౯. హేవత్థికథావణ్ణనా

౩౦౪. హేవత్థికథాయం ‘‘సబ్బో ధమ్మో సకభావేన అత్థి పరభావేన నత్థీ’’తి పవత్తో పరవాదీవాదో యథా విభజ్జ పటిపుచ్ఛా వా న బ్యాకాతబ్బో, ఏవం ఏకంసతో న బ్యాకాతబ్బో విసేసాభావతో, కేవలం ఠపనీయపక్ఖే తిట్ఠతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అవత్తబ్బుత్తరేనా’’తి. యథా హి సబ్బే వాదా సప్పటివాదావాతి పటిఞ్ఞా భూతకథనత్తా అవత్తబ్బుత్తరా ఉపేక్ఖితబ్బా, ఏవమయమ్పీతి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘ఉపేక్ఖితబ్బేనా’’తి. అథ వా అవత్తబ్బం ఉత్తరం అవత్తబ్బుత్తరం. యథా అనిచ్చవాదినం పతి అనిచ్చో సద్దో పచ్చయాధీనవుత్తితోతి, ఉత్తరం న వత్తబ్బం సిద్ధసాధనభావతో, ఏవం ఇధాపి దట్ఠబ్బం. సిద్ధసాధనఞ్హి దడ్ఢస్స డహనసదిసత్తా నిరత్థకమేవ సియా, అట్ఠకథాయం పన యస్మా పరవాదినా యేన సభావేన యో ధమ్మో అత్థి, తేనేవ సభావేన సో వినా కాలభేదాదిపరామసనేన నత్థీతి పతిట్ఠాపీయతి, తస్మా ‘‘అయోనిసో పతిట్ఠాపితత్తా’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ ‘‘హేవత్థి, హేవం నత్థీ’’తి పటిజానన్తేన పరవాదినా యథా సపరభావేహి రూపాదీనం అత్థితా పటిఞ్ఞాతా, ఏవం కాలదేసాదిభేదేహిపి సా పటిఞ్ఞాతా ఏవ. తేనేవాహ ‘‘అతీతం అనాగతపచ్చుప్పన్నవసేన, అనాగతపచ్చుప్పన్నాని వా అతీతాదివసేన నత్థీ’’తి. ఏవం సతి నిగణ్ఠాచేలకవాదో పరిదీపితో సియా. తే హి ‘‘సియా అత్థి, సియా నత్థి, సియా అత్థి చ నత్థి చా’’తిఆదినా సబ్బపదత్థేసు పత్తభాగే పటిజానన్తి. తత్థ యది వత్థునో సభావేనేవ, దేసకాలసన్తానవసేన వా నత్థితా అధిప్పేతా, తం సిద్ధసాధనం సకవాదినోపి ఇచ్ఛితత్తా. యస్స హి ధమ్మస్స యో సభావో, న సో తతో అఞ్ఞథా ఉపలబ్భతి. యది ఉపలబ్భేయ్య, అఞ్ఞో ఏవ సో సియా. న చేత్థ సామఞ్ఞలక్ఖణం నిదస్సేతబ్బం సలక్ఖణస్స అధిప్పేతత్తా తస్స నత్థిభావస్స అభావతో. యథా చ పరభావేన నత్థితాయ న వివాదో, ఏవం దేసకాలన్తరేసుపి ఇత్తరకాలత్తా సఙ్ఖారానం. న హి సఙ్ఖారా దేసన్తరం, కాలన్తరం వా సఙ్కమన్తి ఖణికభావతో. ఏతేనేవ పరియాయన్తరేన నత్థితాపి పటిక్ఖిత్తా వేదితబ్బా. యథా చ అత్థితా, నత్థితా వినా కాలభేదేన ఏకస్మిం ధమ్మే పతిట్ఠం న లభన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధత్తా, ఏవం సబ్బదాపి నిచ్చత్తా.

