౬. సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౬. పోరాణపాఠోతి పురాతనో అట్ఠకథాపాఠో. ఇమస్సాతి ఇమస్స పదస్స. అవుత్తస్సాతి పాళియం అవుత్తస్స. యదిపి సహగతసద్దస్స అత్థసంవణ్ణనాయం సంసట్ఠసద్దస్స వియ సమానత్థస్సపి కత్థచి సద్దన్తరస్స అత్థో వుచ్చతి పరియాయవిసేసబోధనత్థం, తథాపి న మూలసద్దస్స అత్థో విభావితో హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న చ…పే… హోతీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి చ ‘‘అఞ్ఞఅఞ్ఞ’’న్తి వత్తబ్బే మ-కారాగమం కత్వా నిద్దేసో, కమ్మబ్యతిహారే చేతం పదం, తస్మా ఇతరేతరన్తి వుత్తం హోతి. పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం ఏకస్మింయేవ ఖణే పచ్చయుప్పన్నపచ్చయభావస్స ఇచ్ఛితత్తా యో హి యస్స పచ్చయో యస్మిం ఖణే, తస్మింయేవ ఖణే సోపి తస్స పచ్చయోతి అయమేత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞో అఞ్ఞస్సా’’తి వత్వా ‘‘ఇమినా…పే… దీపేతీ’’తి వుత్తం. ఓక్కమనం పవిసనన్తి అత్థో. ఆసనక్ఖణే హి ధమ్మా పురిమభవతో ఇమం భవం పవిసన్తా వియ హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘పరలోకతో ఇమం లోకం ఆగన్త్వా పవిసన్తం వియ ఉప్పజ్జతీ’’తి. తస్మా అవిసేసేన పటిసన్ధి ఓక్కన్తిసద్దాభిధేయ్యాతి అధిప్పాయేన వుత్తం ‘‘ఓక్కన్తి…పే… అధిప్పాయేనాహా’’తి. తంనివారణత్థన్తి తస్స ఖణన్తరే రూపీనం సహజాతపచ్చయభావస్స ‘‘కఞ్చి కాలే న సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి నివారణత్థం. తేన పదద్వయేన సమానేసు పచ్చయపచ్చయుప్పన్నధమ్మేసు పురిమతో పచ్ఛిమస్స విసేసమత్థం దస్సేతి.

ఏవఞ్చ ‘‘కఞ్చి కాలే’’తి పదస్స ‘‘కేచి కాలేతి వా, కిస్మిఞ్చి కాలే’’తి వా విభత్తివిపల్లాసేన అత్థో గహేతబ్బోతి అధిప్పాయేన పఠమవికప్పం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేన దస్సేతుం ‘‘కఞ్చి కాలేతి కేచి కిస్మిఞ్చి కాలేతి వా అత్థో’’తి ఆహ. తేన ‘‘కఞ్చీ’’తి అయం సామఞ్ఞనిద్దేసోతి దస్సేతి. యో హి అయం ‘‘కేచీ’’తి పచ్చత్తబహువచనాభిధేయ్యో అత్థో, యో చ ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి భుమ్మేకవచనాభిధేయ్యో, తదుభయం సతి కాలవన్తకాలతావిభాగే కిం-సద్దస్స వచనీయతాసామఞ్ఞేన పన ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘కఞ్చీ’’తి పాళియం వుత్తన్తి తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కేచి కిస్మిఞ్చీ’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కిస్మిఞ్చీ’’తి భుమ్మవసేనేవ వుత్తం. తేన యథావుత్తఅత్థవిభాగేన పదేన. వత్థుభూతాతి వత్థుసభావా. హదయరూపమేవ సన్ధాయ వదతి. రూపన్తరానన్తి హదయవత్థుతో అఞ్ఞరూపానం. అరూపీనం సహజాతపచ్చయతం పుబ్బే ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి ఏత్థ అనివారితం నివారేతీతి యోజనా, తథా వత్థుస్స చ కాలన్తరే పటిసన్ధికాలతో అఞ్ఞస్మిం కాలే అరూపీనం నివారేతీతి. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా యథావుత్తఅత్థవణ్ణనాయ పాళియం విభత్తినిద్దేసస్స రూపకభావమాహ. పునపి పురిమతో పచ్ఛిమస్స ఉపచయేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘పురిమేన చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పురిమేనాతి ‘‘ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూప’’న్తి ఇమినా పచ్చయనిద్దేసవచనేన. ‘‘ఏకో ఖన్ధో వత్థు చ తిణ్ణం ఖన్ధాన’’న్తిఆదినా పటిచ్చవారాదిపాఠేన. అత్థవివరణఞ్హి పచ్చయనిద్దేసపాళియా సబ్బేపి సత్త మహావారా. వత్థుస్స వత్తబ్బత్తే ఆపన్నే కిన్తి పచ్చయోతి తస్స నామస్సాతి యోజనా. ఏతేనాతి ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మాన’’న్తి ఏతేన వచనేన. కేవలస్సాతి నామరహితస్స వత్థుస్స. తథాతి నామస్స పచ్చయభావేన.

కత్థచీతి ‘‘రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కఞ్చి కాలం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏతస్మిం నిద్దేసే. ఏత్థ హి అఞ్ఞమఞ్ఞసహజాతపచ్చయభావో లబ్భతి. వచనేనాతి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తి ఇమినా వచనేన పాళియం సహజాతపచ్చయభావస్స అసఙ్గహితత్తా, అత్థతో పన లబ్భతేవాతి. తేనాహ ‘‘లబ్భమానేపీ’’తి. తస్సాతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తస్స. ఏవన్తి ‘‘న అఞ్ఞమఞ్ఞవసేనా’’తి ఇమినా పకారేన. సముదాయేకదేసవసేన సామివచనన్తి అవయవావయవిసమ్బన్ధే అవయవిని సామివచనన్తి అత్థో, నిద్ధారణే వా ‘‘కణ్హా గావీన’’న్తిఆదీసు వియ.

సహజాతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.