౨. ఉద్దేసవారఅత్థవిభావనా

౧. ఏవం సఙ్గహవారేన సఙ్ఖేపతో దస్సితే హారాదయో ఇదాని విభాగేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా’’తిఆదిదేసనా ఆరద్ధా. అథ వా సోళసహారాదిసముదాయా నేత్తి నామ మయా మహాకచ్చానేన నిద్దిట్ఠాతి వుత్తా, ‘‘కతమే తే సోళస హారా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘తత్థ సోళస హారా’’త్యాది. తత్థ తత్థాతి తేసు సోళసహారాదీసు. దేసనా హారో, విచయో హారో…పే… సామారోపనో హారోతి ఇమే సోళస హారాతి దట్ఠబ్బా.

తత్థ సబ్బసాధారణత్తా హారపదస్స వచనత్థో పఠమం వత్తబ్బో. కేనట్ఠేన హారాతి? హరీయన్తి ఏతేహీతి హారా. ఏతేహి సంవణ్ణనావిసేసేహి సంవణ్ణియేసు సుత్తగేయ్యాదీసు అఞ్ఞాణసంసయవిపల్లాసా హరీయన్తి, ఇతి అఞ్ఞాణాదిహరణకారణత్తా ‘‘ఏతేహీ’’తి పదేన నిద్దిట్ఠా సంవణ్ణనావిసేసా హారా నామ, హర-ధాతుయా ఆచరియస్స వచీభేదసద్దో, తంసముట్ఠాపకో చిత్తుప్పాదో చ ముఖ్యత్థో, వేనేయ్యానం సంవణ్ణేతబ్బసుత్తస్స అత్థజాననాదిఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదో కారణూపచారత్థో, తస్స ఉపనిస్సయపచ్చయభూతానం సంవణ్ణనావిసేసానం ఉపనిస్సయపచ్చయసత్తి ఫలూపచారత్థో, ఇతి-సద్దేన సా ఉపనిస్సయపచ్చయసత్తియేవ పరామసీయతి. తంసత్తిసమ్పన్నా సంవణ్ణనావిసేసా ణ-పచ్చయత్థా హోన్తి. ఏస నయో ఏవరూపేసు ఠానేసుపి. విత్థారో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౧) వుత్తో ఏవ.

అసాధారణతో పన దేసీయతి ఏతాయాతి దేసనా. ఏతాయ సంవణ్ణనాయ సంవణ్ణేతబ్బసుత్తత్థో దేసీయతి సంవణ్ణీయతి సంవణ్ణనానుసారేన ఞాపీయతి, ఇతి ఞాపనకారణత్తా ‘‘ఏతాయా’’తి పదేన నిద్దిట్ఠా విసేససంవణ్ణనా దేసనా నామ, న పాళిదేసనా, పాళిదేసనాయ సంవణ్ణేతబ్బసంవణ్ణనాభావేన సహచరణతో వా దేసనా. కిఞ్చాపి అఞ్ఞే హారా దేసనాపాళిసఙ్ఖాతస్స సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనాభావతో దేసనాయ సహచారినో హోన్తి, అయం పన హారో యేభుయ్యేన యథారుతవసేనేవ విఞ్ఞాయమానత్తా పాళిదేసనాయ సహ చరతీతి వత్తబ్బతం అరహతి, న తథా పరే. న హి అస్సాదాదీనవనిస్సరణాదిసన్దస్సనలక్ఖణరహితా పాళిదేసనా అత్థి, అయఞ్చ హారో అస్సాదాదిసన్దస్సనలక్ఖణోతి.

విచియన్తి ఏతేనాతి విచయో. ఏతేన సంవణ్ణనావిసేసేన సుత్తే పదపఞ్హాదయో విచియన్తి, ఇతి విచారణకారణత్తా సో సంవణ్ణనావిసేసో విచయో నామ. కత్వత్థాధికరణత్థాపి లబ్భన్తి. సంవణ్ణేతబ్బసుత్తేన పదపఞ్హాదివిచయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో విచయో హారో.

