౧౩. తేవిజ్జసుత్తవణ్ణనా
౫౧౮. ఏవం లోహిచ్చసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని తేవిజ్జసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, లోహిచ్చసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స తేవిజ్జసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… కోసలేసూతి తేవిజ్జసుత్త’’న్తి ఆహ. నామన్తి నామమత్తం. దిసావాచీసద్దతో పయుజ్జమానో ఏనసద్దో అదురత్థే ఇచ్ఛితో, తప్పయోగేన చ పఞ్చమియత్థే సామివచనం, తస్మా ‘‘ఉత్తరేనా’’తి పదేన అదూరత్థజోతనం, పఞ్చమియత్థే చ సామివచనం దస్సేతుం ‘‘మనసాకటతో అవిదూరే ఉత్తరపస్సే’’తి వుత్తం. ‘‘దిసావాచీసద్దతో పఞ్చమీవచనస్స అదూరత్థజోతనతో అదూరత్థం దస్సేతుం ఏనసద్దేన ఏవం వుత్త’’న్తి కేచి, సత్తమియత్థే చేతం తతియావచనం ‘‘పుబ్బేన గామం రమణీయ’’న్తిఆదీసు వియ. ‘‘అక్ఖరచిన్తకా పన ఏన-సద్దయోగే అవధివాచిని పదే ఉపయోగవచనం ఇచ్ఛన్తి, అత్థో పన సామివసేనేవ ఇచ్ఛితో, తస్మా ఇధ సామివచనవసేనేవ వుత్త’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౫౧౮) అయం ఆచరియమతి. తరుణఅమ్బరుక్ఖసణ్డేతి తరుణమ్బరుక్ఖసమూహే. రుక్ఖసముదాయస్స హి వనసమఞ్ఞా.
౫౧౯. కులచారిత్తాదిసమ్పత్తియాతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన మన్తజ్ఝేనాభిరూపతాదిసమ్పత్తిం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం దేసే, కులే వా. తే నివాసట్ఠానేన విసేసేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. మన్తసజ్ఝాయకరణత్థన్తి ఆథబ్బణమన్తానం సజ్ఝాయకరణత్థం. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞేసం బహూనం పవేసనం నివారేత్వా’’తి. నదీతీరేతి అచిరవతియా నదియా తీరే.
మగ్గామగ్గకథావణ్ణనా
౫౨౦. జఙ్ఘచారన్తి చఙ్కమేన, ఇతో చితో చ విచరణం. సో హి జఙ్ఘాసు కిలమథవినోదనత్థం చరణతో ‘‘జఙ్ఘవిహారో, జఙ్ఘచారో’’తి చ వుత్తో. తేనాహ పాళియం ‘‘అనుచఙ్కమన్తానం అనువిచరన్తాన’’న్తి. చుణ్ణమత్తికాది న్హానీయసమ్భారో. తేన వుత్తన్తి ఉభోసుపి అనుచఙ్కమనానువిచరణానం లబ్భనతో ఏవం వుత్తం. మగ్గో చేత్థ బ్రహ్మలోకగమనూపాయపటిపదాభూతో ఉజుమగ్గో. ఇచ్ఛితట్ఠానం ఉజుకం మగ్గతి ఉపగచ్ఛతి ఏతేనాతి హి మగ్గో, తదఞ్ఞో అమగ్గో, అ-సద్దో వా వుద్ధిఅత్థో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘కతమం ను ఖో’’తిఆదినా మగ్గమేవ దస్సేతి. పటిపదన్తి బ్రహ్మలోకగామిమగ్గస్స పుబ్బభాగపటిపదం.
అఞ్జసాయనోతి ఉజుమగ్గస్స వేవచనం పరియాయద్వయస్స అతిరేకత్థదీపనతో యథా ‘‘పదట్ఠాన’’న్తి. దుతియవికప్పే అఞ్జససద్దో ఉజుకపరియాయో. నియ్యాతీతి నియ్యానియో, సో ఏవ నియ్యానికోతి దస్సేతి ‘‘నియ్యాయన్తో’’తి ఇమినా. నియ్యానికో నియ్యాతీతి చ ఏకన్తనియ్యానం వుత్తం, గచ్ఛన్తో హుత్వా గచ్ఛతీతి అత్థో. కస్మా మగ్గో ‘‘నియ్యాతీ’’తి వుత్తో, నన్వేస గమనే అబ్యాపారోతి? సచ్చం. యస్మా పనస్స నియ్యాతు-పుగ్గలవసేన నియ్యానభావో లబ్భతి, తస్మా నియ్యాయన్తపుగ్గలస్స యోనిసో పటిపజ్జనవసేన నియ్యాయన్తో మగ్గో ‘‘నియ్యాతీ’’తి వుత్తో. కరోతీతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేతి. తథా ఉప్పాదేన్తోయేవ హి తం పటిపజ్జతి నామ. సహ బ్యేతి వత్తతీతి సహబ్యో, సహవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతాతి వుత్తం ‘‘సహభావాయా’’తి. సహభావోతి చ సలోకతా, సమీపతా వా వేదితబ్బా. తథా చాహ ‘‘ఏకట్ఠానే పాతుభావాయా’’తి. సకమేవాతి అత్తనో ఆచరియేన పోక్ఖరసాతినా కథితమేవ. థోమేత్వాతి ‘‘అయమేవ ఉజుమగ్గో అయమఞ్జసాయనో’’తిఆదినా పసంసిత్వా. తథా పగ్గణ్హిత్వా. భారద్వాజోపి సకమేవ అత్తనో ఆచరియేన తారుక్ఖేన కథితమేవ ఆచరియవాదం థోమేత్వా పగ్గణ్హిత్వా విచరతీతి యోజనా. తేన వుత్తన్తి యథా తథా వా అభినివిట్ఠభావేన పాళియం వుత్తం.
