౨. అన్తరాభవకథావణ్ణనా

౫౦౫. అన్తరట్ఠానానీతి అన్తరికట్ఠానాని. నివారకట్ఠానాని భిన్దిత్వా చ ఆకాసేన చ గమనతో. యది సో భవానం అన్తరా న సియాతి సో అన్తరాభవో కామభవాదీనం భవానం అన్తరే యది న భవేయ్య. న నామ అన్తరాభవోతి ‘‘సబ్బేన సబ్బం నత్థి నామ అన్తరాభవో’’తి ఏవం పవత్తస్స సకవాదివచనస్స పటిక్ఖేపే కారణం నత్థి, తస్స పటిక్ఖేపే కారణం హదయే ఠపేత్వా న పటిక్ఖిపతి, అథ ఖో తథా అనిచ్ఛన్తో కేవలం లద్ధియా పటిక్ఖిపతీతి అత్థో.

౫౦౬. జాతీతి న ఇచ్ఛతీతి సమ్బన్ధో.

౫౦౭. ఏవం తం తత్థ న ఇచ్ఛతీతి కామభవాదీసు వియ తం చుతిపటిసన్ధిపరమ్పరం తత్థ అన్తరాభవావత్థాయ న ఇచ్ఛతి. సో హి తస్స భావిభవనిబ్బత్తకకమ్మతో ఏవ పవత్తిం ఇచ్ఛతి, తస్మా జాతిజరామరణాని అనిచ్చతో కుతో చుతిపటిసన్ధిపరమ్పరా. అయఞ్చ వాదో అన్తరాభవవాదీనం ఏకచ్చానం వుత్తో. యే ‘‘అప్పకేన కాలేన సత్తాహేనేవ వా పటిసన్ధిం పాపుణాతీ’’తి వదన్తి, యే పన ‘‘తత్థేవ చవిత్వా ఆయాతీతి సత్తసత్తాహానీ’’తి వదన్తి, తేహి అనుఞ్ఞాతావ చుతిపటిసన్ధిపరమ్పరాతి తే అధునాతనా దట్ఠబ్బా పాళియం ‘‘అన్తరాభవే సత్తా జాయన్తి జీయన్తి మీయన్తి చవన్తి ఉపపజ్జన్తీతి? న హేవం వత్తబ్బే’’తి ఆగతత్తా. యథా చేతం, ఏవం నిరయూపగాదిభావమ్పిస్స అధునాతనా పటిజానన్తి. తథా హి తే వదన్తి ‘‘ఉద్ధంపాదో తు నారకో’’తిఆది. తత్థ యం నిస్సాయ పరవాదీ అన్తరాభవం నామ పరికప్పేతి, తం దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీతి సుత్తపదం అయోనిసో గహేత్వా’’తి వుత్తం. ఇమస్స హి ‘‘అవిహాదీసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనవసేసకిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి, అన్తరాపరినిబ్బాయీ’’తి సుత్తపదస్స అయమత్థో, న అన్తరాభవభూతోతి. తస్మా వుత్తం ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీతి సుత్తపదం అయోనిసో గహేత్వా’’తి.

యే పన ‘‘సమ్భవేసీతి వచనతో అత్థేవ అన్తరాభవో. సో హి సమ్భవం ఉపపత్తిం ఏసతీతి సమ్భవేసీ’’తి వదన్తి, తేపి యే భూతావ న పున భవిస్సన్తి, తే ఖీణాసవా ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా’’తి ఏత్థ ‘‘భూతా’’తి వుత్తా. తబ్బిధురతాయ సమ్భవమేసన్తీతి సమ్భవేసినో, అప్పహీనభవసంయోజనత్తా సేక్ఖా పుథుజ్జనా. చతూసు వా యోనీసు అణ్డజజలాబుజా సత్తా యావ అణ్డకోసం వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసీ నామ, అణ్డకోసతో వత్థికోసతో చ నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసీ నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసీ నామ, తతో పరం భూతా నామాతి ఏవం ఉజుకే పాళిఅనుగతే అత్థే సతి కిం అనిద్ధారితస్స పత్థియేన అన్తరాభవేన అత్తభావేన పరికప్పితేన పయోజనన్తి పటిక్ఖిపితబ్బా.

