౨. కాలసంసన్దనకథావణ్ణనా

౨౮౫. అతీతా …పే… కరిత్వాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – అతీతం అనాగతన్తి రూపస్స ఇమం విసేసం, ఏవం విసేసం వా రూపం అగ్గహేత్వా పచ్చుప్పన్నతావిసేసవిసిట్ఠరూపమేవ అప్పియం పచ్చుప్పన్నరూపభావానం సమానాధికరణత్తా ఏతస్మింయేవ విసయే అప్పేతబ్బం, వచీగోచరం పాపేతబ్బం సతిపి నేసం విసేసనవిసేసితబ్బతాసఙ్ఖాతే విభాగే తథాపి అవిభజితబ్బం కత్వాతి. యస్మా పన పాళియం ‘‘పచ్చుప్పన్నన్తి వా రూపన్తి వా’’తి పచ్చుప్పన్నరూపసద్దేహి తదత్థస్స వత్తబ్బాకారో ఇతిసద్దేహి దస్సితో, తస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నసద్దేన…పే… వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. రూపపఞ్ఞత్తీతి రూపాయతనపఞ్ఞత్తి. సా హి సభావధమ్ముపాదానా తజ్జాపఞ్ఞత్తి. తేనేవాహ ‘‘సభావపరిచ్ఛిన్నే పవత్తా విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. రూపసమూహం ఉపాదాయాతి తంతంఅత్తపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతానం అభావవిభావనాకారేన పవత్తమానానం రూపధమ్మానం సమూహం ఉపాదాయ. ఉపాదానుపాదానమ్పి హి ఉపాదానమేవాతి. తస్మాతి సమూహుపాదాయాధీనతాయ అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావతో. విగమావత్తబ్బతాతి విగమస్స వత్థభావాపగమస్స అవత్తబ్బతా. న హి ఓదాతతావిగమేన అవత్థం హోతి. న పన యుత్తా రూపభావస్స విగమావత్తబ్బతాతి యోజనా. రూపభావోతి చ రూపాయతనసభావో చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావో. న హి తస్స పచ్చుప్పన్నభావవిగమే విగమావత్తబ్బతా యుత్తా.

కాలసంసన్దనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచనసోధనవణ్ణనా

౨౮౮. అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అనియమత్థో యథా ‘‘ఖదిరే వా బన్ధితబ్బం పలాసే వా’’తి. తస్మా ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి ఏత్థ హోతి-సద్దో అనాగతపచ్చుప్పన్నేసు యం కిఞ్చి పధానం కత్వా సమ్బన్ధం లభతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనాగతం…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. తత్థ పచ్చుప్పన్నం హోన్తన్తి పచ్చుప్పన్నం జాయమానం పచ్చుప్పన్నభావం లభన్తం. తేనాహ ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి లద్ధివసేనా’’తి. తమ్పి హుత్వా హోతీతి యం అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నభావప్పత్తియా ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి వుత్తం, కిం తదపి పున హుత్వా హోతీతి పుచ్ఛతి. తబ్భావావిగమతోతి పచ్చుప్పన్నభావతో హుత్వాహోతిభావానుపగమతో. పచ్చుప్పన్నాభావతోతి పచ్చుప్పన్నతాయ అభావతో.

వచనం అరహతీతి ఇమినా వచనమత్తే న కోచి దోసోతి దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యదిపి తస్స పున హుత్వా భూతస్స పున హుత్వాహోతిభావో నత్థి, పునప్పునం ఞాపేతబ్బతాయ పన దుతియం తతో పరమ్పి తథా వత్తబ్బతం అరహతీతి ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిజానాతీతి. ధమ్మేతి సభావధమ్మే. తప్పటిక్ఖేపతో అధమ్మే అభావధమ్మే. తేనాహ ‘‘ససవిసాణే’’తి.