యుత్తాయుత్తి విచారీయతి ఏతాయాతి యుత్తి. ఏతాయ విసేససంవణ్ణనాయ సబ్బేసం హారానం భూమిగోచరానం యుత్తాయుత్తి విచారీయతి, ఇతి విచారణకారణత్తా ‘‘ఏతాయా’’తి పదేన నిద్దిట్ఠా విసేససంవణ్ణనా యుత్తి నామ. ఇధ ఉత్తరపదలోపో దట్ఠబ్బో, యుత్తియా విచారణా, విచారణీయభావేన సహచరణతో వా యుత్తి. సబ్బహారానం భూమిగోచరానం యుత్తాయుత్తివిచారణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో యుత్తి హారో.

పదతి పవత్తేతి ఫలం ఏతేనాతి పదం, కారణం. ఠన్తి తిట్ఠన్తి ఏత్థ ఫలాని తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, కారణం. పదఞ్చ తం ఠానఞ్చాతి పదట్ఠానం, ఆసన్నకారణం. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానం విచారీయతి ఏతాయాతి పదట్ఠానా, విసేససంవణ్ణనా, విచారణలోపోవ, సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానానం, తేసఞ్చ పదట్ఠానానం విచారణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో పదట్ఠానో హారో.

సుత్తే అవుత్తాపి సమానలక్ఖణా ధమ్మా లక్ఖీయన్తి ఏతేన సంవణ్ణనావిసేసేనాతి లక్ఖణో, సుత్తే వుత్తేన ధమ్మేన సమానలక్ఖణానం ధమ్మానం అవుత్తానమ్పి నిద్ధారణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో లక్ఖణో హారో.

సుత్తే దస్సియమానా నిబ్బచనాదయో చత్తారోపి వియూహీయన్తి విభాగేన సమ్పిణ్డీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి బ్యూహో, చతున్నం నిబ్బచనాదీనం బ్యూహో చతుబ్యూహో. నిబ్బచనాధిప్పాయబ్యఞ్జనానఞ్చేవ దేసనానిదానస్స చ పుబ్బాపరేన సద్ధిం సన్దస్సనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చతుబ్యూహో హారో.

దేసనాయ గహితధమ్మేన సభాగా, విసభాగా చ ధమ్మా ఆవట్టీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి ఆవట్టో, దేసనాయ గహితధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో ఆవట్టో హారో.

అసాధారణాసాధారణానం సంకిలేసధమ్మే, వోదానధమ్మే చ సాధారణాసాధారణతో, పదట్ఠానతో, భూమితో చ విభజనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో విభత్తి హారో.

సుత్తే నిద్దిట్ఠా ధమ్మా పటిపక్ఖవసేన పరివత్తీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వాతి పరివత్తో, సుత్తే నిద్దిట్ఠానం ధమ్మానం పటిపక్ఖతో పరివత్తనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో పరివత్తనో హారో.

సుత్తే వుత్తస్స ఏకస్సేవ అత్థస్స వాచకం వివిధం వచనం ఏత్థ సంవణ్ణనావిసేసేతి వివచనం, వివచనమేవ వేవచనం, సుత్తే వుత్తే ఏకస్మిం అత్థే అనేకపరియాయసద్దయోజనాలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో వేవచనో హారో.

సుత్తే వుత్తా అత్థా పకారేహి ఞాపీయన్తి ఇమినా, ఏత్థ వాతి పఞ్ఞత్తి, ఏకేకస్స ధమ్మస్స అనేకాహి పఞ్ఞత్తీహి పఞ్ఞాపేతబ్బాకారలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో పఞ్ఞత్తి హారో.

