౮. విభత్తిహారసమ్పాతవిభావనా

౭౦. యేన యేన ఆవట్టహారసమ్పాతేన సుత్తత్థా ఆవట్టేతబ్బా, సో ఆవట్టహారసమ్పాతో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో విభత్తిహారసమ్పాతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో విభత్తిహారసమ్పాతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కతమో సంవణ్ణనావిసేసో విభత్తిహారసమ్పాతో నామాతి పుచ్ఛతి.

‘‘కతమే సుత్తత్థా కత్థ విభత్తా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తిఆది వుత్తం. యా ‘‘తస్మా…పే… గోచరో’’తి గాథా వుత్తా, తిస్సం గాథాయం వుత్తో కుసలపక్ఖో ధమ్మో కుసలపక్ఖేన ధమ్మేన సతిసంవరో ధమ్మో నిద్దిసితబ్బో విభజితబ్బో, అకుసలపక్ఖేన ధమ్మేన నిద్దిసితబ్బో విభజితబ్బో.

కథం? ‘‘రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి పదేన వుత్తో కుసలపక్ఖో సతిసంవరో ధమ్మో ‘‘చక్ఖుద్వారసంవరో…పే… మనోద్వారసంవరో’’తి ఛబ్బిధేన కుసలపక్ఖేన ధమ్మేన నిద్దిసితబ్బో విభజితబ్బో. ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో’’తి పదేన వుత్తో కుసలపక్ఖో సమ్మాసఙ్కప్పో ధమ్మో ‘‘నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో అబ్యాపాద-సఙ్కప్పో అవిహింసాసఙ్కప్పో’’తి తివిధేన కుసలపక్ఖేన ధమ్మేన విభజితబ్బో. ‘‘సమ్మాదిట్ఠిపురేక్ఖారో’’తి పదేన వుత్తా కుసలపక్ఖా ధమ్మజాతి ‘‘దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదాయ ఞాణం, పుబ్బన్తే ఞాణం, అపరన్తే ఞాణం, పుబ్బన్తాపరన్తే ఞాణం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఞాణ’’న్తి (ధ. స. ౧౦౬౩) అట్ఠవిధేన కుసలపక్ఖేన ధమ్మేన విభజితబ్బా. ‘‘ఞత్వాన ఉదయబ్బయ’’న్తి పదేన వుత్తం కుసలపక్ఖఉదయబ్బయఞాణం ధమ్మజాతం పఞ్ఞాసవిధేన ఉదయబ్బయఞాణేన కుసలపక్ఖేన విభజితబ్బం. ‘‘థినమిద్ధాభిభూ’’తి పదేన వుత్తం థినమిద్ధాభిభవనం కుసలపక్ఖం ధమ్మజాతం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గాభిభవనం సకదాగామిమగ్గాభిభవనం అనాగామిమగ్గాభిభవనం అరహత్తమగ్గాభిభవన’’న్తి చతుబ్బిధేన కుసలపక్ఖేన విభజితబ్బం.

సతిసంవరో కుసలపక్ఖో ‘‘లోకియో సతిసంవరో, లోకుత్తరో సతిసంవరో’’తి దుబ్బిధేన విభజితబ్బోతి. లోకియో సతిసంవరో కామావచరోవాతి ఏకవిధేన విభజితబ్బో. లోకుత్తరా సతిసంవరో ‘‘దస్సనభూమి, భావనాభూమీ’’తి దుబ్బిధేన విభజితబ్బో. కామావచరో సతిసంవరో ‘‘కాయానుపస్సనాసతిసంవరో వేదనానుపస్సనాసతిసంవరో చిత్తానుపస్సనాసతిసంవరో ధమ్మానుపస్సనాసతిసంవరో’’తి చతుబ్బిధేన విభజితబ్బో. లోకుత్తరో సతిసంవరోపి తథా చతుబ్బిధేన విభజితబ్బో. సమ్మాసఙ్కప్పసమ్మాదిట్ఠియోపి లోకియలోకుత్తరవసేన దుబ్బిధాదిభేదేన విభజితబ్బా. పదట్ఠానేనపి పదట్ఠానహారసమ్పాతే వుత్తనయేన విభజితబ్బా.

అకుసలపక్ఖేన ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి పదేన వుత్తో అసంవరో ‘‘చక్ఖుఅసంవరో …పే… కాయఅసంవరో, చోపనకాయఅసంవరో, వాచాఅసంవరో, మనోఅసంవరో’’తి అట్ఠవిధేన విభజితబ్బో. ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేనా’’తి పదేన గహితో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో ‘‘కామవితక్కో బ్యాపాదవితక్కో విహింసావితక్కో’’తి తివిధేన విభజితబ్బో. ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి పదేన వుత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠి ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే…ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణ’’న్తి అట్ఠవిధేన విభజితబ్బా, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠివిధేనపి విభజితబ్బా. థినమిద్ధం పఞ్చవిధేన ససఙ్ఖారికవిధేన విభజితబ్బం.

‘‘ఏత్తకోవ విభత్తిహారసమ్పాతో పరిపుణ్ణో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో విభత్తిహారసమ్పాతో’’తి వుత్తం. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన విభత్తిహారసమ్పాతేన సుత్తప్పదేసత్థా విభత్తా, సో సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో విభత్తిహారసమ్పాతో నియుత్తోతి యథారహ నిద్ధారేత్వా యుజ్జితబ్బోతి అత్థో గహేతబ్బోతి.

ఇతి విభత్తిహారసమ్పాతే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన…పే… గహేతబ్బోతి.