పటిక్ఖిత్తనయేనాతి ‘‘హుత్వా హోతి, హుత్వా హోతీ’’తి ఏత్థ పుబ్బే యదేతం తయా ‘‘అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నం హోతీ’’తి వదతా ‘‘తంయేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి లద్ధివసేన ‘‘అనాగతం వా పచ్చుప్పన్నం వా హుత్వా హోతీ’’తి వుత్తం, ‘‘కిం తే తమ్పి హుత్వా హోతీ’’తి పుచ్ఛితే యో పరవాదినా హుత్వా భూతస్స పున హుత్వాఅభావతో ‘‘న హేవా’’తి పటిక్ఖేపో కతో, తేన పటిక్ఖిత్తనయేన. స్వాయం యదేవ రూపాది అనాగతం, తదేవ పచ్చుప్పన్నన్తి సతిపి అత్థాభేదే అనాగతపచ్చుప్పన్నన్తి పన అత్థేవ కాలభేదోతి తంకాలభేదవిరోధాయ పటిక్ఖేపో పవత్తోతి ఆహ ‘‘పటిక్ఖిత్తనయేనాతి కాలనానత్తేనా’’తి. తేన హి సో అయఞ్చ పటిక్ఖేపో నీతో పవత్తితోతి. పటిఞ్ఞాతనయేనాతి ఇదమ్పి యథావుత్తపటిక్ఖేపానన్తరం యం పటిఞ్ఞాతం, తం సన్ధాయాహ. యథా హి సా పటిఞ్ఞా అత్థాభేదేన నీతా పవత్తితా, తథాయమ్పి. తేనేవాహ ‘‘అత్థానానత్తేనా’’తి, అనాగతాదిప్పభేదాయ కాలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతస్స అత్థస్స అభేదేనాతి అత్థో. యథా ఉపాదానభూతరూపాదిఅత్థాభేదేపి తేసం ఖణత్తయానావత్తి తంసమఙ్గితా అనాగతపచ్చుప్పన్నభావావత్తితా, తథా తత్థ వుచ్చమానా హుత్వాహోతిభావా యథాక్కమం పురిమపచ్ఛిమేసు పవత్తితా పురిమపచ్ఛిమకిరియాతి కత్వాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అత్థానానత్తం…పే… పటిజానాతీ’’తి వత్వా పున ‘‘అత్థానానత్తమేవ హీ’’తిఆదినా తమేవ అత్థం సమత్థేతి. యథా పన ‘‘తం జీవం తం సరీర’’న్తి పటిజానన్తస్స జీవోవ సరీరం, సరీరమేవ జీవోతి జీవసరీరానం అనఞ్ఞత్తం ఆపజ్జతి, ఏవం ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి చ పటిజానన్తస్స అనాగతపచ్చుప్పన్నానం అనఞ్ఞత్తం ఆపన్నన్తి పచ్చుప్పన్నానాగతేసు వుత్తా హోతిభావహుత్వాభావా అనాగతపచ్చుప్పన్నేసుపి ఆపజ్జేయ్యున్తి వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఏవం సన్తే అనాగతమ్పి హుత్వాహోతి నామ, పచ్చుప్పన్నమ్పి హుత్వాహోతియేవ నామా’’తి.

అనుఞ్ఞాతపఞ్హస్సాతి ‘‘తఞ్ఞేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి? ఆమన్తా’’తి ఏవం అత్థానానత్తం సన్ధాయ అనుఞ్ఞాతస్స అత్థస్స. ఞాతుం ఇచ్ఛితో హి అత్థో పఞ్హో. దోసో వుత్తోతి అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నభూతస్స పున అనాగతం హుత్వా పచ్చుప్పన్నభావాపత్తిసఙ్ఖాతో దోసో వుత్తో పురిమనయే. పచ్ఛిమనయే పన అనాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఏకేకస్స హుత్వాహోతిభావాపత్తిసఙ్ఖాతో దోసో వుత్తోతి అత్థో. పటిక్ఖిత్తపఞ్హన్తి ‘‘తంయేవ అనాగతం తం పచ్చుప్పన్నన్తి? న హేవం వత్తబ్బే’’తి ఏవం కాలనానత్తం సన్ధాయ పటిక్ఖిత్తపఞ్హం. తేనాతి అనాగతపచ్చుప్పన్నానం హోతిహుత్వాభావపటిక్ఖేపేన. చోదేతీతి అనాగతం తేన హోతి నామ, పచ్చుప్పన్నం తేన హుత్వా నామ, ఉభయమ్పి అనఞ్ఞత్తా ఉభయసభావన్తి చోదేతి. ఏత్థాతి ‘‘హుత్వా హోతీ’’తి ఏతస్మిం పఞ్హే కథం హోతి దోసోతి చోదేతీతి. ‘‘తస్సేవా’’తి పరిహరతి. కథం కత్వా చోదనా, కథఞ్చ కత్వా పరిహారో? అనుజాననపటిక్ఖేపానం భిన్నవిసయతాయ చోదనా, అత్థాభేదకాలభేదవిసయత్తా అభిన్నాధారతాయ తేసం పరిహారో. తస్సేవాతి హి పరవాదినో ఏవాతి అత్థో.