౫౨౧-౫౨౨. అనియ్యానికావాతి అప్పాటిహారికావ, అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వాదే దోసం దస్సేత్వా అవిపరీతత్థదస్సనత్థం ఉత్తరరహితా ఏవాతి అత్థో. తులన్తి మానపత్థతులం. అఞ్ఞమఞ్ఞవాదస్స ఆదితోవ విరుద్ధగ్గహణం విగ్గహో, స్వేవ వివదనవసేన అపరాపరం ఉప్పన్నో వివాదోతి ఆహ ‘‘పుబ్బుప్పత్తికో’’తిఆది. దువిధోపి ఏసోతి విగ్గహో, వివాదోతి ద్విధా వుత్తోపి ఏసో విరోధో. నానాఆచరియానం వాదతోతి నానారుచికానం ఆచరియానం వాదభావతో. నానావాదో నానావిధో వాదోతి కత్వా, అధునా పన ‘‘నానాఆచరియానం వాదో నానావాదో’’తి పాఠో.
౫౨౩. ఏకస్సాపీతి తుమ్హేసు ద్వీసు ఏకస్సాపి. ఏకస్మిన్తి సకవాదపరవాదేసు ఏకస్మిమ్పి. సంసయో నత్థీతి ‘‘మగ్గో ను ఖో, న మగ్గో’’తి విచికిచ్ఛా నత్థి, అఞ్జసానఞ్జసాభావే పన సంసయో. తేన వుత్తం ‘‘ఏస కిరా’’తిఆది ఏవం సతీతి యది సబ్బత్థ మగ్గసఞ్ఞినో, ఏవం సతి ‘‘కిస్మిం వో విగ్గహో’’తి భగవా పుచ్ఛతి. ఇతిసద్దేన చేత్థ ఆద్యత్థేన వివాదో, నానావాదో చ సఙ్గహితో.
౫౨౪. ‘‘ఇచ్ఛితట్ఠానం ఉజుకం మగ్గతి ఉపగచ్ఛతి ఏతేనాతి మగ్గో, ఉజుమగ్గో. తదఞ్ఞో అమగ్గో, అ-సద్దో వా వుద్ధిఅత్థో దట్ఠబ్బో’’తి హేట్ఠా వుత్తోవాయమత్థో. అనుజుమగ్గేతి ఏత్థాపి అ-సద్దో వుద్ధిఅత్థో చ యుజ్జతి. తమేవ వత్థున్తి సబ్బేసమ్పి బ్రాహ్మణానం మగ్గస్స మగ్గభావసఙ్ఖాతం, సకమగ్గస్స ఉజుమగ్గభావసఙ్ఖాతఞ్చ వత్థుం. సబ్బే తేతి సబ్బే తే నానాఆచరియేహి వుత్తమగ్గా, యే పాళియం ‘‘అద్ధరియా బ్రాహ్మణా’’తిఆదినా వుత్తా. అయమేత్థ పాళిఅత్థో – అద్ధరో నామ యఞ్ఞవిసేసో, తదుపయోగిభావతో అద్ధరియాని వుచ్చన్తి యజూని, తాని సజ్ఝాయన్తీతి అద్ధరియా, యజువేదినో. తిత్తిరినా నామ ఇసినా కతా మన్తాతి తిత్తిరా, తే సజ్ఝాయన్తీతి తిత్తిరియా, యజువేదినో ఏవ. యజువేదసాఖా హేసా, యదిదం తిత్తిరన్తి. ఛన్దో వుచ్చతి విసేసతో సామవేదో, తం సరేన కాయన్తీతి ఛన్దోకా, సామవేదినో. ‘‘ఛన్దోగా’’తిపి తతియక్ఖరేన పఠన్తి, సో ఏవత్థో. బహవో ఇరియో థోమనా ఏత్థాతి బవ్హారి, ఇరువేదో, తం అధీయన్తీతి బవ్హారిజ్ఝా.
బహూనీతి ఏత్థాయం ఉపమాసంసన్దనా – యథా తే నానామగ్గా ఏకంసతో తస్స గామస్స వా నిగమస్స వా పవేసాయ హోన్తి, ఏవం బ్రాహ్మణేహి పఞ్ఞాపియమానాపి నానామగ్గా ఏకంసతో బ్రహ్మలోకూపగమనాయ బ్రహ్మునా సహబ్యతాయ హోన్తీతి.
౫౨౫. పటిజానిత్వా పచ్ఛా నిగ్గయ్హమానా అవజానన్తీతి పుబ్బే నిద్దోసతం సల్లక్ఖమానా పటిజానిత్వా పచ్ఛా సదోసభావేన నిగ్గయ్హమానా ‘‘నేతం మమ వచన’’న్తి అవజానన్తి, న పటిజానన్తీతి అత్థో.