యం పనేకే ‘‘సన్తానవసేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావో దిట్ఠో. యథా తం వీహిఆదిఅవిఞ్ఞాణకసన్తానే, ఏవం సవిఞ్ఞాణకసన్తానేపి అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరే పాతుభావేన భవితబ్బం. అయఞ్చ నయో సతి అన్తరాభవే యుజ్జతి, నాఞ్ఞథా’’తి యుత్తిం వదన్తి, తేహి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స చిత్తానుగతికం కాయం అధిట్ఠహన్తస్స ఖణేన బ్రహ్మలోకతో ఇధూపసఙ్కమనే ఇతో వా బ్రహ్మలోకూపగమనే యుత్తి వత్తబ్బా. యది సబ్బత్థేవ విచ్ఛిన్నదేసే ధమ్మానం పవత్తి న ఇచ్ఛితా, యదిపి సియా ‘‘ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయో అచిన్తేయ్యో’’తి, తం ఇధాపి సమానం ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో’’తి వచనతో, తస్మా తం తేసం మతిమత్తమేవ. అచిన్తేయ్యసభావా హి సభావధమ్మా, తే కత్థచి పచ్చయవసేన విచ్ఛిన్నదేసే పాతుభవన్తి, కత్థచి అవిచ్ఛిన్నదేసే చ. తథా హి ముఖఘోసాదీహి పచ్చయేహి అఞ్ఞస్మిం దేసే ఆదాసపబ్బతపదేసాదికే పటిబిమ్బపటిఘోసాదికం నిబ్బత్తమానం దిట్ఠన్తి.

ఏత్థాహ – పటిబిమ్బం తావ అసిద్ధత్తా అసదిసత్తా చ న నిదస్సనం. పటిబిమ్బఞ్హి నామ అఞ్ఞదేవ రూపన్తరం ఉప్పజ్జతీతి అసిద్ధమేతం. సిద్ధియమ్పి అసదిసత్తా న నిదస్సనం సియా ఏకస్మిం ఠానే ద్విన్నం సహఠానాభావతో. యత్థేవ హి ఆదాసరూపం పటిబిమ్బరూపఞ్చ దిస్సతి, న చ ఏకస్మిం దేసే రూపద్వయస్స సహభావో యుత్తో నిస్సయభూతదేసతో, అసదిసఞ్చేతం సన్ధానతో. న హి ముఖస్స పటిబిమ్బసన్ధానభూతం ఆదాససన్ధానసమ్బన్ధత్తా సన్ధానం ఉద్దిస్స అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరే పాతుభావో వుచ్చతి, న అసన్తానన్తి అసమానమేవ తన్తి.

తత్థ యం వుత్తం ‘‘పటిబిమ్బం నామ అఞ్ఞదేవ రూపన్తరం ఉప్పజ్జతీతి అసిద్ధం ఏకస్మిం ఠానే ద్విన్నం సహఠానభావతో’’తి, తయిదం అసన్తానమేవ సహఠానం చోదితం భిన్ననిస్సయత్తా. న హి భిన్ననిస్సయానం సహఠానం అత్థి. యథా అనేకేసం మణిదీపాదీనం పభారూపం ఏకస్మిం పదేసే పవత్తమానం అచ్ఛితమానతాయ నిరన్తరతాయ చ అభిన్నట్ఠానం వియ పఞ్ఞాయతి, భిన్ననిస్సయత్తా పన భిన్నట్ఠానమేవ తం, గహణవిసేసేన తథాఅభిన్నట్ఠానమత్తం, ఏవం ఆదాసరూపపటిబిమ్బరూపేసుపి దట్ఠబ్బం. తాదిసపచ్చయసమవాయేన హి తత్థ తం ఉప్పజ్జతి చేవ విగచ్ఛతి చ, ఏవఞ్చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావూపగమనతో. అఞ్ఞథా ఆలోకేన వినాపి పఞ్ఞాయేయ్య, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స వా న గోచరో వియ సియా. తస్స పన సామగ్గియా సో ఆనుభావో, యం తథా దస్సనం హోతీతి. అచిన్తేయ్యో హి ధమ్మానం సామత్థియభేదోతి వదన్తేనపి అయమేవత్థో సాధితో భిన్ననిస్సయస్సపి అభిన్నట్ఠానస్స వియ ఉపట్ఠానతో. ఏతేనేవ ఉదకాదీసు పటిబిమ్బరూపాభావచోదనా పటిక్ఖిత్తా వేదితబ్బా.