తదుభయం గహేత్వాతి ‘‘తం అనాగతం తం పచ్చుప్పన్న’’న్తి ఉభయం ఏకజ్ఝం గహేత్వా. ఏకేకన్తి తేసు ఏకేకం. ఏకేకమేవాతి ఉభయం ఏకజ్ఝం అగ్గహేత్వా ఏకేకమేవ విసుం విసుం ఇమస్మిం పక్ఖే తథా న యుత్తన్తి అత్థో. ఏస నయోతి అతిదేసం కత్వా సంఖిత్తత్తా తం దుబ్బిఞ్ఞేయ్యన్తి ‘‘అనాగతస్స హీ’’తిఆదినా వివరతి. పటిజానితబ్బం సియా అనాగతపచ్చుప్పన్నానం యథాక్కమం హోతిహుత్వాభావతోతి అధిప్పాయో. ‘‘యదేతం తయా’’తిఆదినా పవత్తో సంవణ్ణనానయో పురిమనయో, తత్థ హి ‘‘యది తే అనాగతం హుత్వా’’తిఆదినా హుత్వాహోతిభావో చోదితో. ‘‘అపరో నయో’’తిఆదికో దుతియనయో. తత్థ హి ‘‘అనాగతస్స…పే… హుత్వాహోతియేవ నామా’’తి అనాగతాదీసు ఏకేకస్స హుత్వాహోతినామతా చోదితా.

వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా

౨౯౦. కథం వుచ్చతీతి కస్మా వుత్తం. తేనాతి హి ఇమినా దుతియపుచ్ఛాయ ‘‘అతీతం ఞాణ’’న్తి ఇదం పచ్చామట్ఠం, తఞ్చ పచ్చుప్పన్నం ఞాణం, అతీతధమ్మారమ్మణతాయ అతీతన్తి వుత్తం. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పున పుట్ఠో అతీతారమ్మణం పచ్చుప్పన్నం ఞాణ’’న్తిఆది.

అతీతఞాణాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అరహన్తాదికథావణ్ణనా

౨౯౧. ‘‘అరహం ఖీణాసవో’’తిఆదినా సుత్తవిరోధో పాకటోతి ఇదమేవ దస్సేన్తో ‘‘యుత్తివిరోధో…పే… దట్ఠబ్బో’’తి ఆహ. తత్థ అనానత్తన్తి అవిసేసో. ఏవమాదికోతి ఆది-సద్దేన కతకిచ్చతాభావో అనోహితభారతాతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అరహన్తాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పదసోధనకథావణ్ణనా