సుత్తాగతా ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదాదీసు ఓతరీయన్తి అనుప్పవేసీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి ఓతరణో, పటిచ్చసముప్పాదాదిముఖేహి సుత్తత్థస్స ఓతరణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో ఓతరణో హారో.

సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భా సోధీయన్తి సమాధీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి సోధనో, సుత్తే పదపదత్థపఞ్హారమ్భానం సోధనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో సోధనో హారో.

సామఞ్ఞవిసేసభూతా ధమ్మా వినా వికప్పేన అధిట్ఠీయన్తి అనుప్పవత్తీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి అధిట్ఠానో, సుత్తాగతానం ధమ్మానం అవికప్పనవసేన సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో అధిట్ఠానో హారో.

యో హేతు చేవ పచ్చయో చ ఫలం పరికరోతి అభిసఙ్ఖరోతి, ఇతి సో హేతు చేవ పచ్చయో చ పరిక్ఖారో, యో సంవణ్ణనావిసేసో తం పరిక్ఖారం హేతుఞ్చేవ పచ్చయఞ్చ ఆచిక్ఖతి, ఇతి సో సంవణ్ణనావిసేసో పరిక్ఖారో నామ. సుత్తే ఆగతధమ్మానం పరిక్ఖారసఙ్ఖాతే హేతుపచ్చయే నిద్ధారేత్వా సంవణ్ణనాలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో పరిక్ఖారో హారో.

సుత్తే ఆగతధమ్మా పదట్ఠానాదిముఖేన సమారోపీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి సమారోపనో, సుత్తే ఆగతధమ్మానం పదట్ఠానవేవచనభావపహానసమారోపనవిచారణలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో సమారోపనో హారో. భావసాధనవసేనాపి సబ్బత్థ వచనత్థో వత్తబ్బోతి తస్సాపి వసేన యోజేతబ్బన్తి. సేసం సంవణ్ణనానుసారేన ఞాతబ్బన్తి.

‘‘తత్థ కతమే సోళస హారా దేసనా’’త్యాదినా హారసరూపం వుత్తం, కిమత్థం ‘‘తస్సానుగీతి’’త్యాది వుత్తన్తి? అనుగీతిగాథాయ సుఖగ్గహణత్థం పున ‘‘తస్సానుగీతి దేసనా విచయో యుత్తి’’త్యాది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి హారుద్దేసస్స. అనుగీతీతి అను పచ్ఛా గాయనగాథా. పఞ్చదసోతి పఞ్చదసమో. సోళసోతి సోళసమో. అత్థతో అసంకిణ్ణాతి దేసనాదిపదత్థతో లక్ఖణత్థతో సఙ్కరతో రహితా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సో చ నేసం అసఙ్కరో లక్ఖణనిద్దేసే సుపాకటో హోతీ’’తి. సేసం సంవణ్ణనానుసారేన ఞాతబ్బన్తి. ‘‘కేచి హారా కేహిచి హారేహి సంకిణ్ణా వియ దిస్సన్తి, కస్మా అసంకిణ్ణాతి ఞాతబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా వుత్తం ‘‘ఏతేసఞ్చేవా’’తిఆది. తత్థ ఏతేసఞ్చేవ భవతీతి ఏతేసం సోళసన్నం హారానం యథా యేనాకారేన అసఙ్కరో హోతి, తథా అసఙ్కరాకారేన భవతి. అయతి పవత్తతి నయవిభత్తీతి అయా, విత్థారేన అయాతి విత్థారతయా, త-కారో మిస్సకదోసాపగమత్థాయ ఆగతో, నయవిభత్తివిసేసవచనం. నయేన ఞాయేన విభత్తి నయవిభత్తి, న పఞ్చనయవిభత్తాహారానం విత్థారేన పవత్తా ఞాయవిభత్తి తథా అసఙ్కరాకారేన భవతి తస్మిం అసంకిణ్ణాతి ఞాతబ్బాతి అధిప్పాయో.