యం పన తే వదన్తి ‘‘యథా సువణ్ణం కటకాదిరూపేన ఠితం రుచకాదిభావం ఆపజ్జతీతి నిచ్చానిచ్చం. తఞ్హి సువణ్ణభావావిజహనతో నిచ్చం కటకాదిభావహానితో అనిచ్చం, ఏవం సబ్బధమ్మా’’తి. తే ఇదం వత్తబ్బా ‘‘కిం కటకభావో కటకస్స, ఉదాహు సువణ్ణస్సా’’తి. యది కటకస్స, సువణ్ణనిరపేక్ఖో సియా తదఞ్ఞభావో వియ. అథ సువణ్ణస్స, నిచ్చకాలం తత్థ ఉపలబ్భేయ్య సువణ్ణభావో వియ. న చ సక్కా ఉభిన్నం ఏకభావోతి వత్తుం కటకవినాసేపి సువణ్ణావినాసతో. అథ మతం, సువణ్ణకటకాదీనం పరియాయీపరియాయభావతో నాయం దోసోతి. యథా హి కటకపరియాయనిరోధేన రుచకపరియాయుప్పాదేపి పరియాయీ తథేవ తిట్ఠతి, ఏవం మనుస్సపరియాయనిరోధే దేవపరియాయుప్పాదేపి పరియాయీ జీవద్రబ్యం తిట్ఠతీతి నిచ్చానిచ్చం, తథా సబ్బద్రబ్యానీతి. తయిదం అమ్బం పుట్ఠస్స లబుజబ్యాకరణం. యం స్వేవ నిచ్చో అనిచ్చోతి వా వదన్తో అఞ్ఞత్థ నిచ్చతం అఞ్ఞత్థ అనిచ్చతం పటిజానాతి, అథ పరియాయపరియాయీనం అనఞ్ఞతా ఇచ్ఛితా, ఏవం సతి పరియాయోపి నిచ్చో సియా పరియాయినో అనఞ్ఞత్తా పరియాయసరూపం వియ, పరియాయీ వా అనిచ్చో పరియాయతో అనఞ్ఞత్తా పరియాయసరూపం వియాతి. అథ నేసం అఞ్ఞా అనఞ్ఞతా, ఏవఞ్చ సతి వుత్తదోసద్వయానతివత్తి. అపిచ కోయం పరియాయో నామ, యది సణ్ఠానం, సువణ్ణో తావ హోతు, కథం జీవద్రబ్యే అరూపిభావతో. యది తస్సపి సణ్ఠానవన్తం ఇచ్ఛితం, తథా సతిస్స ఏకస్మిమ్పి సత్తసన్తానే బహుతా ఆపజ్జతి సరూపతా చ సణ్ఠానవన్తేసుపి పీళకాదీసు తథాదస్సనతో. అథ పవత్తివిసేసో, ఏవమ్పి బహుతా ఖణికతా చ ఆపజ్జతి, తస్మా పరియాయసరూపమేవ తావ పతిట్ఠపేతబ్బం.

యం పన వుత్తం ‘‘సువణ్ణం కటకాదిరూపేన ఠిత’’న్తి, తత్థ సమ్పత్తియోగతో విఞ్ఞాయమానేసు విసిట్ఠేసు రూపగన్ధరసఫోట్ఠబ్బేసు కిం ఏకం, ఉదాహు తేసం సముదాయో, తబ్బినిముత్తం వా ధమ్మన్తరం సువణ్ణన్తి? తత్థ న తావ రూపాదీసు ఏకేకం సువణ్ణం తేన సువణ్ణకిచ్చాసిద్ధితో, నాపి తబ్బినిముత్తం ధమ్మన్తరం తాదిసస్స అభావతో. అథ సముదాయో, తం పన పఞ్ఞత్తిమత్తన్తి న తస్స నిచ్చతా, నాపి అనిచ్చతా సమ్భవతి. యథా చ సువణ్ణస్స, ఏవం కటకస్సపి పఞ్ఞత్తిమత్తత్తాతి. తయిదం నిదస్సనం పరవాదినో జీవద్రబ్యస్సపి పఞ్ఞత్తిమత్తం తస్సేవ సాధేతీతి కుతో తస్స నిచ్చానిచ్చతాతి అలమతిప్పపఞ్చేన.

హేవత్థికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.