౨౯౫. యో అతీతసద్దాభిధేయ్యో అత్థో, సో అత్థిసద్దాభిధేయ్యోతి ద్వేపి సమానాధికరణత్థాతి కత్వా వుత్తం ‘‘అతీతఅత్థిసద్దానం ఏకత్థత్తా’’తి, న, అతీతసద్దాభిధేయ్యస్సేవ అత్థిసద్దాభిధేయ్యత్తా. తేనాహ ‘‘అత్థిసద్దత్థస్స చ న్వాతీతభావతో’’తి. తేన కిం సిద్ధన్తి ఆహ ‘‘అతీతం న్వాతీతం, న్వాతీతఞ్చ అతీతం హోతీ’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యది తవ మతేన అతీతం అత్థి, అత్థి చ న్వాతీతన్తి అతీతఞ్చ నో అతీతం సియా, తథా అత్థి నో అతీతం అతీతఞ్చ నో అతీతం అతీతం సియాతి, యథా ‘‘అతీతం అత్థీ’’తి ఏత్థ అతీతమేవ అత్థీతి నాయం నియమో గహేతబ్బో అనతీతస్సపి అత్థిభావస్స ఇచ్ఛితత్తా. తేనేవాహ ‘‘అత్థి సియా అతీతం, సియా న్వాతీత’’న్తి. యేన హి ఆకారేన అతీతస్స అత్థిభావో పరవాదినా ఇచ్ఛితో, తేనాకారేన అనతీతస్స అనాగతస్స పచ్చుప్పన్నస్స చ సో ఇచ్ఛితో. కేన పన ఆకారేన ఇచ్ఛితోతి? సఙ్ఖతాకారేన. తేన వుత్తం ‘‘తేనాతీతం న్వాతీతం, న్వాతీతం అతీత’’న్తి. తస్మా అతీతం అత్థియేవాతి ఏవమేత్థ నియమో గహేతబ్బో. అత్థిభావే హి అతీతం నియమితం, న అతీతే అత్థిభావో నియమితో, ‘‘న పన నిబ్బానం అత్థీ’’తి ఏత్థ పన నిబ్బానమేవ అత్థీతి అయమ్పి నియమో సమ్భవతీతి సో ఏవ గహేతబ్బో. యదిపి హి నిబ్బానం పరమత్థతో అత్థిభావం ఉపాదాయ ఉత్తరపదావధారణం లబ్భతి తదఞ్ఞస్సపి అభావతో, తథాపి అసఙ్ఖతాకారేన అఞ్ఞస్స అనుపలబ్భనతో తథా నిబ్బానమేవ అత్థీతి పురిమపదావధారణే అత్థే గయ్హమానే ‘‘అత్థి సియా నిబ్బానం, సియా నో నిబ్బాన’’న్తి చోదనా అనోకాసా. అతీతాదీసు పన పురిమపదావధారణం పరవాదినా న గహితన్తి నత్థేత్థ అతిప్పసఙ్గో. అగ్గహణఞ్చస్స పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి. ఏవమేత్థ అతీతాదీనం అత్థితం వదన్తస్స పరవాదిస్సేవాయం ఇట్ఠవిఘాతదోసాపత్తి, న పన నిబ్బానస్స అత్థితం వదన్తస్స సకవాదిస్సాతి. పటిపాదనా పతిట్ఠాపనా వేదితబ్బా.

ఏత్థాహ ‘‘అతీతం అత్థీ’’తిఆదినా కిం పనాయం అతీతానాగతానం పరమత్థతో అత్థిభావో అధిప్పేతో, ఉదాహు న పరమత్థతో. కిఞ్చేత్థ – యది తావ పరమత్థతో, సబ్బకాలం అత్థిభావతో సఙ్ఖారానం సస్సతభావో ఆపజ్జతి, న చ తం యుత్తం ఆగమవిరోధతో యుత్తివిరోధతో చ. అథ న పరమత్థతో, ‘‘సబ్బమత్థీ’’తిఆదికా చోదనా నిరత్థికా సియా, న నిరత్థికా. సో హి పరవాదీ ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగత’’న్తిఆదినా అతీతానాగతానమ్పి ఖన్ధభావస్స వుత్తత్తా అసతి చ అతీతే కుసలాకుసలస్స కమ్మస్స ఆయతిం ఫలం కథం భవేయ్య, తత్థ చ పుబ్బేనివాసఞాణాది అనాగతే చ అనాగతంసఞాణాది కథం పవత్తేయ్య, తస్మా అత్థేవ పరమత్థతో అతీతానాగతన్తి యం పటిజానాతి, తం సన్ధాయ అయం కతాతి. ఏకన్తేన చేతం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. యేపి ‘‘సబ్బం అత్థీ’’తి వదన్తి అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్నఞ్చ, తే సబ్బత్థివాదాతి.

