౩. నిద్దేసవారఅత్థవిభావనా

సోళసహారనిద్దేసవిభావనా

౪. హారాదీసు సముదాయస్స నేత్తిప్పకరణస్స ఉద్దేసో ఉద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో నిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఉద్దిట్ఠే హారాదయో నిద్దిసితుం ‘‘తత్థ సఙ్ఖేపతో నేత్తీ’’తిఆది ఆరద్ధం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం ఉద్దిట్ఠే హారాదయో నిద్దిసితుం ‘తత్థ సఙ్ఖేపతో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౪) వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం ‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా? దేసనా విచయో’’తిఆదిఉద్దేసపాఠే. సఙ్ఖేపతోతి సమాసతో. నేత్తీతి నేత్తిప్పకరణం. కిత్తితాతి కథితా, ఇదాని నిద్దేసతో కథేస్సామీతి వుత్తం హోతి.

౧. ‘‘అస్సాదాదీనవతా, నిస్సరణమ్పి చ ఫలం ఉపాయో చ.

ఆణత్తీ చ భగవతో, యోగీనం దేసనాహారో’’తి. –

గాథాయం యేన సంవణ్ణనావిసేసేన సుత్తే ఆగతా అస్సాదోపి ఆదీనవతా ఆదీనవోపి నిస్సరణమ్పి ఫలమ్పి ఉపాయోపి యోగీనం అత్థాయ భగవతో ఆణత్తిపి ఇమే ధమ్మా దస్సితా సంవణ్ణితా సంవణ్ణనావసేన ఞాపితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారో నామాతి అత్థయోజనా.

వచనత్థాదయో అట్ఠకథాయం విత్థారతో వుత్తావ, తస్మా కిఞ్చిమత్తమేవ కథేస్సామి. అస్సాదీయతేతి అస్సాదో, కో సో? సుఖం, సోమనస్సం, ఇట్ఠారమ్మణభూతా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా చ. అస్సాదేతి ఏతాయాతి వా అస్సాదో, కో సో? తణ్హా, విపల్లాసా చ. విపల్లాసవసేన హి ఏకచ్చే సత్తా అనిట్ఠమ్పి ఆరమ్మణం ఇట్ఠాకారేన అస్సాదేన్తి.

ఆభుసం కమ్మేన దీనం దుక్ఖాది హుత్వా వాతి పవత్తతీతి ఆదీనవో, దుక్ఖాది. అథ వా అతివియ ఆదీనం కపణం హుత్వా వాతి పవత్తతీతి ఆదీనవో, కపణమనుస్సో, తథాభావా చ తేభూమకా ధమ్మా అనిచ్చతాదియోగతో.

నిస్సరతి ఏతేనాతి నిస్సరణం, అరియమగ్గో. నిస్సరతీతి వా నిస్సరణం, నిబ్బానం. పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. నిస్సరణభేదో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౪ హారసఙ్ఖేప) బహుధా వుత్తోవ.

ఫలతి పవత్తతీతి ఫలం, దేసనాయ ఫలం. యదిపి దేసనా ఫలనిప్ఫాదికా న హోతి, తథాపి భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా పుఞ్ఞసమ్భారా సమ్భవన్తి, పుఞ్ఞసమ్భారహేతుతో ఫలం పవత్తం, తస్మా దేసనాయ ఫలం నామాతి. కతమం తం? దేవమనుస్సేసు ఆయువణ్ణసుఖబలయసపరివారఅధిపతేయ్యఉపధిసమ్పత్తిచక్కవత్తిసిరిదేవరజ్జ- సిరిచతుసమ్పత్తిచక్కసీలసమాధిసమ్పదా విజ్జాభిఞ్ఞా పటిసమ్భిదా సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధియో.

పచ్చయసామగ్గిం ఉపగన్త్వా అయతి పవత్తతి ఫలం ఏతేనాతి ఉపాయో, కో సో? అరియమగ్గస్స పుబ్బభాగపటిపదా. పురిమా పటిపదా హి పచ్ఛిమాయ పటిపదాయ అధిగమూపాయో, పరమ్పరాయ మగ్గనిబ్బానాధిగమస్స చ ఉపాయో. కేచి ‘‘మగ్గోపి ఉపాయో’’తి వదన్తి, తేసం మతేన నిబ్బానమేవ నిస్సరణన్తి వుత్తం సియా. ‘‘తే పహాయ తరే ఓఘన్తి ఇదం నిస్సరణ’’న్తి (నేత్తి. ౫) పన అరియమగ్గస్స నిస్సరణభావం వక్ఖతి, తస్మా కేసఞ్చి వాదో న గహేతబ్బో.

ఆణత్తీతి ఆణారహస్స భగవతో వేనేయ్యానం హితసిద్ధియా ‘‘ఏవం సమ్మాపటిపత్తిం పటిపజ్జాహి, మిచ్ఛాపటిపత్తిం మా పటిపజ్జాహీ’’తి విధానం ఆణాఠపనం ఆణత్తి నామ.

యుజ్జన్తి పయుజ్జన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాసూతి యోగినో, వేనేయ్యా, తేసం యోగీనం అత్థాయాతి వచనసేసం నీహరిత్వా యోజనా కాతబ్బా. సుత్తే ఆగతానం సబ్బేసం అస్సాదాదీనం ఏకదేసాగతానమ్పి నీహరిత్వా సబ్బేసం విభజనసంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారోతి నిద్దేసతో గహేతబ్బో, సో చ విభజనాకారో దేసనాహారవిభఙ్గే (నేత్తి. ౫) ఆగమిస్సతీతి ఇధ న దస్సితోతి.

దేసనాహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో విచయహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౨. ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చ, సుత్తస్స యా చ అనుగీతి.

సుత్తస్స యో పవిచయో, హారో విచయోతి నిద్దిట్ఠో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ సుత్తస్స యం పుచ్ఛితఞ్చ యా పుచ్ఛా విచయమానా చ సుత్తస్స యం విస్సజ్జితఞ్చ యా విస్సజ్జనా విచయమానా చ సుత్తస్స యో పదాదివిచయో, అస్సాదాదివిచయో చ అత్థి, తే వుత్తప్పకారా విచయమానా పుచ్ఛాదయో యేన సంవణ్ణనావిసేసేన విచియన్తి, సో సంవణ్ణనావిసేసో విచయో హారోతి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా కాతబ్బా.

పుచ్ఛీయతే పుచ్ఛితం. విస్సజ్జీయతే విస్సజ్జితన్తి భావసాధనత్థో దట్ఠబ్బో, న కమ్మసాధనత్థో. తేన వుత్తం టీకాయం ‘‘భావత్థే తోతి ఆహ – ‘విస్సజ్జితన్తి విస్సజ్జనా’’’తి.

‘‘సుత్తస్సా’’తి నియమితత్తా సంవణ్ణనావసేన అట్ఠకథాయం ఆగతం న గహేతబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. సో విచయో హారో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౪ హారసఙ్ఖేప) వుత్తోవ. కథం? –

‘‘అయం పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా దిట్ఠసంసన్దనా విమతిచ్ఛేదనా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా సత్తాధిట్ఠానా ధమ్మాధిట్ఠానా ఏకాధిట్ఠానా అనేకాధిట్ఠానా సమ్ముతివిసయా పరమత్థవిసయా అతీతవిసయా అనాగతవిసయా పచ్చుప్పన్నవిసయా’’తిఆదినా పుచ్ఛావిచయో వేదితబ్బో. ‘‘ఇదం విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం విభజ్జబ్యాకరణం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం ఠపనం సావసేసం నిరవసేసం సఉత్తరం నిరుత్తరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తిఆదినా విస్సజ్జనవిచయో.