౫౨౭-౫౨౯. తే తేవిజ్జాతి తేవిజ్జకా తే బ్రాహ్మణా. ఏవసద్దేన ఞాపితో అత్థో ఇధ నత్థీతి వ-కారో గహితో, సో చ అనత్థకోవాతి దస్సేతి ‘‘ఆగమసన్ధిమత్త’’న్తి ఇమినా, వణ్ణాగమేన పదన్తరసన్ధిమత్తం కతన్తి అత్థో. అన్ధపవేణీతి అన్ధపన్తి. ‘‘పణ్ణాససట్ఠి అన్ధా’’తి ఇదం తస్సా అన్ధపవేణియా మహతో గచ్ఛగుమ్బస్స అనుపరిగమనయోగ్యతాదస్సనం. ఏవఞ్హి తే ‘‘సుచిరం వేలం మయం మగ్గం గచ్ఛామా’’తి సఞ్ఞినో హోన్తి. అన్ధానం పరమ్పరసంసత్తవచనేన యట్ఠిగాహకవిరహతా దస్సితాతి వుత్తం ‘‘యట్ఠిగాహకేనా’’తిఆది. తదుదాహరణం దస్సేన్తేన ‘‘ఏకో కిరా’’తిఆది ఆరద్ధం. అనుపరిగన్త్వాతి కఞ్చి కాలం అనుక్కమేన సమన్తతో గన్త్వా. కచ్ఛన్తి కచ్ఛబన్ధదుస్సకణ్ణం. ‘‘కచ్ఛం బన్ధన్తీ’’తిఆదీసు (చూళవ. అట్ఠ. ౨౮౦; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౩౪.౪౨) వియ హి కచ్ఛసద్దో నిబ్బసనవిసేసపరియాయో. అపిచ కచ్ఛన్తి ఉపకచ్ఛకట్ఠానం. ‘‘సమ్బాధో నామ ఉభో ఉపకచ్ఛకా ముత్తకరణ’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౮౦౦) వియ హి కాయేకదేసవాచకో కచ్ఛసద్దో. చక్ఖుమాతి యట్ఠిగాహకం వదతి. ‘‘పురిమో’’తిఆది యథావుత్తక్కమేన వేదితబ్బో. నామకఞ్ఞేవాతి అత్థాభావతో నామమత్తమేవ, తం పన భాసితం తేహి సారసఞ్ఞితమ్పి నామమత్తతాయ అసారభావతో నిహీనమేవాతి అత్థమత్తం దస్సేతి ‘‘లామకంయేవా’’తి ఇమినా.
౫౩౦. యోతి బ్రహ్మలోకో. యతోతి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం. సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవతిట్ఠనతో విసేసపరామసనం దస్సేతుం ‘‘యస్మిం కాలే’’తి వుత్తం. ‘‘ఉగ్గమనకాలే’’తిఆదినా పకరణాధిగతమాహ. ఆయాచన్తీతి ఉగ్గమనం పత్థేన్తి. కస్మా? లోకస్స బహుకారభావతో. తథా థోమనాదీసు. సోమ్మోతి సీతలో. అయం కిర బ్రాహ్మణానం లద్ధి ‘‘పుబ్బేబ్రాహ్మణానమాయాచనాయ చన్దిమసూరియా’గన్త్వా లోకే ఓభాసం కరోన్తీ’’తి.
౫౩౨. ఇధ పన కిం వత్తబ్బన్తి ఇమస్మిం పన అప్పచ్చక్ఖభూతస్స బ్రహ్మునో సహబ్యతాయ మగ్గదేసనే తేవిజ్జానం బ్రాహ్మణానం కిం వత్తబ్బం అత్థి, యే పచ్చక్ఖభూతానమ్పి చన్దిమసూరియానం సహబ్యతాయ మగ్గం దేసేతుం న సక్కోన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘యత్థా’’తి ఇమినా ‘‘ఇధా’’తి వుత్తమేవత్థం పచ్చామసతి.
అచిరవతీనదీఉపమాకథావణ్ణనా
౫౪౨. సమభరితాతి సమ్పుణ్ణా. తతో ఏవ కాకపేయ్యా. పారాతి పారిమతీర, ఆలపనమేతన్తి దస్సేతుం ‘‘అమ్భో’’తి వుత్తం. అపారన్తి ఓరిమతీరం. ఏహీతి ఆగచ్ఛాహి. వతాతి ఏకంసేన. అథ గమిస్ససి, ఏవం సతి ఏహీతి యోజనా. ‘‘అత్థిమే’’తిఆది అవ్హానకారణం.
౫౪౪. పఞ్చసీల…పే… వేదితబ్బా యమనియమాదిబ్రాహ్మణధమ్మానం తదన్తోగధభావతో. తబ్బిపరీతాతి పఞ్చసీలాదివిపరీతా పఞ్చవేరాదయో. ఇన్దన్తి ఇన్దనామకం దేవపుత్తం, సక్కం వా. ‘‘అచిరవతియా తీరే నిసిన్నో’’తి ఇమినా యస్సా తీరే నిసిన్నో, తదేవ ఉపమం కత్వా ఆహరతి ధమ్మరాజా ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తాతి దస్సేతి. ‘‘పునపీ’’తి వత్వా ‘‘అపరమ్పీ’’తి వచనం ఇతరాయపి నదీఉపమాయ సఙ్గణ్హనత్థం.