చతుబ్బిధా చేతే తే సబ్బత్థివాదా. తత్థ కేచి భావఞ్ఞత్తికా. తే హి ‘‘యథా సువణ్ణభాజనస్స భిన్దిత్వా అఞ్ఞథా కరియమానస్స సణ్ఠానస్సేవ అఞ్ఞథత్తం, న వణ్ణాదీనం, యథా చ ఖీరం దధిభావేన పరిణమన్తం రసవీరియవిపాకే పరిచ్చజతి, న వణ్ణం, ఏవం ధమ్మాపి అనాగతద్ధునో పచ్చుప్పన్నద్ధం సఙ్కమన్తా అనాగతభావమేవ జహన్తి, న అత్తనో సభావం. తథా పచ్చుప్పన్నద్ధునో అతీతద్ధం సఙ్కమే’’తి వదన్తి. కేచి లక్ఖణఞ్ఞత్తికా, తే పన ‘‘తీసు అద్ధాసు పవత్తమానో ధమ్మో అతీతో అతీతలక్ఖణయుత్తో, ఇతరలక్ఖణేహి అయుత్తో. తథా అనాగతో పచ్చుప్పన్నో చ. యథా పురిసో ఏకిస్సా ఇత్థియా రత్తో అఞ్ఞాసు అరత్తో’’తి వదన్తి. అఞ్ఞే అవత్థఞ్ఞత్తికా, తే ‘‘తీసు అద్ధాసు పవత్తమానో ధమ్మో తం తం అవత్థం పత్వా అఞ్ఞో అఞ్ఞం నిద్దిసీయతి అవత్థన్తరతో, న సభావతో. యథా ఏకం అక్ఖం ఏకఙ్గే నిక్ఖిత్తం ఏకన్తి వుచ్చతి, సతఙ్గే సతన్తి, సహస్సఙ్గే సహస్సన్తి, ఏవంసమ్పదమిద’’న్తి. అపరే అఞ్ఞథఞ్ఞత్తికా, తే పన ‘‘తీసు అద్ధాసు పవత్తమానో ధమ్మో తం తం అపేక్ఖిత్వా తదఞ్ఞసభావేన వుచ్చతి. యథా తం ఏకా ఇత్థీ మాతాతి చ వుచ్చతి ధీతా’’తి చ. ఏవమేతే చత్తారో సబ్బత్థివాదా.

తేసు పఠమో పరిణామవాదితాయ కాపిలపక్ఖికేసు పక్ఖిపితబ్బోతి. దుతియస్సపి కాలసఙ్కరో ఆపజ్జతి సబ్బస్స సబ్బలక్ఖణయోగతో. చతుత్థస్సపి సఙ్కరోవ. ఏకస్సేవ ధమ్మస్స పవత్తిక్ఖణే తయోపి కాలా సమోధానం గచ్ఛన్తి. పురిమపచ్ఛిమక్ఖణా హి అతీతానాగతా, మజ్ఝిమో పచ్చుప్పన్నోతి. తతియస్స పన అవత్థఞ్ఞత్తికస్స నత్థి సఙ్కరో ధమ్మకిచ్చేన కాలవవత్థానతో. ధమ్మో హి సకిచ్చక్ఖణే పచ్చుప్పన్నో, తతో పుబ్బే అనాగతో, పచ్ఛా అతీతోతి.

తత్థ యది అతీతమ్పి ధరమానసభావతాయ అత్థి అనాగతమ్పి, కస్మా తం అతీతన్తి వుచ్చతి అనాగతన్తి వా, నను వుత్తం ‘‘ధమ్మకిచ్చేన కాలవవత్థానతో’’తి. యది ఏవం పచ్చుప్పన్నస్స చక్ఖుస్స కిం కిచ్చం, అనవసేసపచ్చయసమవాయే ఫలుప్పాదనం. ఏవం సతి అనాగతస్సపి చస్స తేన భవితబ్బం అత్థిభావతోతి లక్ఖణసఙ్కరో సియా. ఇదఞ్చేత్థ వత్తబ్బం, తేనేవ సభావేన సతో ధమ్మస్స కిచ్చం, కిచ్చకరణే కో విబన్ధో, యేన కదాచి కరోతి కదాచి న కరోతి పచ్చయసమవాయభావతో, కిచ్చస్స సమవాయాభావతోతి చే? తం న, నిచ్చం అత్థిభావస్స ఇచ్ఛితత్తా. తతో ఏవ చ అద్ధునం అవవత్థానం. ధమ్మో హి తేనేవ సభావేన విజ్జమానో కస్మా కదాచి అతీతోతి వుచ్చతి కదాచి అనాగతోతి కాలస్స వవత్థానం న సియా. యో హి ధమ్మో అజాతో, సో అనాగతో. యో జాతో న చ నిరుద్ధో, సో పచ్చుప్పన్నో. యో నిరుద్ధో, సో అతీతో. ఇదమేవేత్థ వత్తబ్బం. యది యథా వత్తమానం అత్థి, తథా అతీతం అనాగతఞ్చ అత్థి, తస్స తథా సతో అజాతతా నిరుద్ధతా చ కేన హోతీతి. తేనేవ హి సభావేన సతో ధమ్మస్స కథమిదం సిజ్ఝతి అజాతోతి వా నిరుద్ధోతి వా. కిం తస్స పుబ్బే నాహోసి, యస్స అభావతో అజాతోతి వుచ్చతి, కిఞ్చ పచ్ఛా నత్థి, యస్స అభావతో నిరుద్ధోతి వుచ్చతి. తస్మా సబ్బథాపి అద్ధత్తయం న సిజ్ఝతి, యది అహుత్వా సఙ్గతి హుత్వా చ వినస్సతీతి న సమ్పటిచ్ఛన్తి. యం పన వుత్తం ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణయోగతో న సస్సతభావప్పసఙ్గో’’తి, తయిదం కేవలం వాచావత్థుమత్తం ఉదయవయాసమ్భవతో, అత్థి చ నామ సబ్బదా సో ధమ్మో, న చ నిచ్చోతి కుతోయం వాచాయుత్తి.

