౧౪. అధిట్ఠానహారవిభఙ్గవిభావనా

౪౬. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన విభఙ్గేన పఞ్హాదయో సోధితా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో అధిట్ఠానహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో పటినిద్దేసతో అధిట్ఠానో హారో అధిట్ఠానహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘ఏకత్తతాయ ధమ్మా, యేపి చ వేమత్తతాయ నిద్దిట్ఠా’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘యే తత్థ నిద్దిట్ఠా, తథా తే ధారయితబ్బా’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో అధిట్ఠానహారవిభఙ్గో నామాతి గహేతబ్బో.

‘‘యే ధమ్మా సుత్తేసు ఏకత్తతాయ చ వేమత్తతాయ చ నిద్దిట్ఠా, తే ధమ్మా కిం పన తథేవ ధారయితబ్బా, ఉదాహు అఞ్ఞథాపి వికప్పయితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యే తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు సుత్తన్తేసు యే దుక్ఖసచ్చాదయో ధమ్మా ఏకత్తతాయ చ వేమత్తతాయ చ నిద్దిట్ఠా, తే దుక్ఖసచ్చాదయో ధమ్మా తథా ఏకత్తతాయ చ వేమత్తతాయ చ ధారయితబ్బా ఉపలక్ఖితబ్బా, న అఞ్ఞథా వికప్పయితబ్బా.

‘‘సామఞ్ఞకప్పనాయ వోహారభావేన అనవట్ఠానతో కతమా ఏకత్తతా, కతమా వేమత్తతా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దుక్ఖన్తి ఏకత్తతా’’తిఆది వుత్తం. దుక్ఖన్తి జాతిఆదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా దుక్ఖసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం దుక్ఖసామఞ్ఞతా దుక్ఖస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛితా ‘‘జాతి దుక్ఖా, జరా దుక్ఖా…పే... విఞ్ఞాణం దుక్ఖ’’న్తి జాతిఆదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా దుక్ఖవిసేసతా వుత్తా, సా అయం దుక్ఖవిసేసతా దుక్ఖస్స వేమత్తతా నామ. తత్థాతి యే దుక్ఖాదయో ధమ్మా సుత్తే వుత్తా, తత్థ తేసు దుక్ఖాదీసు అత్థేసు.

దుక్ఖసముదయోతి ‘‘తణ్హా పోనోభవికా’’తి విసేసమనపేక్ఖిత్వా యా సముదయసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం సముదయసామఞ్ఞతా సముదయస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో సముదయో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యాయం తణ్హా…పే… విభవతణ్హా’’తి విసేసం అపేక్ఖిత్వా యా సముదయవిసేసతా వుత్తా, సా అయం సముదయవిసేసతా సముదయస్స వేమత్తతా నామ.

దుక్ఖనిరోధోతి ‘‘తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో’’తి విసేసమనపేక్ఖిత్వా యా నిరోధసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం నిరోధసామఞ్ఞతా నిరోధస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో దుక్ఖనిరోధో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో’’తి విసేసమపేక్ఖిత్వా యా నిరోధవిసేసతా వుత్తా, సా అయం నిరోధవిసేసతా నిరోధస్స వేమత్తతా నామ.

దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి? పటిపదాతి సమ్మాదిట్ఠిఆదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా నిరోధగామినిపటిపదాసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం నిరోధగామినిపటిపదాసామఞ్ఞతా మగ్గస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయమేవ అరియో…పే… సమ్మాసమాధీ’’తి సమ్మాదిట్ఠిఆదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా విసేసదుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదతా వుత్తా, సా అయం విసేసదుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదతా మగ్గస్స వేమత్తతా నామ.

మగ్గోతి నిరయగామిమగ్గాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా సామఞ్ఞమగ్గతా వుత్తా, సా అయం సామఞ్ఞమగ్గతా మగ్గస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో మగ్గో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నిరయగామీ మగ్గో…పే… నిబ్బానగామీ మగ్గో’’తి నిరయగామిమగ్గాదివిసేసం అపేక్ఖిత్వా యా విసేసమగ్గతా వుత్తా, సా అయం విసేసమగ్గతా మగ్గస్స వేమత్తతా నామ.