‘‘అయం పుచ్ఛా ఇమినా సమేతి, ఏతేన న సమేతీ’’తి పుచ్ఛితత్థం ఆనేత్వా, విచయో పుబ్బేనాపరం సంసన్దిత్వా చ విచయో పుబ్బాపరవిచయో. ‘‘అయం అనుగీతి వుత్తత్థసఙ్గహా అవుత్తత్థసఙ్గహా తదుభయత్థసఙ్గహా కుసలత్థసఙ్గహా అకుసలత్థసఙ్గహా’’తిఆదినా అనుగీతివిచయో. అస్సాదాదీసు సుఖవేదనాయ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, తణ్హాయ ‘‘ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, విపల్లాసానం ‘‘విపరీతగ్గహణలక్ఖణా’’తిఆదినా, అవసిట్ఠానం తేభూమకధమ్మానం ‘‘యథాసకలక్ఖణా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ ద్వావీసతియా తికేసు, ద్వాచత్తాలీసాధికే చ దుకసతే లబ్భమానపదవసేన తంతంఅస్సాదత్థవిసేసనిద్ధారణం అస్సాదవిచయో.

దుక్ఖవేదనాయ ‘‘అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణా’’తిఆదినా, దుక్ఖసచ్చానం ‘‘పటిసన్ధిలక్ఖణా’’తిఆదినా, అనిచ్చతాదీనం ఆదిఅన్తవన్తతాయ అనిచ్చన్తికతాయ చ ‘‘అనిచ్చా’’తిఆదినా సబ్బేసఞ్చ లోకియధమ్మానం సంకిలేసభాగియహానభాగియతాదివసేన ఆదీనవవుత్తియా ఓకారనిద్ధారణేన ఆదీనవవిచయో. నిస్సరణపదే అరియమగ్గస్స ఆగమనతో కాయానుపస్సనాదిపుబ్బభాగపటిపదావిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేన, నిబ్బానస్స యథావుత్తపరియాయవిభాగవిసేసనిద్ధారణవసేనాతి ఏవం నిస్సరణవిచయో. ఫలాదీనం తంతంసుత్తదేసనాయ సాధేతబ్బఫలస్స తదుపాయస్స తత్థ తత్థ సుత్తవిధివచనస్స చ విభాగనిద్ధారణవసేన విచయో వేదితబ్బో. ఏవం పదపుచ్ఛావిస్సజ్జనపుచ్ఛాపుబ్బాపరానుగీతీనం, అస్సాదాదీనఞ్చ విసేసనిద్ధారణవసేనేవ విచయలక్ఖణో ‘‘విచయో హారో’’తి వేదితబ్బోతి –

ఏవం వుత్తోవ.

విస్సజ్జనవిసేసో పన టీకాయం వుత్తో. కథం? –

‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠే ‘‘ఆమ, చక్ఖు అనిచ్చమేవా’’తి ఏకన్తతో విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం, ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతబ్బం, సచ్ఛికాతబ్బఞ్చా’’తి పుట్ఠే ‘‘మగ్గపరియాపన్నం భావేతబ్బం, ఫలపరియాపన్నం సచ్ఛికాతబ్బ’’న్తి విభజిత్వా విస్సజ్జనం విభజ్జబ్యాకరణం, ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం కుసల’’న్తి పుట్ఠే ‘‘కిం అనవజ్జట్ఠో కుసలత్థో, ఉదాహు సుఖవిపాకట్ఠో’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం, ‘‘సస్సతో అత్తా, అసస్సతో వా’’తి వుత్తే ‘‘అబ్యాకతమేత’’న్తిఆదినా అవిస్సజ్జనం ఠపనం, ‘‘కిం పనేతే ‘కుసలా’తి వా ‘ధమ్మా’తి వా ఏకత్థా, ఉదాహు నానత్థా’’తి ఇదం పుచ్ఛనం సావసేసం. విస్సజ్జనస్స పన సావసేసతో వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసనాయం వేదితబ్బా. అపాటిహీరకం సఉత్తరం సప్పాటిహీరకం నిరుత్తరం, సేసం విచయహారనిద్దేసే సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి –

వుత్తోవ. సంవణ్ణనాసు వుత్తో అత్థో అనాకులో పాకటో యతిపోతేహి విఞ్ఞాతో, సో సబ్బత్థ అమ్హేహి న విభత్తోతి దట్ఠబ్బో.

విచయహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో యుత్తిహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౩. ‘‘సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ యో చ గోచరో తేసం.

యుత్తాయుత్తపరిక్ఖా, హారో యుత్తీతి నిద్దిట్ఠో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ సబ్బేసం సోళసన్నం హారానం యా భూమి పవత్తనట్ఠానభూతం బ్యఞ్జనం, యో గోచరో సుత్తత్థో చ అత్థి, తేసం భూమిసఙ్ఖాతబ్యఞ్జనగోచరసఙ్ఖాతసుత్తత్థానం యా యుత్తాయుత్తపరిక్ఖా యుత్తాయుత్తీనం విచారణా సంవణ్ణనా కతా, సో యుత్తిఅయుత్తిపరిక్ఖావిచారణసఙ్ఖాతో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘యుత్తి హారో’’తి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా.

తేసం హారానం భూమిభూతస్స సుత్తే ఆగతస్స బ్యఞ్జనస్స యుత్తిభావో దువిధో సభావనిరుత్తిభావో, అధిప్పేతత్థవాచకభావో చ. గోచరభూతస్స పన సుత్తే ఆగతస్స యుత్తిభావో సుత్తవినయధమ్మతాహి అవిలోమనం. అయుత్తిభావో వుత్తవిపరియాయేన గహేతబ్బో.

యుత్తిహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో పదట్ఠానహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౪. ‘‘ధమ్మం దేసేతి జినో, తస్స చ ధమ్మస్స యం పదట్ఠానం.

ఇతి యావ సబ్బధమ్మా, ఏసో హారో పదట్ఠానో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ ధమ్మన్తి యం కిఞ్చి కుసలాదిధమ్మం సుత్తే జినో దేసేతి, తస్స సుత్తే జినేన దేసితస్స కుసలాదిధమ్మస్స యఞ్చ పదట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బం, తం తం పదట్ఠానఞ్చాతి ఏవం వుత్తనయేన యావ యత్తకా సబ్బే ధమ్మా సుత్తే జినేన దేసితా, తత్తకానం సబ్బేసం ధమ్మానం యఞ్చ పదట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బం, తస్స చ పదట్ఠానస్స యఞ్చ పదట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బం, తం తం పదట్ఠానఞ్చ, ఇతి ఏవం వుత్తనయేన యావ యత్తకా సబ్బే పదట్ఠానధమ్మా నిద్ధారేతబ్బావ, తత్తకాని సబ్బాని ధమ్మపదట్ఠానాని యథానురూపం నిద్ధారేత్వా యేన సంవణ్ణనావిసేసేన కథితాని, ఏసో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘పదట్ఠానో హారో’’తి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా.

సుత్తే దేసితకుసలధమ్మస్స యోనిసోమనసికారసద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయాది పదట్ఠానం, సుత్తే దేసితఅకుసలధమ్మస్స అయోనిసోమనసికారఅసద్ధమ్మస్సవనఅసప్పురిసూపనిస్సయాది పదట్ఠానం, అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స యథారహం కుసలాకుసలాబ్యాకతా పదట్ఠానన్తిఆదినా నిద్ధారేతబ్బన్తి.

పదట్ఠానహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో లక్ఖణహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౫. ‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా కేచి.

