౧౧. పఞ్చసతికక్ఖన్ధకం

౧. సఙ్గీతినిదానం

౪౩౭. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏకమిదాహం, ఆవుసో, సమయం పావాయ కుసినారం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిం.

[దీ. ని. ౨.౨౩౧] ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో ఆజీవకో కుసినారాయ మన్దారవపుప్ఫం గహేత్వా పావం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో హోతి. అద్దసం ఖో అహం, ఆవుసో, తం ఆజీవకం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన తం ఆజీవకం ఏతదవోచం – ‘అపావుసో, అమ్హాకం సత్థారం జానాసీ’తి? ‘ఆమావుసో, జానామి. అజ్జ సత్తాహపరినిబ్బుతో సమణో గోతమో. తతో మే ఇదం మన్దారవపుప్ఫం గహిత’న్తి. తత్రావుసో, యే తే భిక్ఖూ అవీతరాగా అప్పేకచ్చే బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తి, ఛిన్నపాతం పపతన్తి, ఆవట్టన్తి, వివట్టన్తి – అతిఖిప్పం భగవా పరినిబ్బుతో, అతిఖిప్పం సుగతో పరినిబ్బుతో, అతిఖిప్పం చక్ఖుం లోకే అన్తరహితన్తి. యే పన తే భిక్ఖూ వీతరాగా తే సతా సమ్పజానా అధివాసేన్తి – అనిచ్చా సఙ్ఖారా, తం కుతేత్థ లబ్భాతి.

‘‘అథ ఖ్వాహం, ఆవుసో, తే భిక్ఖూ ఏతదవోచం – ‘అలం, ఆవుసో, మా సోచిత్థ; మా పరిదేవిత్థ. నన్వేతం, ఆవుసో, భగవతా పటికచ్చేవ అక్ఖాతం – సబ్బేహేవ పియేహి మనాపేహి నానాభావో వినాభావో అఞ్ఞథాభావో. తం కుతేత్థ ఆవుసో లబ్భా, యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తం వత మా పలుజ్జీతి – నేతం ఠానం విజ్జతీ’తి.

‘‘తేన ఖో పనావుసో, సమయేన సుభద్దో నామ వుడ్ఢపబ్బజితో తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో, ఆవుసో, సుభద్దో వుడ్ఢపబ్బజితో తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘అలం, ఆవుసో, మా సోచిత్థ; మా పరిదేవిత్థ. సుముత్తా మయం తేన మహాసమణేన; ఉపద్దుతా చ మయం హోమ – ఇదం వో కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీతి. ఇదాని పన మయం యం ఇచ్ఛిస్సామ తం కరిస్సామ, యం న ఇచ్ఛిస్సామ న తం కరిస్సామా’తి. హన్ద మయం, ఆవుసో, ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయామ. పురే అధమ్మో దిప్పతి [దిబ్బతి (క.)], ధమ్మో పటిబాహియ్యతి; పురే అవినయో దిప్పతి వినయో పటిబాహియ్యతి; పురే అధమ్మవాదినో బలవన్తో హోన్తి, ధమ్మవాదినో దుబ్బలా హోన్తి; పురే అవినయవాదినో బలవన్తో హోన్తి, వినయవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి.

‘‘తేన హి, భన్తే, థేరో భిక్ఖూ ఉచ్చినతూ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఏకేనూనపఞ్చఅరహన్తసతాని ఉచ్చిని. భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం మహాకస్సపం ఏతదవోచుం – ‘‘అయం, భన్తే, ఆయస్మా ఆనన్దో కిఞ్చాపి సేక్ఖో, అభబ్బో ఛన్దా దోసా మోహా భయా అగతిం గన్తుం. బహు చ అనేన భగవతో సన్తికే ధమ్మో చ వినయో చ పరియత్తో. తేన హి, భన్తే, థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూ’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చిని.

అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘కత్థ ను ఖో మయం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామా’’తి? అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘రాజగహం ఖో మహాగోచరం పహూతసేనాసనం, యంనూన మయం రాజగహే వస్సం వసన్తా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయేయ్యామ. న అఞ్ఞే భిక్ఖూ రాజగహే వస్సం ఉపగచ్ఛేయ్యు’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

౪౩౮. ‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సమ్మన్నేయ్య – రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి. ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని సమ్మన్నతి – రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి. యస్సాయస్మతో ఖమతి ఇమేసం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం సమ్ముతి – రాజగహే వస్సం వసన్తానం ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి – సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.