నిరోధోతి పటిసఙ్ఖానిరోధాదివిసేసం అనపేక్ఖిత్వా యా సామఞ్ఞనిరోధతా వుత్తా, సా అయం సామఞ్ఞనిరోధతా నిరోధస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో నిరోధో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పటిసఙ్ఖానిరోధో…పే… సబ్బకిలేసనిరోధో’’తి పటిసఙ్ఖానిరోధాదివిసేసం అపేక్ఖిత్వా యా విసేసనిరోధతా వుత్తా, సా అయం విసేసనిరోధతా నిరోధస్స వేమత్తతా నామ.

రూపన్తి చాతుమహాభూతికాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా సామఞ్ఞరూపతా వుత్తా, సా అయం సామఞ్ఞరూపతా రూపస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమం రూప’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘చాతుమహాభూతికం…పే… వాయోధాతుయా చిత్తం విరాజేతీ’’తి చాతుమహాభూతికాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా విసేసరూపతా వుత్తా, సా అయం విసేసరూపతా రూపస్స వేమత్తతా నామ.

౪౮. అవిజ్జాతి దుక్ఖేఅఞ్ఞాణాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా అవిజ్జాసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం అవిజ్జాసామఞ్ఞతా అవిజ్జాయ ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం…పే… అవిజ్జాలఙ్ఘీ మోహో అకుసలమూల’’న్తి దుక్ఖేఅఞ్ఞాణాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా అవిజ్జావిసేసతా వుత్తా, సా అయం అవిజ్జావిసేసతా అవిజ్జాయ వేమత్తతా నామ.

విజ్జాతి దుక్ఖేఞాణాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా విజ్జాసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం విజ్జాసామఞ్ఞతా విజ్జాయ ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమా విజ్జా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘దుక్ఖే ఞాణం, దుక్ఖసముదయే ఞాణం…పే… ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్న’’న్తి దుక్ఖేఞాణాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా విజ్జావిసేసతా వుత్తా, సా అయం విజ్జావిసేసతా విజ్జాయ వేమత్తతా నామ.

సమాపత్తీతి సఞ్ఞాసమాపత్యాదివిసేసం అనపేక్ఖిత్వా యా సామఞ్ఞసమాపత్తితా వుత్తా, సా సామఞ్ఞసమాపత్తితా సమాపత్తియా ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమా సమాపత్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సఞ్ఞాసమాపత్తి అసఞ్ఞాసమాపత్తి…పే… నిరోధసమాపత్తీ’’తి సఞ్ఞాసమాపత్యాదివిసేసం అపేక్ఖిత్వా యా విసేససమాపత్తితా వుత్తా, సా అయం విసేససమాపత్తితా సమాపత్తియా వేమత్తతా నామ.

ఝాయీతి సేక్ఖఝాయీఆదివిసేసం అనపేక్ఖిత్వా యా ఝాయీసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా ఝాయీసామఞ్ఞతా ఝాయినో ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో ఝాయీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్థి సేక్ఖో ఝాయీ, అత్థి అసేక్ఖో ఝాయీ…పే… పఞ్ఞుత్తరో ఝాయీ’’తి సేక్ఖఝాయీఅసేక్ఖఝాయీఆదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా ఝాయీవిసేసతా వుత్తా, సా అయం ఝాయీవిసేసతా ఝాయినో వేమత్తతా నామ.

సమాధీతి సరణసమాధ్యాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా సమాధిసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం సమాధిసామఞ్ఞతా సమాధినో ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో సమాధీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సరణో సమాధి, అరణో సమాధి…పే… మిచ్ఛాసమాధి, సమ్మాసమాధీ’’తి సరణసమాధ్యాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా సమాధివిసేసతా వుత్తా, సా అయం సమాధివిసేసతా సమాధినో వేమత్తతా నామ.

పటిపదాతి ఆగాళ్హపటిపదాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా పటిపదాసామఞ్ఞతా వుత్తా, అయం పటిపదాసామఞ్ఞతా పటిపదాయ ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమా పటిపదా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆగాళ్హపటిపదా, నిజ్ఝామపటిపదా…పే… సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి ఆగాళ్హపటిపదాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా పటిపదావిసేసతా వుత్తా, సా అయం పటిపదావిసేసతా పటిపదాయ వేమత్తతా నామ.