వుత్తా భవన్తి సబ్బే, సో హారో లక్ఖణో నామా’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ ఏకధమ్మే సుత్తే భగవతా వుత్తమ్హి, అట్ఠకథాయం నిద్ధారితే వా సతి తేన ధమ్మేన యే కేచి ధమ్మా ఏకలక్ఖణా భవన్తి, సబ్బే తే ధమ్మా సుత్తే సరూపతో అవుత్తాపి సమానలక్ఖణతాయ సంవణ్ణేతబ్బభావేన ఆనేత్వా యేన సంవణ్ణనావిసేసేన వుత్తా భవన్తి, సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘లక్ఖణో నామ హారో’’తి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా.

ఏకం సమానం లక్ఖణం ఏతేసన్తి ఏకలక్ఖణా, సమానలక్ఖణా, సహచారితాయ వా సమానకిచ్చతాయ వా సమానహేతుతాయ వా సమానఫలతాయ వా సమానారమ్మణతాయ వా అవుత్తాపి నిద్ధారితాతి. కథం? – ‘‘నానత్తకాయానానత్తసఞ్ఞినో (దీ. ని. ౩.౩౪౧, ౩౫౭, ౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౪), నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తిఆదీసు సహచారితాయ సఞ్ఞాయ సహగతా ధమ్మా నిద్ధారితా. ‘‘దదం మిత్తాని గన్థతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౯) సమానకిచ్చతా, పియవచనఅత్థచరియా సమానత్థతాపి నిద్ధారితా, ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానహేతుతాయ సఞ్ఞాదయోపి నిద్ధారితా, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానఫలతాయ తణ్హుపాదానాదయోపి నిద్ధారితా, ‘‘రూపం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) సమానారమ్మణతాయ తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయోపి నిద్ధారితా, నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బాతి అత్థోతి. విత్థారో విభఙ్గవారే (నేత్తి. ౨౩) ఆగమిస్సతి.

లక్ఖణో హారో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో చతుబ్యూహో హారో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౬. ‘‘నేరుత్తమధిప్పాయో, బ్యఞ్జనమథ దేసనానిదానఞ్చ;

పుబ్బాపరానుసన్ధీ, ఏసో హారో చతుబ్యూహో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ నేరుత్తం సుత్తపదనిబ్బచనఞ్చ బుద్ధానం తస్స తస్స సుత్తస్స దేసకానం, సావకానం వా అధిప్పాయో చ అత్థబ్యఞ్జనేన బ్యఞ్జనముఖేన దేసనానిదానఞ్చ పుబ్బాపరేన అనుసన్ధి చ ఏతే నిరుత్తాదయో యేన సంవణ్ణనావిసేసేన విభావీయన్తి, ఏసో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘చతుబ్యూహో హారో’’తి నిద్దిట్ఠో. దేసనాపవత్తినిమిత్తం దేసకస్స అజ్ఝాసయాది దేసనానిదానం నామ. చతుబ్యూహహారస్స బహువిసయత్తా విభఙ్గే (నేత్తి. ౨౫ ఆదయో) లక్ఖణసమ్పత్తిం కత్వా కథయిస్సామ.

చతుబ్యూహహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో ఆవట్టహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౭. ‘‘ఏకమ్హి పదట్ఠానే, పరియేసతి సేసకం పదట్ఠానం;

ఆవట్టతి పటిపక్ఖే, ఆవట్టో నామ సో హారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ పరక్కమధాతుఆదీనం పదట్ఠానే ఏకమ్హి ఆరమ్భధాతుఆదికే దేసనారుళ్హే సతి విసభాగతాయ వా సేసకం పదట్ఠానం పరియేసతి, దేసనాయ సరూపతో అగ్గహణేన వా సేసకం పదట్ఠానం పరియేసతి, యేన సంవణ్ణనావిసేసేన పరియేసిత్వా యోజేన్తో దేసనం పమాదాదీనం పదట్ఠానభూతే కోసజ్జాదికే పటిపక్ఖే ఆవట్టతి ఆవట్టాపేతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘ఆవట్టో హారో నామా’’తి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా.

‘‘పటిపక్ఖే’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం, సేసేపి సభాగే ఆవట్టనతో. న హి ఆరమ్భధాతుఆదికే దేసనారుళ్హే సతి తప్పటిపక్ఖే కోసజ్జాదికేయేవ దేసనం ఆవట్టేతి, అథ ఖో అవసేసవీరియారమ్భాదికేపి దేసనం ఆవట్టేతీతి.

ఆవట్టహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో విభత్తిహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౮. ‘‘ధమ్మఞ్చ పదట్ఠానం, భూమిఞ్చ విభజతే అయం హారో.

సాధారణే అసాధారణే చ నేయ్యో విభత్తీ’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ కుసలాదివసేన అనేకవిధం సభావధమ్మఞ్చ దానసీలాదిపదట్ఠానఞ్చ ‘‘దస్సనభూమి భావనాభూమీ’’తి ఏవమాదికం భూమిఞ్చ సాధారణే చ అసాధారణే చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన విభజతే, సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘విభత్తి హారో’’తి నేయ్యోతి అత్థయోజనా.

‘‘ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తా కుసలా వాసనాభాగియా, ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తా కుసలా నిబ్బేధభాగియా’’త్యాదినా, ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తా అకుసలా కిలేసభాగియా’’త్యాదినా ధమ్మఞ్చ, ‘‘ఇదం సీలం ఇమస్స మహగ్గతవిసేసస్స పదట్ఠానం, ఇదం సీలం ఇదం ఝానం ఇమస్స లోకుత్తరస్స పదట్ఠాన’’న్త్యాదినా పదట్ఠానఞ్చ, ‘‘దస్సనపహాతబ్బస్స పుథుజ్జనో భూమి, భావనాపహాతబ్బస్స సోతాపన్నాదయో భూమి’’త్యాదినా భూమిఞ్చ, ‘‘కామరాగబ్యాపాదా పుథుజ్జనసోతాపన్నానం సాధారణా’’త్యాదినా సాధారణే చ, ‘‘కామరాగబ్యాపాదా అనాగామిఅరహన్తానం అసాధారణా’’త్యాదినా అసాధారణే చ యేన విభజతి, సో విభత్తి హారో నామాతిఆదినా (నేత్తి. ౩౩-౩౪) విత్థారేత్వా విభజనాకారో గహేతబ్బో.

విభత్తిహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో పరివత్తనహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౯. ‘‘కుసలాకుసలే ధమ్మే, నిద్దిట్ఠే భావితే పహీనే చ.

పరివత్తతి పటిపక్ఖే, హారో పరివత్తనో నామా’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ సుత్తే భావితే భావితబ్బే కుసలే అనవజ్జధమ్మే నిద్దిట్ఠే కథితే, సంవణ్ణితే వా పహీనే పహాతబ్బే అకుసలే సావజ్జధమ్మే నిద్దిట్ఠే కథితే, సంవణ్ణితే వా తేసం ధమ్మానం పటిపక్ఖే విపరీతధమ్మే యేన సంవణ్ణనావిసేసేన పరివత్తతి పరివత్తేతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘పరివత్తనో హారో నామా’’తి వేదితబ్బోతి అత్థయోజనా.

‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా భవతీ’’తిఆదినా చ ‘‘యస్స వా పాణాతిపాతా పటివిరతస్స పాణాతిపాతో పహీనో’’తిఆదినా చ ‘‘భుఞ్జితబ్బా కామా …పే… కామేహి వేరమణీ తేసం అధమ్మో’’తిఆదినా చ పటిపక్ఖే పరివత్తనభావం విభఙ్గవారే (నేత్తి. ౩౫ ఆదయో) వక్ఖతీతి న విత్థారితా.

పరివత్తనహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో వేవచనహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౦. ‘‘వేవచనాని బహూని తు, సుత్తే వుత్తాని ఏకధమ్మస్స.