‘‘సమ్మతాని సఙ్ఘేన ఇమాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని రాజగహే వస్సం వసన్తాని ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం, న అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి రాజగహే వస్సం వసితబ్బన్తి. ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.

అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ రాజగహం అగమంసు ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయితుం. అథ ఖో థేరానం భిక్ఖూనం ఏతదహోసి – ‘‘భగవతా ఖో, ఆవుసో, ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం వణ్ణితం. హన్ద మయం, ఆవుసో, పఠమం మాసం ఖణ్డఫుల్లం పటిసఙ్ఖరోమ; మజ్ఝిమం మాసం సన్నిపతిత్వా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ సఙ్గాయిస్సామా’’తి.

అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ పఠమం మాసం ఖణ్డఫుల్లం పటిసఙ్ఖరింసు. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో – స్వే సన్నిపాతో [సన్నిపాతోతి (క.)] న ఖో మేతం పతిరూపం, యోహం సేక్ఖో సమానో సన్నిపాతం గచ్ఛేయ్యన్తి – బహుదేవ రత్తిం కాయగతాయ సతియా వీతినామేత్వా రత్తియా పచ్చూససమయం ‘నిపజ్జిస్సామీ’తి కాయం ఆవజ్జేసి. అప్పత్తఞ్చ సీసం బిబ్బోహనం, భూమితో చ పాదా ముత్తా. ఏతస్మిం అన్తరే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చి.

౪౩౯. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అరహా సమానో సన్నిపాతం అగమాసి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి.

ఆయస్మా ఉపాలి సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఆయస్మతా మహాకస్సపేన వినయం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం ఏతదవోచ – ‘‘పఠమం, ఆవుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘వేసాలియం భన్తే’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘సుదిన్నం కలన్దపుత్తం ఆరబ్భా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘మేథునధమ్మే’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం పఠమస్స పారాజికస్స వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, పఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనుపఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, ఆపత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనాపత్తిమ్పి పుచ్ఛి. ‘‘దుతియం పనావుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘రాజగహే భన్తే’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘ధనియం కుమ్భకారపుత్తం ఆరబ్భా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘అదిన్నాదానే’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం దుతియస్స పారాజికస్స వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, పఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనుపఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, ఆపత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనాపత్తిమ్పి పుచ్ఛి. ‘‘తతియం పనావుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘వేసాలియం భన్తే’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘మనుస్సవిగ్గహే’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం తతియస్స పారాజికస్స వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, పఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనుపఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, ఆపత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనాపత్తిమ్పి పుచ్ఛి. ‘‘చతుత్థం పనావుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘వేసాలియం భన్తే’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘వగ్గుముదాతీరియే భిక్ఖూ ఆరబ్భా’’తి. ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి? ‘‘ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే’’తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం చతుత్థస్స పారాజికస్స వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, పఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనుపఞ్ఞత్తిమ్పి పుచ్ఛి, ఆపత్తిమ్పి పుచ్ఛి, అనాపత్తిమ్పి పుచ్ఛి. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఉభతోవిభఙ్గే పుచ్ఛి. పుట్ఠో పుట్ఠో ఆయస్మా ఉపాలి విస్సజ్జేసి.

౪౪౦. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఆనన్దం ధమ్మం పుచ్ఛేయ్య’’న్తి.

ఆయస్మా ఆనన్దో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, అహం ఆయస్మతా మహాకస్సపేన ధమ్మం పుట్ఠో విస్సజ్జేయ్య’’న్తి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘బ్రహ్మజాలం, ఆవుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి? ‘‘అన్తరా చ, భన్తే, రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దం రాజాగారకే అమ్బలట్ఠికాయా’’తి. ‘‘కం ఆరబ్భా’’తి? ‘‘సుప్పియఞ్చ పరిబ్బాజకం బ్రహ్మదత్తఞ్చ మాణవ’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం బ్రహ్మజాలస్స నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి. ‘‘సామఞ్ఞఫలం పనావుసో ఆనన్ద, కత్థ భాసిత’’న్తి? ‘‘రాజగహే, భన్తే, జీవకమ్బవనే’’తి. ‘‘కేన సద్ధి’’న్తి? ‘‘అజాతసత్తునా వేదేహిపుత్తేన సద్ధి’’న్తి. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం సామఞ్ఞఫలస్స నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి. ఏతేనేవ ఉపాయేన పఞ్చపి నికాయే పుచ్ఛి. పుట్ఠో పుట్ఠో ఆయస్మా ఆనన్దో విస్సజ్జేసి.