౫౪౬. కామయితబ్బట్ఠేనాతి కామనీయభావేన. బన్ధనట్ఠేనాతి కామయితబ్బతో సత్తానం చిత్తస్స ఆబన్ధనభావేన. కామఞ్చాయం గుణసద్దో అత్థన్తరేసుపి దిట్ఠపయోగో, తేసం పనేత్థ అసమ్భవతో పారిసేసఞాయేన బన్ధనట్ఠోయేవ యుత్తోతి దస్సేతుం అయమత్థుద్ధారో ఆరద్ధో. అహతానన్తి అధోతానం అభినవానం. ఏత్థాతి ఖన్ధకపాళిపదే పటలట్ఠోతి పటలసద్దస్స, పటలసఙ్ఖాతో వా అత్థో. గుణట్ఠోతి గుణసద్దస్స అత్థో నామ. ఏస నయో సేసేసుపి. అచ్చేన్తీతి అతిక్కమ్మ పవత్తన్తి. ఏత్థాతి సోమనస్సజాతకపాళిపదే. దక్ఖిణాతి తిరచ్ఛానగతే దానచేతనా. ఏత్థాతి దక్ఖిణవిభఙ్గసుత్తపదే (మ. ని. ౩.౩౭౯) మాలాగుణేతి మాలాదామే. ఏత్థాతి సతిపట్ఠాన- (దీ. ని. ౨.౩౭౮; మ. ని. ౧.౧౦౯) ధమ్మపదపాళిపదేసు, (ధ. ప. ౫౩) నిదస్సనమత్తఞ్చేతం కోట్ఠాసాపధానసీలాదిసుక్కాదిసమ్పదాజియాసుపి పవత్తనతో. హోతి చేత్థ –
‘‘గుణో పటలరాసానిసంసే కోట్ఠాసబన్ధనే;
సీలసుక్కాద్యపధానే, సమ్పదాయ జియాయ చా’’తి.
ఏసేవాతి బన్ధనట్ఠో ఏవ. న హి రూపాదీనం కామేతబ్బభావే వుచ్చమానే పటలట్ఠో యుజ్జతి తథా కామేతబ్బతాయ అనధిప్పేతత్తా. రాసట్ఠాదీసుపి ఏసేవ నయో. పారిసేసతో పన బన్ధనట్ఠోవ యుజ్జతి. యదగ్గేన హి నేసం కామేతబ్బతా, తదగ్గేన బన్ధనభావోతి.
కోట్ఠాసట్ఠోపి చేత్థ యుజ్జతేవ చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదికోట్ఠాసభావేన నేసం కామేతబ్బతో. కోట్ఠాసే చ గుణసద్దో దిస్సతి ‘‘దిగుణం వడ్ఢేతబ్బ’’న్తిఆదీసు వియ.
‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యాని నామాని, సగుణేన మహేసినో;
గుణేన నామముద్ధేయ్యం, అపి నామసహస్సతో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౭౬) –
ఆదీసు పన సమ్పదాట్ఠో గుణసద్దో, సోపి ఇధ న యుజ్జతీతి అనుద్ధటో.
దస్సనమేవ ఇధ విజాననన్తి ఆహ ‘‘పస్సితబ్బా’’తి. ‘‘సోతవిఞ్ఞాణేన సోతబ్బా’’తిఆదిఅత్థం ‘‘ఏతేనుపాయేనా’’తి అతిదిసతి. గవేసితాపి ‘‘ఇట్ఠా’’తి వుచ్చన్తి, తే ఇధ నాధిప్పేతాతి దస్సేతుం ‘‘పరియిట్ఠా వా హోన్తు మా వా’’తి వుత్తం. ఇచ్ఛితా ఏవ హి ఇధ ఇట్ఠా, తేనాహ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణభూతా’’తి, సుఖారమ్మణభూతాతి అత్థో. కామనీయాతి కామేతబ్బా. ఇట్ఠభావేన మనం అప్పయన్తి వడ్ఢేన్తీతి మనాపా. పియజాతికాతి పియసభావా. ఆరమ్మణం కత్వాతి అత్తానమారమ్మణం కత్వా. కమ్మభూతే ఆరమ్మణే సతి రాగో ఉప్పజ్జతీతి తం కారణభావేన నిదస్సేన్తో ‘‘రాగుప్పత్తికారణభూతా’’తి ఆహ.
గేధేనాతి లోభేన. అభిభూతా హుత్వా పఞ్చ కామగుణే పరిభుఞ్జన్తీతి యోజనా. ముచ్ఛాకారన్తి మోహనాకారం. అధిఓసన్నాతి అధిగయ్హ అజ్ఝోసాయ అవసన్నా. తేన వుత్తం ‘‘ఓగాళ్హా’’తి. సానన్తి అవసానం. పరినిట్ఠానప్పత్తాతి గిలిత్వా పరినిట్ఠాపనవసేన పరినిట్ఠానం ఉయ్యాతా. ఆదీనవన్తి కామపరిభోగే సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ దోసం అపస్సన్తా. ఘాసచ్ఛాదనాదిసమ్భోగనిమిత్తసంకిలేసతో నిస్సరన్తి అపగచ్ఛన్తి ఏతేనాతి నిస్సరణం, యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా తేసం పరిభోగపఞ్ఞా. తదభావతో అనిస్సరణపఞ్ఞాతి అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇదమేత్థా’’తిఆదిమాహ. పచ్చవేక్ఖణపరిభోగవిరహితాతి యథావుత్తపచ్చవేక్ఖణఞాణేన పరిభోగతో విరహితా.
