౫. సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా

౧౭-౨౭. సచ్చికట్ఠస్స, సచ్చికట్ఠే వా సంసన్దనం సచ్చికట్ఠసంసన్దనన్తి సమాసద్వయం భవతీతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్చికట్ఠస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సచ్చికట్ఠస్స పుగ్గలస్సాతి సచ్చికట్ఠసభావస్స పరమత్థతో విజ్జమానసభావస్స పుగ్గలస్స. రూపాదీహి సద్ధిం సంసన్దనన్తి సచ్చికట్ఠతాసామఞ్ఞేన రూపాదీహి సమీకరణం. సచ్చికట్ఠేతి సచ్చికట్ఠహేతు, తత్థ వా తం అధిట్ఠానం కత్వా. ‘‘తుల్యయోగే సముచ్చయో’’తి సముచ్చయత్థత్తా ఏవ చ-కారస్స సచ్చికట్ఠేన ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన ఇధ రూపమాహటన్తి తస్స ఉదాహటభావో యుత్తోతి ‘‘యథారూప’’న్తి నిదస్సనవసేన అత్థో వుత్తో, అఞ్ఞథా ఇధ రూపస్స ఆహరణమేవ కిమత్థియం. ఏవం సేసధమ్మేసుపి. యా పనేత్థ అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా, సాపి నిదస్సనత్థం ఉపబ్రూహేతి అఞ్ఞత్తనిబన్ధనత్తా తస్స. ఓపమ్మసంసన్దనే పన నిదస్సనత్థో గాహీయతీతి ఇమస్మిం సుద్ధికసంసన్దనే కేవలం సముచ్చయవసేనేవ అత్థదస్సనం యుత్తన్తి అధిప్పాయో. రూపాదీని ఉపాదాపఞ్ఞత్తిమత్తత్తా పుగ్గలస్స సో తేహి అఞ్ఞో, అనఞ్ఞో చాతి న వత్తబ్బోతి అయం సాసనక్కమోతి ఆహ ‘‘రూపాదీహి…పే… సమయో’’తి. అనుఞ్ఞాయమానేతి తస్మిం సమయే సుత్తే చ అప్పటిక్ఖిపియమానే. అయఞ్చ అత్థో సాసనికస్స పరవాదినో వసేన వుత్తోతి వేదితబ్బం.

‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి పాఠో దిట్ఠో భవిస్సతి, అఞ్ఞథా ‘‘పటిలోమపఞ్చకాని దస్సితాని, పటికమ్మచతుక్కాదీని సంఖిత్తానీ’’తి న సక్కా వత్తున్తి అధిప్పాయో. చోదనాయ వినా పరవాదినో పటిజానాపనం నత్థీతి వుత్తం ‘‘పటిజానాపనత్థన్తి…పే… చోదనత్థ’’న్తి. చోదనాపుబ్బకఞ్హి తస్స పటిజానాపనం. తేన ఫలవోహారేన కారణం వుత్తన్తి దస్సేతి. అబ్యాకతత్తాతి అబ్యాకరణీయత్తా, భగవతా వా న బ్యాకతత్తా. యది ఠపనీయత్తా పటిక్ఖిపితబ్బన్తి ఇమస్మిం పచ్చనీకనయే ఠపనీయత్తా పఞ్హస్స సకవాదినా పటిక్ఖిపితబ్బం. పరేనపీతి పరవాదినాపి ఠపనీయత్తా లద్ధిమేవ నిస్సాయ అనులోమనయే పటిక్ఖేపో కతోతి అయమేత్థ సుద్ధికసంసన్దనాయ అధిప్పాయో యుత్తో అనులోమేపి రూపాదీహి అఞ్ఞత్తచోదనాయమేవ పరవాదినా పటిక్ఖేపస్స కతత్తాతి అధిప్పాయో.

సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా నిట్ఠితా.