౨. సోళస హారా సరూపతో వుత్తా, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతా, ‘‘కతమే పఞ్చ నయా’’తి వత్తబ్బభావతో తథా పుచ్ఛిత్వా సరూపతో ఉద్దిసితుం ‘‘తత్థ కతమే పఞ్చ నయా’’త్యాది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం హారే ఉద్దిసిత్వా ఇదాని నయే ఉద్దిసితుం ‘తత్థ కతమే’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨) వుత్తం. ‘‘తత్థ నయన్తి సంకిలేసే, వోదానే చ విభాగతో ఞాపేన్తీతి నయా, నీయన్తి వా తాని ఏత్థ, ఏతేహి వాతి నయా’’తిఆదినా (నేత్తి. అట్ఠ. ౨) అట్ఠకథాయం విత్థారేన వచనత్థో వుత్తో. నీ-ధాతుయా నన్దియావట్టాదినయానుసారేన సంకిలేసే, వోదానే చ ఆలమ్బిత్వా పవత్తో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదో ముఖ్యత్థో, నన్దియావట్టాదినయానం ఉపనిస్సయపచ్చయసత్తి ఫలూపచారతో గహితా, ఇతి-సద్దో తం ఫలూపచారతో గహితసత్తిం పరామసి, తంసత్తిసహితా నన్దియావట్టాదినయా అ-పచ్చయత్థా.

తణ్హాఅవిజ్జాహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తస్స, సమథవిపస్సనాహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో నన్దియావట్టో నయో. తత్థ చతుసచ్చన్తి తణ్హా చ అవిజ్జా చ భవమూలత్తా సముదయసచ్చం, అవసేసా తేభూమకా ధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, సమథవిపస్సనా మగ్గసచ్చం, తేన పత్తబ్బా అసఙ్ఖతధాతు నిరోధసచ్చన్తి.

తీహి అవయవేహి లోభాదీహి సంకిలేసపక్ఖే, తీహి అవయవేహి అలోభాదీహి చ వోదానపక్ఖే పుక్ఖలో సోభనోతి తిపుక్ఖలో, అకుసలమూలేహి సంకిలేసపక్ఖస్స, కుసలమూలేహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో తిపుక్ఖలో.

సీహస్స భగవతో విక్కీళితం ఏత్థ నయేతి సీహవిక్కీళితో, సుభసఞ్ఞాదీహి విపల్లాసేహి సకలసంకిలేసపక్ఖస్స, సద్ధిన్ద్రియాదీహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో సీహవిక్కీళితనయో.

అత్థనయత్తయదిసాభావేన కుసలాదిధమ్మానం ఆలోచనం దిసాలోచనం. తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం కతేసు సుత్తస్స అత్థవిస్సజ్జనేసు యే వోదానాదయో, సంకిలేసికా చ తస్స తస్స నయస్స దిసాభూతా ధమ్మా సుత్తతో నిద్ధారేత్వా కథితా, తేసం యథావుత్తధమ్మానం చిత్తేనేవ ‘‘అయం పఠమా దిసా, అయం దుతియా దిసా’’తిఆదినా ఆలోచనం దిసాలోచనం.

తథా ఆలోచితానం ధమ్మానం అత్థనయత్తయయోజనే సమానయనతో అఙ్కుసో వియాతి అఙ్కుసో, తస్స తస్స నయస్స దిసాభూతానం కుసలాదిధమ్మానం సమానయనం అఙ్కుసో నయో.

లఞ్జేతీతి లఞ్జకో. యో నయో సుత్తత్థం లఞ్జేతి పకాసేతి, ఇతి లఞ్జనతో పకాసనతో సో నయో లఞ్జకో నామ, నయో చ సో లఞ్జకో చాతి నయలఞ్జకో. నయలఞ్జకో పఠమో నన్దియావట్టో నామ, నయలఞ్జకో దుతియో తిపుక్ఖలో నామ, నయలఞ్జకో తతియో సీహవిక్కీళితో నామాతి యోజేతబ్బో.