౫౪౮-౯. ఆవరన్తీతి కుసలధమ్ముప్పత్తిం ఆదితో వారేన్తి. నివారేన్తీతి నిరవసేసతో వారయన్తి. ఓనన్ధన్తీతి ఓగాహన్తా వియ ఛాదేన్తి. పరియోనన్ధన్తీతి సబ్బసో ఛాదేన్తి. ఆవరణాదీనం వసేనాతి యథావుత్తానం ఆవరణాదిఅత్థానం వసేన. తే హి ఆసేవనబలవతాయ పురిమపురిమేహి పచ్ఛిమపచ్ఛిమా దళ్హతరతమాదిభావప్పత్తా.
సంసన్దనకథావణ్ణనా
౫౫౦. ఇత్థిపరిగ్గహే సతి పురిసస్స పఞ్చకామగుణపరిగ్గహో పరిపుణ్ణో ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఇత్థిపరిగ్గహేన సపరిగ్గహో’’తి. ‘‘ఇత్థిపరిగ్గహేన అపరిగ్గహో’’తి చ ఇదం తేవిజ్జబ్రాహ్మణేసు దిస్సమానపరిగ్గహానం దుట్ఠుల్లతమపరిగ్గహాభావదస్సనం. ఏవం భూతానం తేవిజ్జానం బ్రాహ్మణానం కా బ్రహ్మునా సంసన్దనా, బ్రహ్మా పన సబ్బేన సబ్బం అపరిగ్గహోతి. వేరచిత్తేన అవేరో, కుతో ఏతస్స వేరపయోగోతి అధిప్పాయో. చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతేనాతి చిత్తుప్పాదగేలఞ్ఞసఞ్ఞితేన, ఇమినా తస్స రూపకాయగేలఞ్ఞభావో వుత్తో హోతి. బ్యాపజ్ఝేనాతి దుక్ఖేన. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాదీహీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన తదేకట్ఠా సంకిలేసధమ్మా సఙ్గయ్హన్తి. అతోయేవేత్థ ‘‘ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాభావతో’’తి తదుభయాభావమత్తహేతువచనం సమత్థితం హోతి. అప్పటిపత్తిహేతుభూతాయ విచికిచ్ఛాయ సతి న కదాచి చిత్తం పురిసస్స వసే వత్తతి, పహీనాయ పన తాయ సియా చిత్తస్స పురిసవసే వత్తనన్తి ఆహ ‘‘విచికిచ్ఛాయా’’తిఆది. చిత్తగతికాతి చిత్తవసికా. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తస్స వసే వత్తన్తీ’’తి. న తాదిసోతి బ్రాహ్మణా వియ న చిత్తవసికో హోతి, అథ ఖో వసీభూతఝానాభిఞ్ఞతాయ చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేతీతి వసవత్తీ.
౫౫౨. బ్రహ్మలోకమగ్గేతి బ్రహ్మలోకగామిమగ్గే పటిపజ్జితబ్బే, పఞ్ఞాపేతబ్బే వా, తం పఞ్ఞపేన్తాతి అధిప్పాయో. ఉపగన్త్వాతి మిచ్ఛాపటిపత్తియా ఉపసఙ్కమిత్వా, పటిజానిత్వా వా. సమతలన్తి సఞ్ఞాయాతి మత్థకే ఏకఙ్గులం వా ఉపడ్ఢఙ్గులం వా సుక్ఖతాయ సమతలన్తి సఞ్ఞాయ. పఙ్కం ఓతిణ్ణా వియాతి అనేకపోరిసం మహాపఙ్కం ఓతిణ్ణా వియ. అనుప్పవిసన్తీతి అపాయమగ్గం బ్రహ్మలోకమగ్గసఞ్ఞాయ ఓగాహన్తి. తతో ఏవ సంసీదిత్వా విసాదం పాపుణన్తి. ఏవన్తి ‘‘సమతల’’న్తిఆదినా వుత్తనయేన. సంసీదిత్వాతి నిముజ్జిత్వా. మరీచికాయాతి మిగతణ్హికాయ కత్తుభూతాయ. వఞ్చేత్వాతి నదీసదిసం పకాసనేన వఞ్చేత్వా. వాయమానాతి వాయమమానా, అయమేవ వా పాఠో. సుక్ఖతరణం మఞ్ఞే తరన్తీతి సుక్ఖనదీతరణం తరన్తి మఞ్ఞే. అభిన్నేపి భేదవచనమేతం. తస్మాతి యస్మా తేవిజ్జా అమగ్గమేవ ‘‘మగ్గో’’తి ఉపగన్త్వా సంసీదన్తి, తస్మా. యథా తేతి తే ‘‘సమతల’’న్తి సఞ్ఞాయ పఙ్కం ఓతిణ్ణా సత్తా హత్థపాదాదీనం సంభఞ్జనం పరిభఞ్జనం పాపుణన్తి యథా. ఇధేవ చాతి ఇమస్మిఞ్చ అత్తభావే. సుఖం వా సాతం వా న లభన్తీతి ఝానసుఖం వా విపస్సనాసాతం వా న లభన్తి, కుతో మగ్గసుఖం వా నిబ్బానసాతం వాతి అధిప్పాయో. మగ్గదీపకన్తి ‘‘మగ్గదీపక’’ మిచ్చేవ తేహి అభిమతం. తేవిజ్జకన్తి తేవిజ్జత్థఞాపకం. పావచనన్తి పకట్ఠవచనసమ్మతం పాఠం. తేవిజ్జానం బ్రాహ్మణానన్తి సమ్బన్ధే సామివచనం. ఇరిణన్తి అరఞ్ఞానియా ఇదం అధివచనన్తి ఆహ ‘‘అగామకం మహారఞ్ఞ’’న్తి. అనుపభోగరుక్ఖేహీతి మిగరురుఆదీనమ్పి అనుపభోగారహేహి కిం పక్కాదివిసరుక్ఖేహి. యత్థాతి యస్మిం వనే. పరివత్తితుమ్పి న సక్కా హోన్తి మహాకణ్టకగచ్ఛగహనతాయ. ఞాతీనం బ్యసనం వినాసో ఞాతిబ్యసనం. ఏవం భోగసీలబ్యసనేసుపి. రోగో ఏవ బ్యసతి విబాధతీతి రోగబ్యసనం. ఏవం దిట్ఠిబ్యసనేపి.