యో జానాతి సుత్తవిదూ, వేవచనో నామ సో హారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ ఏకధమ్మస్స పదత్థస్స సుత్తే వుత్తాని తు వుత్తాని ఏవ, బహూని తు బహూని ఏవ వేవచనాని యేన సంవణ్ణనావిసేసేన యో సుత్తవిదూ జానాతి, జానిత్వా ఏకస్మింయేవ పదత్థే యోజేతి, తస్స సుత్తవిదునో సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘వేవచనో నామ హారో’’తి నిద్దిట్ఠోతి అత్థయోజనా.

ఏత్థ చ యో సో-సద్దా అసమానత్థా చ హోన్తీతి ‘‘యో సుత్తవిదూ’’తి వత్వా ‘‘సో సంవణ్ణనావిసేసో’’తి వుత్తన్తి. ‘‘భగవా’’తి పదస్స ఏకస్మింయేవ అత్థే భగవతి ‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా, ఫలనిప్ఫత్తిగతో వేసారజ్జప్పత్తో అధిగతపటిసమ్భిదో చతుయోగవిప్పహీనో అగతిగమనవీతివత్తో ఉద్ధటసల్లో నిరుళ్హవణో మద్దితకణ్టకో నిబ్బాపితపరియుట్ఠానో బన్ధనాతీతో గన్థవినివేఠనో అజ్ఝాసయవీతివత్తో భిన్నన్ధకారో చక్ఖుమా లోకధమ్మసమతిక్కన్తో అనురోధవిరోధవిప్పయుత్తో ఇట్ఠానిట్ఠేసు ధమ్మేసు అసఙ్ఖేపగతో బన్ధనాతివత్తో ఠపితసఙ్గామో అభిక్కన్తతరో ఉక్కాధరో ఆలోకకరో పజ్జోతకరో తమోనుదో రణఞ్జహో అపరిమాణవణ్ణో అప్పమేయ్యవణ్ణో అసఙ్ఖేయ్యవణ్ణో ఆభఙ్కరో పభఙ్కరో ధమ్మోభాసపజ్జోతకరో’’తి (నేత్తి. ౩౮) ఏవమాదీని బహూని వేవచనాని యోజితాని. విత్థారో విభఙ్గవారే (నేత్తి. ౩౭ ఆదయో) ఆగమిస్సతి.

వేవచనహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో పఞ్ఞత్తిహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౧. ‘‘ఏకం భగవా ధమ్మం, పఞ్ఞత్తీహి వివిధాహి దేసేతి.

సో ఆకారో ఞేయ్యో, పఞ్ఞత్తీ నామ సో హారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ భగవా ఏకం ఖన్ధాదిధమ్మం వివిధాహి నిక్ఖేపప్పభవపఞ్ఞత్తాదీహి పఞ్ఞత్తీహి యేన పఞ్ఞాపేతబ్బాకారేన దేసేతి, సో పఞ్ఞాపేతబ్బాకారో యేన సంవణ్ణనావిసేసేన విభావితో, సో సంవణ్ణనావిసేసో ‘‘పఞ్ఞత్తి హారో నామా’’తి ఞేయ్యోతి అత్థయోజనా.

తత్థ వివిధాహి పఞ్ఞత్తీహి నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తిపభవపఞ్ఞత్తిపరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తిపహానపఞ్ఞత్తి- భావనాపఞ్ఞత్తిసచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తినిరోధపఞ్ఞత్తినిబ్బిదాపఞ్ఞత్తీతి ఏవమాదిపఞ్ఞత్తీహి ఏకపదత్థస్సేవ పఞ్ఞాపేతబ్బాకారవిభావనాలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో పఞ్ఞత్తి హారో నామాతి.

తత్థ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి అయం పఞ్ఞత్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం, ఛన్నం ధాతూనం, అట్ఠారసన్నం ధాతూనం, ద్వాదసన్నం ఆయతనానం, దసన్నం ఇన్ద్రియానం నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి.

‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే అత్థి రాగో, అత్థి నన్దీ, అత్థి తణ్హా, పతిట్ఠితం తత్థ విఞ్ఞాణం విరుళ్హం. యత్థ పతిట్ఠితం విఞ్ఞాణం విరుళ్హం, అత్థి తత్థ నామరూపస్స అవక్కన్తి. యత్థ అత్థి నామరూపస్స అవక్కన్తి, అత్థి తత్థ సఙ్ఖారానం వుద్ధీ’’తి (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬) ఏవమాది పభవపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స చ సముదయస్స చాతి.

‘‘కబళీకారే చే, భిక్ఖవే, ఆహారే నత్థి రాగో, నత్థి నన్దీ, నత్థి తణ్హా’’తి (సం. ని. ౨.౬౪; కథా. ౨౯౬) ఏవమాది పరిఞ్ఞాపఞ్ఞత్తి దుక్ఖస్స, ‘‘పహానపఞ్ఞత్తి సముదయస్స, భావనాపఞ్ఞత్తి మగ్గస్స, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి నిరోధస్సా’’తి చ ‘‘నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి సుతమయియా పఞ్ఞాయ, సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞత్తి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియస్స, పవత్తనాపఞ్ఞత్తి ధమ్మచక్కస్సా’’తి ఏవమాదివిత్థారో విభఙ్గే (నేత్తి. ౩౯ ఆదయో) ఆగమిస్సతీతి.

పణ్ణత్తిహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో ఓతరణహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౨. ‘‘యో చ పటిచ్చుప్పాదో, ఇన్ద్రియఖన్ధా చ ధాతుఆయతనా.

ఏతేహి ఓతరతి యో, ఓతరణో నామ సో హారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ యో పటిచ్చసముప్పాదో చ యే ఇన్ద్రియఖన్ధా చ యాని ధాతుఆయతనాని చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నిద్ధారితాని, ఏతేహి పటిచ్చసముప్పాదాదిన్ద్రియఖన్ధధాతాయతనేహి, సుత్తే ఆగతపదత్థముఖేన నిద్ధారియమానేహి చ యో సంవణ్ణనావిసేసో ఓతరతి ఓగాహతి పటిచ్చసముప్పాదాదికే తత్థ వాచకవసేన, తత్థ ఞాపకవసేన వా అనుపవిసతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో ఓతరణో హారో నామాతి అత్థయోజనా.

తత్థ ఇన్ద్రియఖన్ధాతి ఇన్ద్రియాని చ ఖన్ధా చాతి ఇన్ద్రియఖన్ధా. ధాతుఆయతనాతి ధాతుయో చ ఆయతనాని చ ధాతుఆయతనా. కథం ఓతరణో? ‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో’’తిఆది (నేత్తి. ౪౨) పాఠో.

ఉద్ధన్తి రూపధాతు చ అరూపధాతు చ. అధోతి కామధాతు. సబ్బధి విప్పముత్తోతి తేధాతుకే అయం అసేక్ఖావిముత్తి. తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని, అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని విజ్జా, విజ్జుప్పాదా అవిజ్జానిరోధో…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి, అయం పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితాని సీలక్ఖన్ధేన సమాధిక్ఖన్ధేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన, అయం ఖన్ధేహి ఓతరణా.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని సఙ్ఖారపరియాపన్నాని యే సఙ్ఖారా అనాసవా, నో చ భవఙ్గా, తే సఙ్ఖారా ధమ్మధాతుసఙ్గహితా, అయం ధాతూహి ఓతరణా.

సా ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనపరియాపన్నా, యం ఆయతనం అనాసవం, నో చ భవఙ్గం, అయం ఆయతనేహి ఓతరణాతి ఏవమాదీహి విభఙ్గే (నేత్తి. ౪౨ ఆదయో) ఆగమిస్సతీతి.

ఓతరణహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో సోధనహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౩. ‘‘విస్సజ్జితమ్హి పఞ్హే, గాథాయం పుచ్ఛితా యమారబ్భ.

సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖా, హారో సో సోధనో నామా’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ తిస్సం గాథాయం ఆరుళ్హే పఞ్హే ఞాతుమిచ్ఛితే అత్థే భగవతా విస్సజ్జనగాథాయం విస్సజ్జితమ్హి యం సుత్తత్థం ఆరబ్భ అధికిచ్చ సా గాథా పుచ్ఛితా పుచ్ఛనత్థాయ ఠపితా, తస్స సుత్తత్థస్స యేన సంవణ్ణనావిసేసేన సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖా విచారణా భవే, సో సంవణ్ణనావిసేసో సోధనో హారో నామాతి అత్థయోజనా.

కథం? ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పదం సోధితం, ఆరమ్భో న సోధితో. ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీ’’తి పదం సోధితం, ఆరమ్భో న సోధితో. ‘‘జప్పాభిలేపనం బ్రూమీ’’తి పదం సోధితం, ఆరమ్భో న సోధితో. ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి పదఞ్చ సోధితం, ఆరమ్భో చ సోధితోతి. ఏవం పదాదీనం సోధితాసోధితభావవిచారో హారో సోధనో నామ. విత్థారతో పన విభఙ్గే (నేత్తి. ౪౫ ఆదయో) ఆగమిస్సతీతి.

సోధనహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో అధిట్ఠానహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౪. ‘‘ఏకత్తతాయ ధమ్మా, యేపి చ వేమత్తతాయ నిద్దిట్ఠా.

తే న వికప్పయితబ్బా, ఏసో హారో అధిట్ఠానో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ యే దుక్ఖసచ్చాదయో ధమ్మా ఏకత్తతాయ సామఞ్ఞేనపి చ వేమత్తతాయ విసేసేనపి నిద్దిట్ఠా, యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నిద్దిట్ఠా దుక్ఖసచ్చాదయో ధమ్మా న వికప్పయితబ్బా సామఞ్ఞవిసేసకప్పనాయ వోహారభావేన అనవట్ఠానతో, కాలదిసావిసేసాదీనం వియ అపేక్ఖాసిద్ధితో చ, ఏసో సంవణ్ణనావిసేసో అధిట్ఠానో హారోతి అత్థయోజనా.

తత్థ ఏకత్తతాయాతి ఏకస్స సమానస్స భావో ఏకత్తం, ఏకత్తమేవ ఏకత్తతా, తాయ. ఏకసద్దో చేత్థ సమానత్థవాచకో, న సఙ్ఖ్యావాచకోతి. వేమత్తతాయాతి విసిట్ఠా మత్తా విమత్తా, విమత్తా ఏవ వేమత్తం, వేమత్తస్స భావో వేమత్తతా, తాయ. యథా హి ‘‘అజ్జ స్వే’’తి వుచ్చమానా కాలవిసేసా అనవట్ఠితా భవన్తి, ‘‘పురిమా దిసా, పచ్ఛిమా దిసా’’తి వుచ్చమానా దిసావిసేసా, ఏవం సామఞ్ఞవిసేసా చ అత్థస్స సభావాతి. తథా హి ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి వుచ్చమానం జాతిఆదిం అపేక్ఖాయ సామఞ్ఞం సమానమ్పి సచ్చాపేక్ఖాయ విసేసో హోతి. ఏస నయో సముదయసచ్చాదీసుపీతి. ‘‘దుక్ఖ’’న్తి ఏకత్తతా. ‘‘జాతి దుక్ఖా, జరా దుక్ఖా, మరణం దుక్ఖ’’న్తి ఏవమాది వేమత్తతా. ‘‘దుక్ఖసముదయో’’తి ఏకత్తతా, ‘‘తణ్హా పోనోభవికా నన్దీరాగసహగతా’’తి ఏవమాది వేమత్తతాతి ఏవమాది విత్థారో విభఙ్గే (నేత్తి. ౪౬ ఆదయో) ఆగమిస్సతీతి.

అధిట్ఠానహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో పరిక్ఖారహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౫. ‘‘యే ధమ్మా యం ధమ్మం, జనయన్తిప్పచ్చయా పరమ్పరతో.

హేతుమవకడ్ఢయిత్వా, ఏసో హారో పరిక్ఖారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ అవిజ్జాదికా యే పచ్చయధమ్మా సఙ్ఖారాదికం యం ఫలధమ్మం పచ్చయా సహజాతపచ్చయేన పరమ్పరతో పరమ్పరపచ్చయభావేన జనయన్తి, తస్స సఙ్ఖారాదిఫలస్స పచ్చయం పరిక్ఖారభూతం పురిముప్పన్నం అవిజ్జాదికం అసాధారణం జనకం హేతుం, అయోనిసోమనసికారాదికం సాధారణం పచ్చయహేతుఞ్చ అవకడ్ఢయిత్వా సుత్తతో నిద్ధారేత్వా యో సంవణ్ణనావిసేసో పరిక్ఖారసంవణ్ణనాభావేన పవత్తో, ఏసో సంవణ్ణనావిసేసో పరిక్ఖారో హారో నామాతి అత్థయోజనా. అవిజ్జాదయో హి అవిజ్జాదీనం అసాధారణహేతూ భవన్తి, అయోనిసోమనసికారాదయో సాధారణపచ్చయా. తేనాహ – ‘‘అసాధారణలక్ఖణో హేతు, సాధారణలక్ఖణో పచ్చయో’’తి, ‘‘అవిజ్జా అవిజ్జాయ హేతు, అయోనిసోమనసికారో పచ్చయో’’తిఆదికం (నేత్తి. ౪౯) విభఙ్గవచనఞ్చ.

పరిక్ఖారహారనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో సమారోపనహారనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౬. ‘‘యే ధమ్మా యంమూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా.

తే సమారోపయితబ్బా, ఏస సమారోపనో హారో’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ యే సీలాదయో ధమ్మా యంమూలా యేసం సమాధిఆదీనం మూలా, తే సీలాదయో ధమ్మా తేసం సమాధిఆదీనం పదట్ఠానభావేన సంవణ్ణనావిసేసేన సమారోపయితబ్బా, యే చ రాగవిరాగచేతోవిముత్తిసేక్ఖఫలకామధాతుసమతిక్కమనాదిసద్దా అనాగామిఫలత్థతాయ ఏకత్థా సమానత్థాతి బుద్ధమునినా పకాసితా, తే రాగ…పే… తిక్కమనాదిసద్దా అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనభావేన సమారోపయితబ్బా, ఏసో సంవణ్ణనావిసేసో సమారోపనో హారో నామాతి అత్థయోజనా.

ఏత్థ చ సీలాదిక్ఖన్ధత్తయస్స పరియాయన్తరవిభావనాపారిపూరీ కథితా, భావనాపారిపూరీ చ పహాతబ్బస్స పహానేన హోతీతి భావనాసమారోపనపహానసమారోపనాపి దస్సితాతి చతుబ్బిధో సమారోపనో పదట్ఠానసమారోపనో, వేవచనసమారోపనో, భావనాసమారోపనో, పహానసమారోపనోతి.