ఉగ్గతానం విసేసేన ఉగ్గతోతి ఉత్తమో, తం ఉత్తమం. గతాతి ఞాతా, మతాతి అత్థో. ‘‘మతా’’తి వా పాఠో. సేసమేత్థ వుత్తనయానుసారేనపి సంవణ్ణనానుసారేనపి జానితబ్బన్తి.

యథావుత్తనయవిసేససంవణ్ణనాయ టీకాయం –

‘‘సమూహాదిం ఉపాదాయ లోకసఙ్కేతసిద్ధా వోహారమత్తతా సమ్ముతిసభావో, పథవీఫస్సాదీనం కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణం పరమత్థసభావో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – యస్మిం భిన్నే, ఇతరాపోహే వా చిత్తేన కతే న తథా బుద్ధి, ఇదం సమ్ముతిసచ్చం యథా ఘటే, ససమ్భారజలే చ, తబ్బిపరియాయేన పరమత్థసచ్చ’’న్తి –

వచనే ఘటకథలఆపజలకద్దమాదిసఙ్ఖాతం సమూహాదిం ఉపాదాయ లోకస్స పుబ్బే ఘటకథలఆపజలకద్దమాదిసఙ్కేతసిద్ధా ఘటకథలఆపజలకద్దమాదివోహారమత్తతా సమ్ముతిసభావో సఙ్కేతవసేన అవితథత్తా. పథవీఆదీనం కక్ఖళాదిలక్ఖణం, ఫస్సాదీనం ఫుసనాదిలక్ఖణం పరమత్థసభావో. ‘‘యది ఏవం ఘటాదికే అభిన్నే వా ఆపాదికే వా అనురూపేన ఊనభావేన అప్పవత్తమానే వా సతి సమ్ముతిభావో హోతు, భిన్నే వా ఊనే వా కథం సమ్ముతిభావో భవేయ్య, పథవీఫస్సాదీనమ్పి భిజ్జమానత్తా, కక్ఖళఫుసనాదీనఞ్చ పథవీఫస్సాదీహి అనఞ్ఞత్తా కథం పరమత్థసభావో భవేయ్య, కతమేన సఙ్ఖేపేన అత్థేన సమ్ముతిసభావో, పరమత్థసభావో చ అమ్హేహి జానితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏత్థాతి ఏతేసు సమ్ముతిసభావపరమత్థసభావేసు అయం నయో వుచ్చమానో సఙ్ఖేపో అత్థో దట్ఠబ్బో.

యస్మిం ఘటాదికే భిన్నే సతి తతో ఘటాదితో ఇతరో కథలాదిభావో చిత్తేన పుబ్బే కతేన యథా యేన కథలాదివోహారేన భవతి, యస్మిం ఆపాదికే సమ్భారజలాదికే ఊనభావేన పవత్తమానే సతి వా తతో ఆపాదితో ఇతరో కద్దమాదిభావో చిత్తేన పుబ్బే కతేన యథా యేన కద్దమాదివోహారేన భవతి, తథా తేన వోహారేన బుద్ధి కథలాదిసభావజాననం కద్దమాదిసభావజాననం భవతి, ఇదం అభిన్నే ఘటాదికం వా భిన్నే కథలాదికం వా అనూనే ఆపాదికం వా ఊనే కద్దమాదికం వా సబ్బం సమ్ముతిసచ్చం హోత్వేవ. ‘‘కద్దమస్మిం భిన్నే, కద్దమస్మిం ఊనే వా సతి ఇతరో సమ్ముతిసభావో’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో ‘‘ఘటే, సమ్భారజలే చా’’తి వుత్తం.