కాయోతి నామకాయాదివిసేసమనపేక్ఖిత్వా యా కాయసామఞ్ఞతా వుత్తా, సా అయం కాయసామఞ్ఞతా కాయస్స ఏకత్తతా నామ. ‘‘తత్థ కతమో కాయో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నామకాయో రూపకాయో…పే… అయం నామకాయో’’తి నామకాయాదివిసేసమపేక్ఖిత్వా యా కాయవిసేసతా వుత్తా, సా అయం కాయవిసేసతా కాయస్స వేమత్తతా నామాతి యోజనా కాతబ్బా. పదత్థాదికో విసేసో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౪౭) విత్థారతో వుత్తో.

వుత్తప్పకారస్స దుక్ఖసముదయాదికస్స ధమ్మస్స ఏకత్తతాదిలక్ఖణం నిగమనవసేన దస్సేతుం ‘‘ఏవం యో ధమ్మో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవన్తి ఇమినా మయా వుత్తేన ‘‘దుక్ఖన్తి ఏకత్తతా. తత్థ కతమం దుక్ఖం? జాతి దుక్ఖా, జరా దుక్ఖా’’తిఆదివచనేన. యో ధమ్మోతి యో కోచి జాతిజరాబ్యాధ్యాదివిసేసధమ్మో. యస్స ధమ్మస్సాతి తతో జాతిఆదివిసేసధమ్మతో అఞ్ఞస్స జరాదివిసేసధమ్మస్స. సమానభావోతి జాతిఆదివిసేసధమ్మేన జరాదివిసేసధమ్మస్స దుక్ఖభావేన సమానభావో. తస్స ధమ్మస్సాతి జరాదివిసేసధమ్మస్స. ఏకత్తతాయాతి దుక్ఖసముదయతాదిసమానతాయ దుక్ఖసముదయాదిభావానం ఏకీభావేన. ఏకీభవతీతి జాతిఆదివిసేసభేదేన అనేకోపి ‘‘దుక్ఖసముదయో’’తిఆదినా ఏకసద్దాభిధేయ్యతాయ ఏకీభవతి. యేన యేన వా పన విలక్ఖణో, తేన తేన వేమత్తం గచ్ఛతి. యస్స జాతిఆదిధమ్మస్స యేన యేన అభినిబ్బత్తనపరిపాచనాదిసభావేన యో జాతిఆదిధమ్మో జరాదిధమ్మేన విలక్ఖణో విసదిసో హోతి, తస్స జాతిఆదిధమ్మస్స తేన తేన అభినిబ్బత్తనపరిపాచనాదిసభావేన సో జాతిఆదిధమ్మో జరాదిధమ్మేన వేమత్తతం విసదిసత్తం గచ్ఛతి, దుక్ఖసముదయాదిభావేన సమానోపి జాతిఆదిధమ్మో జరాదిధమ్మస్స విసిట్ఠతం గచ్ఛతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

దుక్ఖసముదయాదిధమ్మస్స ఏకత్తవేమత్తతా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘తాయ ఏకత్తవేమత్తతాయ కత్థ పుచ్ఛితే సతి అధిట్ఠానం వీమంసితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సుత్తాదికే పుచ్ఛితే సతి వీమంసితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘ఏవం సుత్తే వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవం ఇమినా వుత్తప్పకారేన సుత్తే వా పుచ్ఛితే, వేయ్యాకరణే వా పుచ్ఛితే, గాథాయం వా పుచ్ఛితాయం సతి అధిట్ఠానం వీమంసితబ్బం. ‘‘కిం వీమంసితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛేయ్య ‘‘ఏకత్తతాయ పుచ్ఛతి కిం, ఉదాహు వేమత్తతాయ పుచ్ఛతి కి’’న్తి వీమంసితబ్బన్తి యోజనా. అట్ఠకథాయం పన – ‘‘ఇదాని తావ ఏకత్తవేమత్తతావిసయే నియోజేత్వా దస్సేతుం ‘సుత్తే వా వేయ్యాకరణే వా’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౪౮) వుత్తం. ‘‘కథం పుచ్ఛితం, కథం విస్సజ్జితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యది ఏకత్తతాయా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తేనాహా’’తిఆద్యానుసన్ధ్యాదికో చ ‘‘నియుత్తో అధిట్ఠానో హారో’’తి ఇమస్స అనుసన్ధ్యాదికో చ వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఇతి అధిట్ఠానహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.