౨. ఖుద్దానుఖుద్దకసిక్ఖాపదకథా

౪౪౧. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘భగవా మం, భన్తే, పరినిబ్బానకాలే ఏవమాహ – ‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనేయ్యా’’’తి. ‘‘పుచ్ఛి పన త్వం, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవన్తం – ‘కతమాని పన, భన్తే, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’’తి? ‘‘న ఖోహం, భన్తే, భగవన్తం పుచ్ఛిం – ‘కతమాని పన, భన్తే, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా, ద్వే అనియతే ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా, ద్వే అనియతే ఠపేత్వా, తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా, ద్వే అనియతే ఠపేత్వా, తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా, ద్వేనవుతి పాచిత్తియే ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా, తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా, ద్వే అనియతే ఠపేత్వా, తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా, ద్వేనవుతి పాచిత్తియే ఠపేత్వా, చత్తారో పాటిదేసనీయే ఠపేత్వా, అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’తి.

౪౪౨. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసి –

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. సన్తమ్హాకం సిక్ఖాపదాని గిహిగతాని. గిహినోపి జానన్తి – ‘ఇదం వో సమణానం సక్యపుత్తియానం కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి. సచే మయం ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనిస్సామ, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ధూమకాలికం సమణేన గోతమేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. యావిమేసం సత్థా అట్ఠాసి తావిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖింసు. యతో ఇమేసం సత్థా పరినిబ్బుతో, న దానిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖన్తీ’తి. యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్లం, సఙ్ఘో అప్పఞ్ఞత్తం నప్పఞ్ఞపేయ్య, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దేయ్య, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తేయ్య. ఏసా ఞత్తి.

‘‘సుణాతు మే, ఆవుసో, సఙ్ఘో. సన్తమ్హాకం సిక్ఖాపదాని గిహిగతాని. గిహినోపి జానన్తి – ‘ఇదం వో సమణానం సక్యపుత్తియానం కప్పతి, ఇదం వో న కప్పతీ’తి. సచే మయం ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమూహనిస్సామ, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ధూమకాలికం సమణేన గోతమేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం. యావిమేసం సత్థా అట్ఠాసి తావిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖింసు. యతో ఇమేసం సత్థా పరినిబ్బుతో, న దానిమే సిక్ఖాపదేసు సిక్ఖన్తీ’తి. సఙ్ఘో అప్పఞ్ఞత్తం నప్పఞ్ఞపేతి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దతి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తతి. యస్సాయస్మతో ఖమతి అప్పఞ్ఞత్తస్స అప్పఞ్ఞాపనా, పఞ్ఞత్తస్స అసముచ్ఛేదో, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తనా, సో తుణ్హస్స; యస్స నక్ఖమతి, సో భాసేయ్య.

‘‘సఙ్ఘో అప్పఞ్ఞత్తం నప్పఞ్ఞపేతి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దతి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తతి. ఖమతి సఙ్ఘస్స, తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీ’’తి.