తత్థ కాయికసుచరితం, వాచసికసుచరితఞ్చ సీలక్ఖన్ధో, మనోసుచరితే అనభిజ్ఝా, అబ్యాపాదో చ సమాధిక్ఖన్ధో, సమ్మాదిట్ఠి పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం, సమాధిక్ఖన్ధో పఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. సీలక్ఖన్ధో, సమాధిక్ఖన్ధో చ సమథస్స పదట్ఠానం, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో విపస్సనాయ పదట్ఠానం. సమథో రాగవిరాగచేతోవిముత్తియా పదట్ఠానం, విపస్సనా అవిజ్జావిరాగపఞ్ఞావిముత్తియా పదట్ఠానన్తి ఏవమాది పదట్ఠానసమారోపనో. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి సేక్ఖఫలం, అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అసేక్ఖఫలం, ఇదం వేవచనం. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి అనాగామిఫలం, అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అగ్గఫలం అరహత్తం, ఇదం వేవచనం. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి కామధాతుసమతిక్కమనం, అవిజ్జావిరాగా చేతోవిముత్తి తేధాతుసమతిక్కమనం, ఇదం వేవచనం. పఞ్ఞిన్ద్రియం, పఞ్ఞాబలం, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, పఞ్ఞాక్ఖన్ధోతి ఏవమాది వేవచనన్తి ఏవమాది వేవచనసమారోపనో. కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చత్తారో సతిపట్ఠానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, చతూసు సమ్మప్పధానేసు భావియమానేసు చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి ఏవమాది భావనాసమారోపనో. కాయే కాయానుపస్సీ విహరన్తో అసుభే ‘‘సుభ’’న్తి విపల్లాసం పజహతి, కబళీకారో చస్స ఆహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, కాముపాదానేన చ అనుపాదానో భవతి, కామయోగేన చ విసంయుత్తో భవతి, అభిజ్ఝాకాయగన్థేన చ విప్పయుజ్జతి, కామాసవేన చ అనాసవో భవతి, కామోఘఞ్చ ఉత్తిణ్ణో భవతి, రాగసల్లేన చ విసల్లో భవతి, రూపూపికా చస్స విఞ్ఞాణట్ఠితి పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, రూపధాతుయం చస్స రాగో పహీనో భవతి, న చ ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, వేదనాసూతి ఏవమాది పహానసమారోపనోతి ఏవమాది సమారోపనో హారో నియుత్తోతి.

ఇతి సత్తిబలానురూపా రచితా.

సోళసహారనిద్దేసవిభావనా నిట్ఠితా.

నయనిద్దేసవిభావనా

౧౭. హారనిద్దేసా నిద్దిట్ఠా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమే నయనిద్దేసా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తణ్హఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ఏవం ఉద్దేసక్కమేనేవ హారే నిద్దిసిత్వా ఇదాని నయే నిద్దిసితుం ‘‘తణ్హఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యో సంవణ్ణనావిసేసో సుత్తే ఆగతం తణ్హఞ్చ అవిజ్జఞ్చ అత్థతో నిద్ధారణవసేన గహితం తణ్హఞ్చ అవిజ్జఞ్చ సంకిలేసపక్ఖం నేతి, సుత్తే ఆగతేన సమథేన, సుత్తే ఆగతాయ విపస్సనాయ అత్థతో నిద్ధారణవసేన వా గహితేన సమథేన, గహితాయ విపస్సనాయ వోదానపక్ఖం నేతి, నయన్తో చ సచ్చేహి యోజేత్వా నేతి, అయం సంవణ్ణనావిసేసో సో నన్దియావట్టో నయో నామాతి అత్థయోజనా.

ఏత్థ చ అత్థనయస్స భూమి, సంవణ్ణనా చ గాథాయం ‘‘నయో’’తి వుత్తా, తస్మా ‘‘సంవణ్ణనావిసేసో’’తి వుత్తం. న హి అత్థనయో సంవణ్ణనా, చతుసచ్చపటివేధస్స అనురూపో పుబ్బభాగే అనుగాహణనయో అత్థనయోవ. తస్స పన అత్థనయస్స యా సంవణ్ణనా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం వసేన తణ్హాదిముఖేన నయభూమిరచనా పవత్తా, తస్స సంవణ్ణనావ నయవోహారో కతోతి విత్థారతో హారసమ్పాతే (నేత్తి. ౭౮-౭౯) ఆగమిస్సతి.

నన్దియావట్టనయనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో తిపుక్ఖలనయనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౮. ‘‘యో అకుసలే సమూలేహి, నేతి కుసలే చ కుసలమూలేహి.

భూతం తథం అవితథం, తిపుక్ఖలం తం నయం ఆహూ’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ యో సంవణ్ణనావిసేసో అకుసలే సమూలేహి అత్తనో అకుసలస్స తీహి లోభాదీహి మూలేహి సంకిలేసపక్ఖం నేతి, కుసలే చ కుసలమూలేహి తీహి అలోభాదీహి వోదానపక్ఖం నేతి, నయన్తో చ భూతం కుసలాకుసలం నేతి, న అభూతం మాయామరీచిఆదయో వియ, తథం కుసలాకుసలం నేతి, న ఘటాదయో వియ సమ్ముతిసచ్చమత్తం, అవితథం కుసలాకుసలం నేతి, న వితథం. కుసలాకుసలానం సభావతో విజ్జమానత్తా భూతా పరమత్థసచ్చత్తా తథా, అకుసలస్స ఇట్ఠవిపాకతాభావతో, కుసలస్స చ అనిట్ఠవిపాకతాభావతో విపాకే సతి అవిసంవాదకత్తా అవితథా భవన్తి, కుసలాకుసలా హి ఏతేసం తిణ్ణం ‘‘భూతం, తథం, అవితథ’’న్తి పదానం కుసలాకుసలవిసేసనతా దట్ఠబ్బా.

అథ వా అకుసలమూలేహి అకుసలాని, కుసలమూలేహి చ కుసలాని నయన్తో అయం నయో భూతం తథం అవితథం నేతి చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేత్వా యోజేతి. దుక్ఖాదీని హి బాధకాదిభావతో అఞ్ఞథాభావాభావేన భూతాని, సచ్చసభావత్తా తథాని, అవిసంవాదనతో అవితథాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథానీ’’తి సం. ని. ౫.౧౦౯౦; పటి. మ. ౨.౮). అకుసలాదిసుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణం తం సంవణ్ణనావిసేసం తిపుక్ఖలం నయన్తి ఆహూతి అత్థయోజనా.

తత్థ తీహి హేతూహి పుక్ఖలో సోభనోతి తిపుక్ఖలో అకుసలాదికో అత్థనయో సంవణ్ణనావిసేసోతి ఠానూపచారతో తిపుక్ఖలనయో నామాతి. విత్థారో పన హారసమ్పాతే (నేత్తి. ౮౭-౮౮) ఆగమిస్సతి.

తిపుక్ఖలనయనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో సీహవిక్కీళితనయనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౧౯. ‘‘యో నేతి విపల్లాసేహి, కిలేసే ఇన్ద్రియేహి సద్ధమ్మే.

ఏతం నయం నయవిదూ, సీహవిక్కీళితం ఆహూ’’తి. –

గాథా వుత్తా. తత్థ యో సంవణ్ణనావిసేసో సుత్తే వుత్తేహి విపల్లాసేహి కిలేసే సంకిలేసపక్ఖం నేతి, సుత్తే వుత్తేహి ఇన్ద్రియేహి సద్ధమ్మే వోదానపక్ఖం నేతి, ఏతం సంవణ్ణనావిసేసం నయవిదూ సద్ధమ్మనయకోవిదా, అత్థనయకుసలా ఏవ వా సీహవిక్కీళితం నయన్తి ఆహూతి అత్థయోజనా.

తత్థ విపల్లాసేహీతి అసుభే సుభం, దుక్ఖే సుఖం, అనిచ్చే నిచ్చం, అనత్తని అత్తాతి చతూహి విపల్లాసేహి. ఇన్ద్రియేహీతి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి. సద్ధమ్మేతి పటిపత్తిపటివేధసద్ధమ్మే. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ. విత్థారో పన హారసమ్పాతే (నేత్తి. ౮౬-౮౭) ఆగమిస్సతీతి.

సీహవిక్కీళితనయనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో దిసాలోచననయనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౨౦. ‘‘వేయ్యాకరణేసు హి యే, కుసలాకుసలా తహిం తహిం వుత్తా.