౫౫౪. నను జాతసద్దేనేవ అయమత్థో సిద్ధోతి చోదనమపనేతి ‘‘యో హీ’’తిఆదినా. జాతో హుత్వా సంవడ్ఢితో జాతసంవడ్ఢోతి ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౫౫౪) వుత్తం, జాతో చ సో సంవడ్ఢో చాతి జాతసంవడ్ఢోతి పన యుజ్జతి విసేసనపరనిపాతత్తా. న సబ్బసో పచ్చక్ఖా హోన్తి పరిచయాభావతో. చిరనిక్ఖన్తోతి నిక్ఖన్తో హుత్వా చిరకాలో. చిరం నిక్ఖన్తస్స అస్సాతి హి చిరనిక్ఖన్తో. ‘‘జాతసంవడ్ఢో’’తి పదద్వయేన అత్థస్స పరిపుణ్ణాభావతో ‘‘తమేన’’న్తి కమ్మపదం ‘‘తావదేవ అవసట’’న్తి పున విసేసేతీతి వుత్తం హోతి. దన్ధాయితత్తన్తి విస్సజ్జనే మన్దత్తం సణికవుత్తి, తం పన సంసయవసేన చిరాయనం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘కఙ్ఖావసేన చిరాయితత్త’’న్తి. విత్థాయితత్తన్తి సారజ్జితత్తం. అట్ఠకథాయం పన విత్థాయితత్తం నామ థమ్భితత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘థద్ధభావగ్గహణ’’న్తి వుత్తం. అప్పటిహతభావం దస్సేతి తస్సేవ అనావరణఞాణభావతో. నన్వేతమ్పి అన్తరాయపటిహతం సియాతి ఆసఙ్కం పరిహరతి ‘‘తస్స హీ’’తిఆదినా. మారావట్టనాదివసేనాతి ఏత్థ చక్ఖుమోహముచ్ఛాకాలాది సఙ్గయ్హతి. న సక్కా తస్స కేనచి అన్తరాయో కాతుం చతూసు అనన్తరాయికధమ్మేసు పరియాపన్నభావతో.
౫౫౫. ఉఇచ్చుపసగ్గయోగే లుమ్పసద్దో, లుపిసద్దో వా ఉద్ధరణత్థో హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉద్ధరతూ’’తి. ఉపసగ్గవిసేసేన హి ధాతుసద్దా అత్థవిసేసవుత్తినో హోన్తి యథా ‘‘ఆదాన’’న్తి. పజాసద్దో పకరణాధిగతత్తా దారకవిసయోతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణదారక’’న్తి.
బ్రహ్మలోకమగ్గదేసనావణ్ణనా
౫౫౬-౭. ‘‘అపుబ్బన్తి ఇమినా సంవణ్ణేతబ్బతాకారణం దీపేతి. యస్స అతిసయేన బలం అత్థి, సో బలవాతి వుత్తం ‘‘బలసమ్పన్నో’’తి. సఙ్ఖం ధమేతీతి సఙ్ఖధమకో, సఙ్ఖం ధమయిత్వా తతో సద్దపవత్తకో. ‘‘బలవా’’తిఆదివిసేసనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘దుబ్బలో హీ’’తిఆది. బలవతో పన సఙ్ఖసద్దోతి సమ్బన్ధో. అప్పనావ వట్టతి పటిపక్ఖతో సమ్మదేవ చేతసో విముత్తిభావతో, తస్మా ఏవం వుత్తన్తి అధిప్పాయో.
పమాణకతం కమ్మం నామ కామావచరం వుచ్చతి పమాణకరానం సంకిలేసధమ్మానం అవిక్ఖమ్భనతో. తథా హి తం బ్రహ్మవిహారపుబ్బభాగభూతం పమాణం అతిక్కమిత్వా ఓదిస్సకానోదిస్సకదిసాఫరణవసేన వడ్ఢేతుం న సక్కా. వుత్తవిపరియాయతో పన రూపారూపావచరం అప్పమాణకతం కమ్మం నామ. తేనాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ అరూపావచరే ఓదిస్సకానోదిస్సకవసేన ఫరణం న లబ్భతి, తథా దిసాఫరణఞ్చ. కేచి పన ‘‘తం ఆగమనవసేన లబ్భతీ’’తి వదన్తి, తదయుత్తం. న హి బ్రహ్మవిహారనిస్సన్దో ఆరుప్పం, అథ ఖో కసిణనిస్సన్దో, తస్మా యం సుభావితం వసీభావం పాపితం ఆరుప్పం, తం అప్పమాణకతన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘యం వా సాతిసయం బ్రహ్మవిహారభావనాయ అభిసఙ్ఖతేన సన్తానేన నిబ్బత్తితం, యఞ్చ బ్రహ్మవిహారసమాపత్తితో వుట్ఠాయ సమాపన్నం అరూపావచరజ్ఝానం, తం ఇమినా పరియాయేన ఫరణపమాణవసేన అప్పమాణకత’’న్తి అపరే. వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.