౪౪౩. అథ ఖో థేరా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచుం – ‘‘ఇదం తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం భగవన్తం న పుచ్ఛి – ‘కతమాని పన, భన్తే, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. దేసేహి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘అహం ఖో, భన్తే, అస్సతియా భగవన్తం న పుచ్ఛిం – ‘కతమాని పన, భన్తే, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. నాహం తం దుక్కటం పస్సామి, అపి చాయస్మన్తానం సద్ధాయ దేసేమి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘ఇదమ్పి తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం భగవతో వస్సికసాటికం అక్కమిత్వా సిబ్బేసి. దేసేహి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘అహం ఖో, భన్తే, న అగారవేన భగవతో వస్సికసాటికం అక్కమిత్వా సిబ్బేసిం. నాహం తం దుక్కటం పస్సామి, అపి చాయస్మన్తానం సద్ధాయ దేసేమి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘ఇదమ్పి తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం మాతుగామేహి భగవతో సరీరం పఠమం వన్దాపేసి, తాసం రోదన్తీనం భగవతో సరీరం అస్సుకేన మక్ఖితం. దేసేహి తం దుక్కట’’న్తి. అహం ఖో, భన్తే – మాయిమాసం [మాయిమా (సీ. స్యా.)] వికాలే అహేసున్తి – మాతుగామేహి భగవతో సరీరం పఠమం వన్దాపేసిం. నాహం తం దుక్కటం పస్సామి, అపి చాయస్మన్తానం సద్ధాయ దేసేమి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘ఇదమ్పి తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం భగవతా ఓళారికే నిమిత్తే కయిరమానే, ఓళారికే ఓభాసే కయిరమానే, న భగవన్తం యాచి – ‘తిట్ఠతు భగవా కప్పం, తిట్ఠతు సుగతో కప్పం, బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’న్తి. దేసేహి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘అహం ఖో, భన్తే, మారేన పరియుట్ఠితచిత్తో న భగవన్తం యాచిం – ‘తిట్ఠతు భగవా కప్పం, తిట్ఠతు సుగతో కప్పం, బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’న్తి. నాహం తం దుక్కటం పస్సామి, అపి చాయస్మన్తానం సద్ధాయ దేసేమి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘ఇదమ్పి తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం యం త్వం మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం ఉస్సుక్కం అకాసి. దేసేహి తం దుక్కట’’న్తి. ‘‘అహం ఖో, భన్తే, అయం మహాపజాపతి గోతమీ భగవతో మాతుచ్ఛా ఆపాదికా పోసికా ఖీరస్స దాయికా భగవన్తం జనేత్తియా కాలఙ్కతాయ థఞ్ఞం పాయేసీతి మాతుగామస్స తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే పబ్బజ్జం ఉస్సుక్కం అకాసిం. నాహం తం దుక్కటం పస్సామి, అపి చాయస్మన్తానం సద్ధాయ దేసేమి తం దుక్కట’’న్తి.

౪౪౪. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా పురాణో దక్ఖిణాగిరిస్మిం చారికం చరతి మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. అథ ఖో ఆయస్మా పురాణో థేరేహి భిక్ఖూహి ధమ్మే చ వినయే చ సఙ్గీతే దక్ఖిణాగిరిస్మిం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన రాజగహం యేన వేళువనం కలన్దకనివాపో యేన థేరా భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా థేరేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం పటిసమ్మోదిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం పురాణం థేరా భిక్ఖూ ఏతదవోచుం – ‘‘థేరేహి, ఆవుసో పురాణ, ధమ్మో చ వినయో చ సఙ్గీతో. ఉపేహి తం సఙ్గీతి’’న్తి. ‘‘సుసఙ్గీతావుసో, థేరేహి ధమ్మో చ వినయో చ. అపిచ యథేవ మయా భగవతో సమ్ముఖా సుతం, సమ్ముఖా పటిగ్గహితం, తథేవాహం ధారేస్సామీ’’తి.

౩. బ్రహ్మదణ్డకథా

౪౪౫. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో థేరే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘భగవా మం, భన్తే, పరినిబ్బానకాలే ఏవమాహ – ‘తేన హానన్ద, సఙ్ఘో మమచ్చయేన ఛన్నస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డం ఆణాపేతూ’’’తి. ‘‘పుచ్ఛి పన త్వం, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవన్తం – ‘కతమో పన, భన్తే, బ్రహ్మదణ్డో’’’తి? ‘‘పుచ్ఛిం ఖోహం, భన్తే, భగవన్తం – ‘కతమో పన, భన్తే, బ్రహ్మదణ్డో’’’తి? ‘‘ఛన్నో, ఆనన్ద, భిక్ఖు యం ఇచ్ఛేయ్య తం వదేయ్య. భిక్ఖూహి ఛన్నో భిక్ఖు నేవ వత్తబ్బో, న ఓవదితబ్బో, నానుసాసితబ్బో’’తి. ‘‘తేన హావుసో ఆనన్ద, త్వంయేవ ఛన్నస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డం ఆణాపేహీ’’తి. ‘‘కథాహం, భన్తే, ఛన్నస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డం ఆణాపేమి, చణ్డో సో భిక్ఖు ఫరుసో’’తి? ‘తేన హావుసో ఆనన్ద, బహుకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం గచ్ఛాహీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో థేరానం భిక్ఖూనం పటిస్సుత్వా మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి నావాయ ఉజ్జవనికాయ కోసమ్బిం ఉజ్జవి, నావాయ పచ్చోరోహిత్వా రఞ్ఞో ఉదేనస్స [ఉతేనస్స (క.)] ఉయ్యానస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. తేన ఖో పన సమయేన రాజా ఉదేనో ఉయ్యానే పరిచారేసి సద్ధిం ఓరోధేన. అస్సోసి ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో – ‘‘అమ్హాకం కిర ఆచరియో అయ్యో ఆనన్దో ఉయ్యానస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నో’’తి. అథ ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో రాజానం ఉదేనం ఏతదవోచ – ‘‘అమ్హాకం కిర, దేవ, ఆచరియో అయ్యో ఆనన్దో ఉయ్యానస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నో. ఇచ్ఛామ మయం, దేవ, అయ్యం ఆనన్దం పస్సితు’’న్తి. ‘‘తేన హి తుమ్హే సమణం ఆనన్దం పస్సథా’’తి.