సమ్ముతిసచ్చసభావో తుమ్హేహి వుత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో పరమత్థసచ్చసభావో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తబ్బిపరియాయేన పరమత్థసచ్చ’’న్తి వుత్తం. పథవీఆదీనం కక్ఖళాదిలక్ఖణతో ఇతరస్స ఫుసనాదిలక్ఖణస్స అసమ్భవతో, ఫస్సాదీనఞ్చ ఫుసనాదిలక్ఖణతో ఇతరస్స కక్ఖళాదిలక్ఖణస్స అసమ్భవతో పథవీఫస్సాదీనం లక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణం పరమత్థసచ్చం హోత్వేవాతి ఇమస్మిం సఙ్ఖేపత్థే గహితే కోచి విరోధో నత్థీతి అధిప్పాయోతి.

౩. పఞ్చ నయా సరూపతో ఆచరియేన ఉద్దిట్ఠా, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతా, ‘‘యాని పదాని అట్ఠారస మూలపదాని ఉద్దిట్ఠాని, కతమాని తానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమాని అట్ఠారస మూలపదాని’’త్యాదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం నయేపి ఉద్దిసిత్వా ఇదాని మూలపదాని ఉద్దిసితుం ‘తత్థ కతమానీ’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి వుత్తం. తత్థ కుసలాని నవ పదాని, అకుసలాని నవ పదాని అట్ఠారస మూలపదానీతి దట్ఠబ్బానీతి యోజనా. మూలన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏతేహి నయా, పతిట్ఠానవిభాగా చాతి మూలాని, పదన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏత్థ నయా, పట్ఠానవిభాగా, అధిగమా చాతి పదాని, వుత్తప్పకారట్ఠేన మూలాని చ తాని పదాని చాతి మూలపదాని. కుచ్ఛితే పాపధమ్మే సలయన్తీతి కుసలాని, కుసే రాగాదయో లునన్తీతి కుసలాని, కుసా వియ లునన్తీతి కుసలాని, కుసేన ఞాణేన లాతబ్బాని పవత్తేతబ్బానీతి కుసలాని. కుసలానం పటిపక్ఖానీతి అకుసలాని అ-సద్దో చేత్థ పటిపక్ఖత్థోతి.

నవ పదాని కుసలాని, నవ పదాని అకుసలానీతి గణనపరిచ్ఛేదతో, జాతిభేదతో చ ఉద్దిట్ఠాని, ‘‘కతమాని తానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా నవ పదాని అకుసలాని పచ్చాసత్తిన్యాయేన సరూపతో దస్సేతుం ‘‘కతమాని నవ పదాని అకుసలానీ’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఏవం గణనపరిచ్ఛేదతో, జాతిభేదతో చ మూలపదాని దస్సేత్వా ఇదాని సరూపతో దస్సేన్తో సంకిలేసపక్ఖంయేవ పఠమం ఉద్దిసతి ‘తణ్హా’తిఆదినా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩) –

వుత్తం. తత్థ రూపాదికే ఖన్ధే తసతి పరితసతీతి తణ్హా. అవిన్దియం కాయదుచ్చరితాదిం విన్దతీతి అవిజ్జా, విన్దియం కాయసుచరితాదిం న విన్దతీతి అవిజ్జా, విజ్జాయ పటిపక్ఖాతి వా అవిజ్జా. లుబ్భన్తి తేనాతి లోభో, లుబ్భతీతి వా లోభో, లుబ్భనం వా లోభో. దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. అసుభే రూపక్ఖన్ధాదికే ‘‘సుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా సుభసఞ్ఞా. దుక్ఖదుక్ఖాదికే ‘‘సుఖ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా సుఖసఞ్ఞా. అనిచ్చే సఙ్ఖారధమ్మే ‘‘నిచ్చ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞా నిచ్చసఞ్ఞా. అనత్తసభావేసు చక్ఖాదీసు ఖన్ధేసు ‘‘అత్తా’’తి పవత్తా సఞ్ఞా అత్తసఞ్ఞా. యత్థాతి యేసు పదేసు సబ్బో అకుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతి, తాని పదాని అకుసలానీతి యోజనా. సఙ్గహం గణనం. సమోసరణం సమారోపనం.

