన్తే, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో’’తి? ‘‘ఇధుపాలి, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి. తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే అధమ్మదిట్ఠి, వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో.
‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి. తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే ధమ్మదిట్ఠి, వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో.
‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి. తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే వేమతికో, వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో.
‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి. తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే అధమ్మదిట్ఠి…పే… (తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి భేదే ధమ్మదిట్ఠి) [( ) స్యామపోత్థకే నత్థి, విమతివినోదనీటీకాయ సమేతి]. తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి భేదే వేమతికో. తస్మిం వేమతికో భేదే అధమ్మదిట్ఠి. తస్మిం వేమతికో భేదే ధమ్మదిట్ఠి. తస్మిం వేమతికో భేదే వేమతికో వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో.
‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి…పే… అవినయం వినయోతి దీపేతి… వినయం అవినయోతి దీపేతి… అభాసితం అలపితం తథాగతేన భాసితం లపితం తథాగతేనాతి దీపేతి… భాసితం లపితం తథాగతేన అభాసితం అలపితం తథాగతేనాతి దీపేతి… అనాచిణ్ణం తథాగతేన ఆచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి… ఆచిణ్ణం తథాగతేన అనాచిణ్ణం తథాగతేనాతి దీపేతి… అపఞ్ఞత్తం తథాగతేన పఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి… పఞ్ఞత్తం తథాగతేన అపఞ్ఞత్తం తథాగతేనాతి దీపేతి… అనాపత్తిం ఆపత్తీతి దీపేతి… ఆపత్తిం అనాపత్తీతి దీపేతి… లహుకం ఆపత్తిం గరుకా ఆపత్తీతి దీపేతి… గరుకం ఆపత్తిం లహుకా ఆపత్తీతి దీపేతి… సావసేసం ఆపత్తిం అనవసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి… అనవసేసం ఆపత్తిం సావసేసా ఆపత్తీతి దీపేతి… దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి… అదుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం దుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి… తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే అధమ్మదిట్ఠి…పే… తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే ధమ్మదిట్ఠి … తస్మిం అధమ్మదిట్ఠి, భేదే వేమతికో… తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే అధమ్మదిట్ఠి… (తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే ధమ్మదిట్ఠి) [( ) స్యామపోత్థకే నత్థి] … తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే వేమతికో… తస్మిం వేమతికో, భేదే అధమ్మదిట్ఠి… తస్మిం వేమతికో, భేదే ధమ్మదిట్ఠి… తస్మిం వేమతికో, భేదే వేమతికో, వినిధాయ దిట్ఠిం, వినిధాయ ఖన్తిం, వినిధాయ రుచిం, వినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో ఆపాయికో, నేరయికో, కప్పట్ఠో, అతేకిచ్ఛో’’తి.
‘‘కతమో పన, భన్తే, సఙ్ఘభేదకో న ఆపాయికో, న నేరయికో, న కప్పట్ఠో, న అతేకిచ్ఛో’’తి? ‘‘ఇధుపాలి, భిక్ఖు అధమ్మం ధమ్మోతి దీపేతి. తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే ధమ్మదిట్ఠి, అవినిధాయ దిట్ఠిం, అవినిధాయ ఖన్తిం, అవినిధాయ రుచిం, అవినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో న ఆపాయికో, న నేరయికో, న కప్పట్ఠో, న అతేకిచ్ఛో.
‘‘పున చపరం, ఉపాలి, భిక్ఖు ధమ్మం అధమ్మోతి దీపేతి…పే… దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం అదుట్ఠుల్లా ఆపత్తీతి దీపేతి. తస్మిం ధమ్మదిట్ఠి, భేదే ధమ్మదిట్ఠి, అవినిధాయ దిట్ఠిం, అవినిధాయ ఖన్తిం, అవినిధాయ రుచిం, అవినిధాయ భావం, అనుస్సావేతి, సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇమం గణ్హథ, ఇమం రోచేథా’తి. అయమ్పి ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘభేదకో న ఆపాయికో, న నేరయికో, న కప్పట్ఠో, న అతేకిచ్ఛో’’తి.
తతియభాణవారో నిట్ఠితో.
సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకో సత్తమో.
తస్సుద్దానం –