అథ ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధం ఆయస్మా ఆనన్దో ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసి. అథ ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో ఆయస్మతా ఆనన్దేన ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సితో సమాదపితో సముత్తేజితో సమ్పహంసితో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గసతాని పాదాసి. అథ ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో ఆయస్మతో ఆనన్దస్స భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా యేన రాజా ఉదేనో తేనుపసఙ్కమి. అద్దసా ఖో రాజా ఉదేనో ఓరోధం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం. దిస్వాన ఓరోధం ఏతదవోచ – ‘‘అపి ను ఖో తుమ్హే సమణం ఆనన్దం పస్సిత్థా’’తి? ‘‘అపస్సిమ్హా ఖో మయం, దేవ, అయ్యం ఆనన్ద’’న్తి. ‘‘అపి ను తుమ్హే సమణస్స ఆనన్దస్స కిఞ్చి అదత్థా’’తి? ‘‘అదమ్హా ఖో మయం, దేవ, అయ్యస్స ఆనన్దస్స పఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గసతానీ’’తి. రాజా ఉదేనో ఉజ్ఝాయతి ఖియ్యతి విపాచేతి – ‘‘కథఞ్హి నామ సమణో ఆనన్దో తావ బహుం చీవరం పటిగ్గహేస్సతి! దుస్సవాణిజ్జం వా సమణో ఆనన్దో కరిస్సతి, పగ్గాహికసాలం వా పసారేస్సతీ’’తి!

అథ ఖో రాజా ఉదేనో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మతా ఆనన్దేన సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజా ఉదేనో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘ఆగమా ను ఖ్విధ, భో ఆనన్ద, అమ్హాకం ఓరోధో’’తి? ‘‘ఆగమాసి ఖో తే ఇధ, మహారాజ, ఓరోధో’’తి. ‘‘అపి పన భోతో ఆనన్దస్స కిఞ్చి అదాసీ’’తి? ‘‘అదాసి ఖో మే, మహారాజ, పఞ్చ ఉత్తరాసఙ్గసతానీ’’తి. ‘‘కిం పన భవం ఆనన్దో తావ బహుం చీవరం కరిస్సతీ’’తి? ‘‘యే [యే పన (క.)] తే, మహారాజ, భిక్ఖూ దుబ్బలచీవరా తేహి సద్ధిం సంవిభజిస్సామీ’’తి. ‘‘యాని ఖో పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకాని దుబ్బలచీవరాని తాని కథం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తాని, మహారాజ, ఉత్తరత్థరణం కరిస్సామా’’తి. ‘‘యాని పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకాని ఉత్తరత్థరణాని తాని కథం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తాని, మహారాజ, భిసిచ్ఛవియో కరిస్సామా’’తి. ‘‘యా పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకా భిసిచ్ఛవియో తా కథం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తా, మహారాజ, భూమత్థరణం కరిస్సామా’’తి. ‘‘యాని పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకాని భూమత్థరణాని తాని కథం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తాని, మహారాజ, పాదపుఞ్ఛనియో కరిస్సామా’’తి. ‘‘యా పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకా పాదపుఞ్ఛనియో తా కథం కరిస్సథా’’తి?. ‘‘తా, మహారాజ, రజోహరణం కరిస్సామా’’తి. ‘‘యాని పన, భో ఆనన్ద, పోరాణకాని రజోహరణాని తాని కథం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తాని, మహారాజ, కోట్టేత్వా చిక్ఖల్లేన మద్దిత్వా పరిభణ్డం లిమ్పిస్సామా’’తి.