మనసా వోలోకయతే, తం ఖు దిసాలోచనం ఆహూ’’తి. –

గాథా వుత్తా. ‘‘సీహలోచనం ఆహూ’’తి పాఠో లిఖితో, సో పన న థేరస్స పాఠోతి దట్ఠబ్బో భిన్నలక్ఖణత్తా. తత్థ తహిం తహిం వేయ్యాకరణేసు యే కుసలాకుసలా నయస్స దిసాభూతా ధమ్మా వుత్తా, తే కుసలాకుసలే నయస్స దిసాభూతధమ్మే అబహి అబ్భన్తరం చిత్తే ఏవ యం ఓలోకనం కరోతి, తం ఓలోకనం ఖు ఓలోకనం ఏవ దిసాలోచనన్తి ఆహూతి అత్థయోజనా.

తత్థ వేయ్యాకరణేసూతి తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం కతేసు సుత్తస్స అత్థవిస్సజ్జనేసు. కుసలాతి వోదానియా. అకుసలాతి సంకిలేసికా. వుత్తాతి సుత్తతో నిద్ధారేత్వా కథితా. ఓలోకయతేతి తే కుసలాదిధమ్మే చిత్తేనేవ ‘‘అయం పఠమా దిసా, అయం దుతియా దిసా’’తిఆదినా తస్స తస్స నయస్స దిసాభావేన ఉపపరిక్ఖతి, విచారేతీతి అత్థో. ఖూతి అవధారణత్థే నిపాతో, తేన దిసాలోచననయో కోచి అత్థవిసేసో న హోతీతి దస్సేతీతి.

౨౧. దిసాలోచననయనిద్దేసో నిద్దిట్ఠో. అమ్హేహి చ ఞాతో. ‘‘కతమో అఙ్కుసనయనిద్దేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఓలోకేత్వా’’తిఆదిగాథా వుత్తా. తత్థ తంతంనయదిసాభూతే సబ్బే కుసలాకుసలే దిసాలోచనేన ఓలోకేత్వా ఉక్ఖిపియ సుత్తతో ఉద్ధరిత్వా యం సమానేతి యం సమానయనం కరోతి, అయం సమానయనసఙ్ఖాతో నయో అఙ్కుసో నయో నామాతి అత్థయోజనా.

ఏత్థ చ అఙ్కుసో నామ హత్థీనం ఇచ్ఛితట్ఠానం ఆనయనకారణభూతో వజిరాదిమయో తిక్ఖగ్గో ఉజువఙ్కభూతో దబ్బసమ్భారవిసేసో, అయమ్పి నయో అఙ్కుసో వియాతి అత్థేన అఙ్కుసో. ఏతేన హి నయేన ఇచ్ఛితం సుత్తత్థం నయతీతి. ముఖ్యతో పన అఙ్కే విజ్ఝనట్ఠానే ఉద్ధటో అసతి అన్తో పవిసతీతి అఙ్కుసో. అఙ్కసద్దూపపదఉపుబ్బఅసధాతు అపచ్చయోతి. అయమ్పి నయో కోచిపి అత్థవిసేసో న హోతీతి.

సోళస హారనిద్దేసా చేవ పఞ్చ నయనిద్దేసా చ ఆచరియేన నిద్దిట్ఠా. అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘సంవణ్ణేతబ్బసుత్తే కిం సోళస హారా పఠమం యోజేతబ్బా, ఉదాహు నయా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౨౨. ‘‘సోళస హారా పఠమం, దిసాలోచనతో దిసా విలోకేత్వా.

సఙ్ఖిపియ అఙ్కుసేన హి, నయేహి తిహి నిద్దిసే సుత్త’’న్తి. –

గాథమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం హారే, నయే చ నిద్దిసిత్వా ఇదాని నేసం యోజనక్కమం దస్సేన్తో ‘సోళస హారా పఠమ’న్తిఆదిమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౨) వుత్తం. తత్థ సోళస హారా బ్యఞ్జనపరియేట్ఠిభావతో సంవణ్ణేతబ్బసుత్తే సంవణ్ణనాభావేన పఠమం యోజేతబ్బా, యోజేన్తేన నిద్దిట్ఠా హారానుక్కమేనేవ యోజేతబ్బా, న ఉప్పటిపాటియా. హారసంవణ్ణనానుక్కమేన సంవణ్ణేతబ్బం పఠమం సంవణ్ణేత్వా పచ్ఛా దిసాలోచనేన ఓలోకేత్వా అఙ్కుసనయేన నేత్వా తీహి అత్థనయేహి నిద్దిసేతి అధిప్పాయో.

ఇతి సత్తిబలానురూపా రచితా

నయనిద్దేసవిభావనా నిట్ఠితా.

ద్వాదసపదవిభావనా

నేత్తివిసయం సాసనవరసఙ్ఖాతం సంవణ్ణేతబ్బసుత్తం యేసం బ్యఞ్జనపదానం, అత్థపదానఞ్చ వసేన ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి సఙ్గహవారే వుత్తం, ‘‘కతమాని తానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సరూపతో నిద్దిసితుం –

౨౩. ‘‘అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం, నిరుత్తి తథేవ నిద్దేసో.

ఆకారఛట్ఠవచనం, ఏత్తావ బ్యఞ్జనం సబ్బం.

౨౪. సఙ్కాసనా పకాసనా, వివరణా విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తి.

ఏతేహి ఛహి పదేహి, అత్థో కమ్మఞ్చ నిద్దిట్ఠ’’న్తి. –

గాథాద్వయం వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదాని యేసం బ్యఞ్జనపదానం, అత్థపదానఞ్చ వసేన ‘ద్వాదస పదాని ‘సుత్త’న్తి వుత్తం, తాని పదాని నిద్దిసితుం ‘అక్ఖరపద’న్తిఆదిమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩) వుత్తం.

తత్థ కేనట్ఠేన అక్ఖరన్తి? అక్ఖరట్ఠేన అసఞ్చరణట్ఠేన. అకారాదివణ్ణో హి అకారాదితో ఇకారాదిపరియాయం నక్ఖరతి, న సఞ్చరతి, న సఙ్కమతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అపరియోసితే పదే వణ్ణో అక్ఖరం పరియాయవసేన అక్ఖరణతో అసఞ్చరణతో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩). అపరియోసితే పదేతి చ విభత్యన్తభావం అప్పత్తే ద్వితిచతుక్ఖరవన్తేసు పదేసు ఏకద్వితిక్ఖరమత్తేయేవ అక్ఖరం నామ, పరియోసితే పదంయేవ, న అక్ఖరన్తి అధిప్పాయో. పదం పన పవేసనతో అత్థవసేన పరియాయం సఞ్చరన్తం వియ హోతి, న ఏవం అకారాదివణ్ణో అవేవచనత్తా. ‘‘మా ఏవం మఞ్ఞసీ’’తిఆదీసు వా ఏకక్ఖరపదా మా-కారాది అక్ఖరం నామ, విభత్యన్తం పదం పన పదమేవ హోతి.

పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం. తం నామాఖ్యాతోపసగ్గనిపాతప్పభేదేన చతుబ్బిధం. తత్థ దబ్బపధానం ‘‘ఫస్సో వేదనా చిత్త’’న్తి ఏవమాదికం నామపదం. తత్థ హి దబ్బమావిభూతరూపం, కిరియా అనావిభూతరూపా. కిరియాపధానం ‘‘ఫుసతి వేదయతి విజానాతీ’’తి ఏవమాదికం ఆఖ్యాతపదం నామ. తత్థ హి ఫుసనాదికిరియా ఆవిభూతరూపా, దబ్బమనావిభూతరూపం. కిరియావిసేసబోధహేతుభూతం ప-ఉప-ఇతిఏవమాదికం ఉపసగ్గపదం నామ. ‘‘చిరప్పవాసిం (ధ. ప. ౨౧౯) ఉపవుత్థ’’న్తి (అ. ని. ౩.౭౧; సు. ని. ౪౦౫) ఏవమాదీసు హి ప-ఉపాదిసద్దా వసనాదికిరియాయ వియోగాదివిసిట్ఠతం దీపేన్తి. వచనత్థో పన నామపదఆఖ్యాతపదద్వయం ఉపగన్త్వా తస్స పదద్వయస్స అత్థం సజ్జన్తీతి ఉపసగ్గాతి దట్ఠబ్బో. కిరియాయ చేవ దబ్బస్స చ సరూపవిసేసపకాసనహేతుభూతం ‘‘ఏవం, ఇతీ’’తి ఏవమాదికం నిపాతపదం అస్సపి సంవణ్ణనాయపి ఇచ్ఛితత్తా, అక్ఖరేన పన కథం గహితోతి చే? అక్ఖరేహి సుయ్యమానేహి సుణన్తానం విసేసవిధానస్స కతత్తా పదపరియోసానే పదత్థసమ్పటిపత్తి హోతి. తస్మా అక్ఖరేనపి అత్థాకారో గహితోవాతి వేదితబ్బో. తేన వుత్తం – ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతి, పదేహి పకాసేతి, అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతీ’’తి (నేత్తి. ౯) చ.

వివరణా విత్థారణా. విభజనా చ ఉత్తానీకమ్మఞ్చ పఞ్ఞత్తి చ విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తీతి సమాహారే అయం ద్వన్దసమాసో. తత్థ విభాగకరణం విభజనం నామ. బ్యఞ్జనాకారేహి యో అత్థాకారో నిద్దిసియమానో, సో అత్థాకారో వివరణవిభజనాతి ద్వీహి అత్థపదేహి నిద్దిసితో. పాకటకరణం ఉత్తానీకమ్మం నామ. పకారేహి ఞాపనం పఞ్ఞత్తి. నిరుత్తినిద్దేససఙ్ఖాతేహి బ్యఞ్జనపదేహి పకాసియమానో యో అత్థాకారో అత్థి, సో అత్థాకారో ఉత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తీహి పటినిద్దిసితో. ఏతేహి సఙ్కాసనాదీహి ఛహి అత్థపదేహి అత్థో సుత్తత్థో గహితో, కమ్మఞ్చ ఉగ్ఘటనాదికమ్మఞ్చ నిద్దిట్ఠన్తి అత్థో. యేన సుత్తత్థేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞునో చిత్తసన్తానస్స సమ్బోధనకిరియాసఙ్ఖాతస్స ఉగ్ఘటనకమ్మస్స నిబ్బత్తి భవే, సో సుత్తత్థో సఙ్కాసనాపకాసనాకారో హోతి. యేన సుత్తత్థేన విపఞ్చితఞ్ఞునో చిత్తసన్తానస్స బోధనకిరియాసఙ్ఖాతస్స విపఞ్చనకమ్మస్స నిబ్బత్తి, సో సుత్తత్థో వివరణావిభజనాకారో హోతి. యేన సుత్తత్థేన నేయ్యస్స చిత్తసన్తానస్స పబోధనకిరియాసఙ్ఖాతస్స నయకమ్మస్స నిబ్బత్తి, సో సుత్తత్థో ఉత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తాకారో హోతీతి దట్ఠబ్బో. తేనాహ అట్ఠకథాచరియో ‘‘సుత్తత్థేన హి దేసనాయ పవత్తియమానేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివేనేయ్యానం చిత్తసన్తానస్స పబోధనకిరియానిబ్బత్తి, సో చ సుత్తత్థో సఙ్కాసనాదిఆకారో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౪).

‘‘యథావుత్తేహి తీహి అత్థనయేహి చేవ ఛహి అత్థపదేహి చ అయుత్తోపి అత్థో కిం కోచి అత్థి, ఉదాహు సబ్బో అత్థో యుత్తో ఏవా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

౨౫. ‘‘తీణి చ నయా అనూనా, అత్థస్స చ ఛప్పదాని గణితాని.

నవహి పదేహి భగవతో, వచనస్సత్థో సమాయుత్తో’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ తీణీతి లిఙ్గవిపల్లాసనిద్దేసో, తయోతి పన పకతిలిఙ్గనిద్దేసో వత్తబ్బో. గణితా అనూనా తయో అత్థస్స నయా చ గణితాని అనూనాని ఛ అత్థస్స పదాని చ నిద్దిట్ఠాని, నిద్దిట్ఠేహి చ అత్థపదేహి భగవతో వచనస్స సబ్బో అత్థో సమాయుత్తోవ అయుత్తో కోచి అత్థో నత్థీతి యోజనా కాతబ్బా. అత్థస్సాతి సుత్తత్థస్స. నయాతి నేత్తిఅత్థనయా. పదానీతి నేత్తిఅత్థపదాని.

౨౬. యే హారాదయో నిద్దిట్ఠా, తే హారాదయో సమ్పిణ్డేత్వా నేత్తిప్పకరణస్స పదత్థే సుఖగ్గహణత్థం గణనవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అత్థస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అత్థస్స సమూహస్స అవయవభూతాని నవభేదాని అత్థపదాని సుత్తబ్యఞ్జనస్స అత్థస్స పరియేట్ఠిసఙ్ఖాతాయ సంవణ్ణనాయ గణనతో చతువీసతి బ్యఞ్జనపదాని హోన్తి, అత్థపదబ్యఞ్జనపదభూతం ఉభయం సఙ్ఖేపయతో సమ్పిణ్డయతో తేత్తింసా తేత్తింసవిధా ఏత్తికా తేత్తింసవిధావ నేత్తీతి యోజనా.

తత్థ నవప్పదానీతి తయో అత్థనయా, ఛ అత్థపదాని చ. చతుబ్బీసాతి సోళస హారా, ఛ బ్యఞ్జనపదాని, ద్వే దిసాలోచననయఅఙ్కుసనయా చాతి ఏవం తేత్తింసవిధా చ నేత్తి నామ, ఇతో వినిముత్తో అఞ్ఞో కోచి నేత్తిపదత్థో నత్థీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘ఏవం తేత్తింసపదత్థాయ నేత్తియా హారనయానం కతమో దేసనాహారవిచయహారో’’తిఆది దేసనాక్కమేనేవ సిద్ధో, ఏవం సిద్ధే సతిపి ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తి ఆరమ్భో ‘‘సబ్బేపిమే హారా చేవ నయా చ ఇమినా దస్సితక్కమేనేవ సంవణ్ణేతబ్బేసు సుత్తేసు సంవణ్ణనావసేన యోజేతబ్బా, న ఉప్పటిపాటియా’’తి ఇమమత్థం దీపేతి. దీపనవచనసవనానుసారేన ఞాపేతి, తస్మా ఏవం కమో దస్సితో, అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని ధమ్మదేసనాయ నిస్సయాని, ఫలఞ్చ ధమ్మదేసనాయ ఫలం, ఉపాయో చ ధమ్మదేసనాయ ఉపాయో, ఆణత్తి చ ధమ్మదేసనాయ సరీరం. దేసనాహారస్స తాసం అస్సాదాదీనవనిస్సరణఫలుపాయాణత్తీనం విభావనసభావత్తా.

నిద్ధారణేన వినాపి పకతియా సబ్బసంవణ్ణేతబ్బసుత్తేసు అనరూపాతి సువిఞ్ఞేయ్యత్తా, సంవణ్ణనావిసేసానం విచయహారాదీనం నిస్సయభావతో చ పఠమం దేసనాహారో దస్సితో.