పచ్చనీకధమ్మే ఉద్ధచ్చాదికే నీవరణే సమేతి వూపసమేతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేనాతి సమథో. సఙ్ఖారే అనిచ్చాదీహి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సతీతి విపస్సనా. లోభస్స పటిపక్ఖో అలోభో. దోసస్స పటిపక్ఖో అదోసో. మోహస్స పటిపక్ఖో అమోహో. ఏత్థాపి అ-సద్దో పటిపక్ఖత్థో, న అభావత్థాదికోతి అధిప్పాయో. అసుభే రూపక్ఖన్ధాదికే, చక్ఖాదిమ్హి వా ‘‘అసుభ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞాపధానచిత్తుప్పాదా అసుభసఞ్ఞా, విసేసతో కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. దుక్ఖదుక్ఖతాదీసు ‘‘దుక్ఖ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞాపధానచిత్తుప్పాదా దుక్ఖసఞ్ఞా, విసేసతో వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. అనిచ్చే ఖన్ధాదికే విపరిణామధమ్మే ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పవత్తా సఞ్ఞాపధానచిత్తుప్పాదా అనిచ్చసఞ్ఞా, విసేసతో చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. అనత్తసభావే ఖన్ధే, చక్ఖాదిమ్హి వా ‘‘అనత్తా’’తి పవత్తా సఞ్ఞాపధానచిత్తుప్పాదా అనత్తసఞ్ఞా, విసేసతో ధమ్మానుపస్సనాసతిపధానం. పఞ్ఞాసతిసీసేన హి పవత్తా అయం దేసనా. తేన వుత్తం భగవతా ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, సతిబలం దట్ఠబ్బం? చతూసు సతిపట్ఠానేసు, ఏత్థ సతిబలం దట్ఠబ్బ’’న్తి. యత్థాతి యేసు పదేసు సబ్బో కుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతి, తాని పదాని కుసలానీతి యోజనా.

ఉద్దానన్తి ఉద్ధం దానం రక్ఖణం ఉద్దానం, సఙ్గహవచనన్తి అత్థో. ఉద్దానే అవుత్తే సతి హేట్ఠా వుత్తస్స అత్థస్స విప్పకిణ్ణభావో దిన్నో వియ భవేయ్య, తస్మా విప్పకిణ్ణభావస్స నివారణత్థం ఉద్దానన్తి అధిప్పాయో. చతురో చ విపల్లాసాతి సుభసుఖనిచ్చఅత్తసఞ్ఞా. కిలేసా భవన్తి ఏత్థ నవపదేసూతి భూమీ, కిలేసానం భూమీతి కిలేసభూమీ, కిలేసపవత్తనట్ఠానాని నవ పదానీతి వుత్తం హోతి.

చతురో సతిపట్ఠానాతి అసుభదుక్ఖఅనిచ్చఅనత్తసఞ్ఞా. ఇన్ద్రియభూమీతి సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచనిన్ద్రియానం భూమీ పవత్తనట్ఠానాని సమోసరణట్ఠానాని.

నవహి కుసలపదేహి కుసలపక్ఖా యుజ్జన్తి యోజీయన్తి, నవహి అకుసలపదేహి అకుసలపక్ఖా యుజ్జన్తి యోజీయన్తి. నవహి కుసలపదేహి సహ కుసలపక్ఖా యుజ్జన్తి యుజ్జన్తా భవన్తి, నవహి అకుసలపదేహి సహ అకుసలపక్ఖా యుజ్జన్తి యుజ్జన్తా భవన్తీతి ఉద్దేసవారే వుత్తావసేసో సంవణ్ణనానుసారేన విజానితబ్బో.

ఇతి సత్తిబలానురూపా రచితా

ఉద్దేసవారస్స అత్థవిభావనా నిట్ఠితా.