సిద్ధే చ పటిబిమ్బరూపే తస్స నిదస్సనభావో సిద్ధోయేవ హోతి హేతుఫలానం విచ్ఛిన్నదేసతావిభావనతో. యం పన వుత్తం ‘‘అసదిసత్తా న నిదస్సన’’న్తి, తదయుత్తం. కస్మా? న హి నిదస్సనం నామ నిదస్సితబ్బేన సబ్బదా సదిసమేవ హోతి. చుతిక్ఖన్ధాధానతో విచ్ఛిన్నదేసే ఉపపత్తిక్ఖన్ధా పాతుభవన్తీతి ఏతస్స అత్థస్స సాధనత్థం ముఖరూపతో విచ్ఛిన్నే ఠానే తస్స ఫలభూతం పటిబిమ్బరూపం నిబ్బత్తతీతి ఏత్థ తస్స నిదస్సనత్థస్స అధిప్పేతత్తా. ఏతేన అసన్తానచోదనా పటిక్ఖిత్తా వేదితబ్బా.

యస్మా వా ముఖపటిబిమ్బరూపానం హేతుఫలభావో సిద్ధో, తస్మాపి సా పటిక్ఖిత్తావ హోతి. హేతుఫలభావసమ్బన్ధేసు హి సన్తానవోహారో. యథావుత్తద్వీహికారణేహి పటిబిమ్బం ఉప్పజ్జతి బిమ్బతో ఆదాసతో చ, న చేవం ఉపపత్తిక్ఖన్ధానం విచ్ఛిన్నదేసుప్పత్తి. యథా చేత్థ పటిబిమ్బరూపం నిదస్సితం, ఏవం పటిఘోసదీపముద్దాదయోపి నిదస్సితబ్బా. యథా హి పటిఘోసదీపముద్దాదయో సద్దాదిహేతుకా హోన్తి, అఞ్ఞత్ర అగన్త్వా హోన్తి, ఏవమేవ ఇదం చిత్తన్తి.

అపిచాయం అన్తరాభవవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – యది ‘‘ధమ్మానం విచ్ఛిన్నదేసుప్పత్తి న యుత్తా’’తి అన్తరాభవో పరికప్పితో, రాహుఆదీనం సరీరే కథమనేకయోజనసహస్సన్తరికేసు పాదట్ఠానహదయట్ఠానేసు కాయవిఞ్ఞాణమనోవిఞ్ఞాణుప్పత్తి విచ్ఛిన్నదేసే యుత్తా. యది ఏకసన్తానభావతో, ఇధాపి తంసమానం. న చేత్థ అరూపధమ్మభావతో అలం పరిహారాయ పఞ్చవోకారే రూపారూపధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధత్తా. వత్తమానేహి తావ పచ్చయేహి విచ్ఛిన్నదేసే ఫలస్స ఉప్పత్తి సిద్ధా, కిమఙ్గం పన అతీతేహి పఞ్చవోకారభవేహి. యత్థ విపాకవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో, తత్థస్స నిస్సయభూతస్స వత్థుస్స సహభావీనఞ్చ ఖన్ధానం సమ్భవోతి లద్ధోకాసేన కమ్మునా నిబ్బత్తియమానస్స అవసేసపచ్చయన్తరసహితస్స విపాకవిఞ్ఞాణస్స ఉప్పత్తియం నాలం విచ్ఛిన్నదేసతా విబన్ధాయ. యథా చ అనేకకప్పసహస్సన్తరికాపి చుతిక్ఖన్ధా ఉపపత్తిక్ఖన్ధానం అనన్తరపచ్చయోతి న కాలదూరతా, ఏవం అనేకయోజనసహస్సన్తరికాపి తే తేసం అనన్తరపచ్చయో హోన్తీతి న దేసదూరతా. ఏవం చుతిక్ఖన్ధనిరోధానన్తరం ఉపపత్తిట్ఠానే పచ్చయన్తరసమవాయేన పటిసన్ధిక్ఖన్ధా పాతుభవన్తీతి నత్థేవ అన్తరాభవో. అసతి చ తస్మిం యం తస్స కేచి ‘‘భావిభవనిబ్బత్తకకమ్మునో తతో ఏవ భావిపురిమకాలభవాకారో సజాతిసుద్ధదిబ్బచక్ఖుగోచరో అహీనిన్ద్రియో కేనచి అప్పటిహతగమనో గన్ధాహారో’’తి ఏవమాదికారణాకారాదిం వణ్ణేన్తి, తం వఞ్ఝాతనయస్స రస్సదీఘసామతాదివివాదసదిసన్తి వేదితబ్బం.

అన్తరాభవకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.