రూపావచరారూపావచరకమ్మేతి రూపావచరకమ్మే చ అరూపావచరకమ్మే చ సతి. న ఓహీయతి న తిట్ఠతీతి కతూపచితమ్పి కామావచరకమ్మం యథాధిగతే మహగ్గతజ్ఝానే అపరిహీనే తం అభిభవిత్వా పటిబాహిత్వా సయం ఓహీయకం హుత్వా పటిసన్ధిం దాతుం సమత్థభావే న తిట్ఠతి. ‘‘న అవసిస్సతీ’’తి ఏతస్స హి అత్థవచనం ‘‘న ఓహీయతీ’’తి, తదేతం ‘‘న అవతిట్ఠతీ’’తి ఏతస్స విసేసవచనం, పరియాయవచనం వా. తేనాహ ‘‘కిం వుత్తం హోతీ’’తిఆది. లగ్గితున్తి ఆవరితుం నిసేధేతుం. ఠాతున్తి పటిబలం హుత్వా పతిట్ఠాతుం. ఫరిత్వాతి పటిఫరిత్వా. పరియాదియిత్వాతి తస్స సామత్థియం ఖేపేత్వా. ఓకాసం గహేత్వాతి విపాకదానోకాసం గహేత్వా, ఇమినా ‘‘లగ్గితుం వా ఠాతుం వా’’తి వచనమేవ విత్థారేతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అథ ఖో’’తిఆది అత్థాపత్తిదస్సనం. కమ్మస్స పరియాదియనం నామ తస్స విపాకుప్పాదనం నిసేధేత్వా అత్తనో విపాకుప్పాదనమేవాతి ఆహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. తస్సాతి కామావచరకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా. సయమేవాతి రూపారూపావచరకమ్మమేవ. బ్రహ్మసహబ్యతం ఉపనేతి అసతి తాదిసానం చేతోపణిధివిసేసేతి అధిప్పాయో. తిస్సబ్రహ్మాదీనం వియ హి మహాపుఞ్ఞానం చేతోపణిధివిసేసేన మహగ్గతకమ్మం పరిత్తకమ్మస్స విపాకం న పటిబాహతీతి దట్ఠబ్బం.
అథ మహగ్గతస్స గరుకకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా పరిత్తం లహుకకమ్మం కథమత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతీతి? తీసుపి కిర వినయగణ్ఠిపదేసు ఏవం వుత్తం ‘‘నికన్తిబలేనేవ ఝానం పరిహాయతి, తతో పరిహీనఝానత్తా పరిత్తకమ్మం లద్ధోకాస’’న్తి. కేచి పన వదన్తి ‘‘అనీవరణావత్థాయ నికన్తియా ఝానస్స పరిహాని వీమంసిత్వా గహేతబ్బా’’తి. ఇదమేత్థ యుత్తతరకారణం – అసతిపి మహగ్గతకమ్మునో విపాకపటిబాహనసమత్థే పరిత్తకమ్మే ‘‘ఇజ్ఝతి భిక్ఖవే సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా సీలస్సా’’తి (దీ. ని. ౧.౫౦౪; సం. ని. ౪.౩౫౨; అ. ని. ౮.౩౫) వచనతో కామభవే చేతోపణిధి మహగ్గతకమ్మస్స విపాకం పటిబాహిత్వా పరిత్తకమ్మునో విపాకోకాసం కరోతీతి. ఏవం మేత్తాదివిహారీతి వుత్తనయేన అప్పనాపత్తానం మేత్తాదీనం బ్రహ్మవిహారానం వసేన విహారీ.
౫౫౯. పఠమముపనిధాయ దుతియం, కిమేతం, యముపనిధీయతీతి వుత్తం ‘‘పఠమమేవా’’తిఆది. మజ్ఝిమపణ్ణాసకే సఙ్గీతన్తి అజ్ఝాహరిత్వా సమ్బన్ధో. పునప్పునం సరణగమనం దళ్హతరం, మహప్ఫలతరఞ్చ, తస్మా దుతియమ్పి సరణగమనం కతన్తి వేదితబ్బం. కతిపాహచ్చయేనాతి ద్వీహతీహచ్చయేన. పబ్బజిత్వాతి సామణేరపబ్బజ్జం గహేత్వా. అగ్గఞ్ఞసుత్తమ్పి (దీ. ని. ౩.౧౧౨) అముంయేవ వాసేట్ఠమారబ్భ కథేసి, నాఞ్ఞన్తి ఞాపేతుం ‘‘అగ్గఞ్ఞసుత్తే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆగతనయేన ఉపసమ్పదఞ్చేవ అరహత్తఞ్చ అలత్థుం పటిలభింసూతి అత్థో. యమేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తదేతం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ అజ్జవమద్దవసోరచ్చసద్ధాసతిధితిబుద్ధిఖన్తివీరియాదిధమ్మసమఙ్గినా సాట్ఠకథే పిటకత్తయే అసఙ్గాసంహీరవిసారదఞాణచారినా అనేకప్పభేదసకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహినా మహాగణినా మహావేయ్యాకరణేన ఞాణాభివంసధమ్మసేనాపతినామథేరేన మహాధమ్మరాజాధిరాజగరునా కతాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా తేవిజ్జసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.