అథ ఖో రాజా ఉదేనో – సబ్బేవిమే సమణా సక్యపుత్తియా యోనిసో ఉపనేన్తి, న కులవం గమేన్తీతి – ఆయస్మతో ఆనన్దస్స అఞ్ఞానిపి పఞ్చ దుస్ససతాని పాదాసి. అయఞ్చరహి ఆయస్మతో ఆనన్దస్స పఠమం చీవరభిక్ఖా ఉప్పజ్జి చీవరసహస్సం. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో యేన ఘోసితారామో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో ఆయస్మన్తం ఛన్నం ఆయస్మా ఆనన్దో ఏతదవోచ – ‘‘సఙ్ఘేన తే, ఆవుసో ఛన్న, బ్రహ్మదణ్డో ఆణాపితో’’తి.

‘‘కతమో పన, భన్తే ఆనన్ద, బ్రహ్మదణ్డో ఆణాపితో’’తి? ‘‘త్వం, ఆవుసో ఛన్న, భిక్ఖూ యం ఇచ్ఛేయ్యాసి తం వదేయ్యాసి. భిక్ఖూహి త్వం నేవ వత్తబ్బో, న ఓవదితబ్బో, నానుసాసితబ్బో’’తి. ‘‘నన్వాహం, భన్తే ఆనన్ద, హతో ఏత్తావతా, యతోహం భిక్ఖూహి నేవ వత్తబ్బో, న ఓవదితబ్బో, నానుసాసితబ్బో’’తి తత్థేవ ముచ్ఛితో పపతో. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో బ్రహ్మదణ్డేన అట్టీయమానో హరాయమానో జిగుచ్ఛమానో ఏకో వూపకట్ఠో అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో విహరన్తో నచిరస్సేవ యస్సత్థాయ కులపుత్తా సమ్మదేవ అగారస్మా అనగారియం పబ్బజన్తి, తదనుత్తరం బ్రహ్మచరియపరియోసానం దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహాసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసి. అఞ్ఞతరో చ పనాయస్మా ఛన్నో అరహతం అహోసి. అథ ఖో ఆయస్మా ఛన్నో అరహత్తం పత్తో యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచ – ‘‘పటిప్పస్సమ్భేహి దాని మే, భన్తే ఆనన్ద, బ్రహ్మదణ్డ’’న్తి. ‘‘యదగ్గేన తయా, ఆవుసో ఛన్న, అరహత్తం సచ్ఛికతం తదగ్గేన తే బ్రహ్మదణ్డో పటిప్పస్సద్ధో’’తి. ఇమాయ ఖో పన వినయసఙ్గీతియా పఞ్చ భిక్ఖుసతాని అనూనాని అనధికాని అహేసుం. తస్మా అయం వినయసఙ్గీతి ‘‘పఞ్చసతికా’’తి వుచ్చతీతి.

పఞ్చసతికక్ఖన్ధకో ఏకాదసమో.

ఇమమ్హి ఖన్ధకే వత్థూ తేవీసతి.

తస్సుద్దానం –

పరినిబ్బుతే సమ్బుద్ధే, థేరో కస్సపసవ్హయో;

ఆమన్తయి భిక్ఖుగణం, సద్ధమ్మమనుపాలకో;

పావాయద్ధానమగ్గమ్హి, సుభద్దేన పవేదితం;

సఙ్గాయిస్సామ సద్ధమ్మం, అధమ్మో పురే దిప్పతి.

ఏకేనూన పఞ్చసతం, ఆనన్దమ్పి చ ఉచ్చిని;

ధమ్మవినయసఙ్గీతిం, వసన్తో గుహముత్తమే.

ఉపాలిం వినయం పుచ్ఛి, సుత్తన్తానన్దపణ్డితం;

పిటకం తీణి సఙ్గీతిం, అకంసు జినసావకా.

న పుచ్ఛి అక్కమిత్వాన, వన్దాపేసి న యాచి చ.

పబ్బజ్జం మాతుగామస్స, సద్ధాయ దుక్కటాని మే;

పురాణో బ్రహ్మదణ్డఞ్చ, ఓరోధో ఉదేనేన సహ.

తావ బహు దుబ్బలఞ్చ, ఉత్తరత్థరణా భిసి;

భూమత్థరణా పుఞ్ఛనియో, రజో చిక్ఖల్లమద్దనా.

సహస్సచీవరం ఉప్పజ్జి, పఠమానన్దసవ్హయో;

తజ్జితో బ్రహ్మదణ్డేన, చతుస్సచ్చం అపాపుణి;

వసీభూతా పఞ్చసతా, తస్మా పఞ్చసతీ ఇతి.

పఞ్చసతికక్ఖన్ధకం నిట్ఠితం.