తేవిజ్జసుత్తసంవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తత్రిదం సాధువిలాసినియా సాధువిలాసినిత్తస్మిం హోతి –
బ్యఞ్జనఞ్చేవ అత్థో చ, వినిచ్ఛయో చ సబ్బథా;
సాధకేన వినా వుత్తో, నత్థి చేత్థ యతో తతో.
సమ్పస్సతం సుధీమతం, సాధూనం చిత్తతోసనం;
కరోతి వివిధం సాయం, తేన సాధువిలాసినీతి.
నిగమనకథా
ఏత్తావతా చ –
సద్ధమ్మే పాటవత్థాయ, సాసనస్స చ వుద్ధియా;
వణ్ణనా యా సమారద్ధా, సీలక్ఖన్ధకథాయ సా.
సాధువిలాసినీ నామ, సబ్బసో పరినిట్ఠితా;
పణ్ణాసాయ సాధికాయ, భాణవారప్పమాణతో.
అనేకసేతిభిన్దో యో, అనన్తబలవాహనో;
సిరీపవరాదినామో, రాజా నానారట్ఠిస్సరో.
జమ్బుదీపతలే రమ్మే, మరమ్మవిసయే అకా;
తమ్బదీపరట్ఠే పురం, అమరపురనామకం.
మణ్డలాచలసామన్తం, ఏరావతీనదిస్సితం;
నానాజనానమావాసం, హేమపాసాదలఙ్కతం.
తత్రాభిసేకపత్తో సో, రజ్జం కారేసి ధమ్మతో;
రాజాగారమహాథూపం, అకాసి సమ్పసాదనం.
ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయఞ్చ, పహాయ జినసాసనం;
విసోధేసి యథాభూతం, సతతం దళ్హమానసో.
తేనేవ కారితే రమ్మే, ఛాయూదకసమప్పితే;
ద్విపాకారపరిక్ఖిత్తే, భావనాభిరతారహే.
మహామునిసమఞ్ఞా యా, సమ్బుద్ధసమ్ముఖా కతా;
పటిమా తంపాసాదమ్హా, ఉజుఆసన్నదక్ఖిణే.
అసోకారామఆరామే, పఞ్చభూమిమహాలయే;
రతనభూమికిత్తి వ్హయే, ధమ్మపాసాదలఙ్కతే.
తథా దక్ఖిణదేవియా, నగరసమీపే కతే;
పుబ్బుత్తరే జయభూమి-కిత్తాభిధానకేపి చ.
తథేవుత్తరదేవియా, నగరబ్భన్తరే కతే;
సోణ్ణగుహథూపన్తికే, పరిమాణకనామకే.
తథా చ ఉపరాజేన, కతే నగరపచ్ఛిమే;
మహాగుహథూపన్తికే, మఙ్గలావాసనామకే.
ఇతి సోణ్ణవిహారేసు, వసంనేకేసు వారతో;
సక్కతో సబ్బరాజూనం, తిక్ఖత్తుం లద్ధలఞ్ఛనో.
ఞాణాభివంసధమ్మసేనాపతీతి సువిఖ్యాతో;
ద్వేవిభఙ్గాదిధారణా, ఉపజ్ఝాచరియతం పత్తో.
లఙ్కాదీపాగతానమ్పి, పరదీపనివాసినం;
భిక్ఖూనం వాచకో ధమ్మం, పటిపత్తిం నియోజకో.
యం నిస్సాయ విసోధేసి, సాసనం ఏస భూపతి;
అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, సో’కాసి వణ్ణనం ఇమం.
సమ్బుద్ధపరినిబ్బానా, పఞ్చతాలీసకే’ద్ధకే;
తిసతే ద్విసహస్సే చ, సమ్పత్తే సా సునిట్ఠితా.
పేటకాలఙ్కారవ్హయం, నేత్తిసంవణ్ణనం సుభం;
ఇమఞ్చ సఙ్ఖరోన్తేన, యం పుఞ్ఞం పసుతం మయా.
అఞ్ఞమ్పి తేన పుఞ్ఞేన, పత్వాన బోధిముత్తమం;
తారయిత్వా బహూ సత్తే, మోచేయ్యం భవబన్ధనా.
సదా రక్ఖన్తు రాజానో, ధమ్మేనేవ పజం ఇమం;
నిరతా పుఞ్ఞకమ్మేసు, జోతేన్తు జినసాసనం.
ఇమే చ పాణినో సబ్బే, సబ్బదా నిరుపద్దవా;
నిచ్చం కల్యాణసఙ్కప్పా, పప్పోన్తు అమతం పదన్తి.
ఇతి దీఘనికాయట్ఠకథాయ సీలక్ఖన్ధవగ్గసంవణ్ణనాయ
సాధువిలాసినీ నామ అభినవటీకా సమత్తా.
సీలక్ఖన్ధవగ్గఅభినవటీకా నిట్ఠితా.