సభావో సబ్బదా అత్థి, నిచ్చో ధమ్మో న వుచ్చతి;

ధమ్మో సభావతో నాఞ్ఞో, అహో ధమ్మేసు కోసలం.

యఞ్చ వుత్తం ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగత’’న్తిఆదినా అతీతానాగతానం ఖన్ధభావస్స వుత్తత్తా అత్థేవాతి, వదామ. అతీతం భూతపుబ్బం, అనాగతం యం సతి పచ్చయే భవిస్సతి, తదుభయస్సపి రుప్పనాదిసభావానాతివత్తనతో రూపక్ఖన్ధాదిభావో వుత్తో. యథాధమ్మసభావానాతివత్తనతో అతీతా ధమ్మా అనాగతా ధమ్మాతి, న ధరమానసభావతాయ. కో చ ఏవమాహ ‘‘పచ్చుప్పన్నం వియ తం అత్థీ’’తి. కథం పనేతం అత్థీతి? అతీతానాగతసభావేన. ఇదం పన తవేవ ఉపట్ఠితం, కథం తం అతీతం అనాగతఞ్చ వుచ్చతి, యది నిచ్చకాలం అత్థీతి.

యం పన ‘‘న తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౦) సుత్తే వుత్తం, తం యస్మిఞ్చ సన్తానే కమ్మం కతూపచితం, తత్థ తేనాహితం తంఫలుప్పాదనసమత్థతం సన్ధాయ వుత్తం, న అతీతస్స కమ్మస్స ధరమానసభావత్తా. తథా సతి సకేన భావేన విజ్జమానం కథం తం అతీతం నామ సియా. ఇత్థఞ్చేతం ఏవం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం, యం సఙ్ఖారా అహుత్వా సమ్భవన్తి, హుత్వా పతివేన్తి తేసం ఉదయతో పుబ్బే వయతో చ పచ్ఛా న కాచి ఠితి నామ అత్థి, యతో అతీతానాగతం అత్థీతి వుచ్చేయ్య. తేన వుత్తం –

‘‘అనిధానగతా భగ్గా, పుఞ్జో నత్థి అనాగతే;

ఉప్పన్నా యేపి తిట్ఠన్తి, ఆరగ్గే సాసపూపమా’’తి. (మహాని. ౧౦, ౩౯);

యది చానాగతం పరమత్థతో సియా, అహుత్వా సమ్భవన్తీతి వత్తుం న సక్కా. పచ్చుప్పన్నకాలే అహుత్వా సమ్భవన్తీతి చే? న, ధమ్మప్పవత్తిమత్తత్తా కాలస్స. అథ అత్తనో సభావేన అహుత్వా సమ్భవన్తీతి, సిద్ధమేతం అనాగతం పరమత్థతో నత్థీతి. యఞ్చ వుత్తం ‘‘అసతి అతీతే కుసలాకుసలస్స కమ్మస్స ఆయతిం ఫలం కథం భవేయ్యా’’తి, న ఖో పనేత్థ అతీతకమ్మతో ఫలుప్పత్తి ఇచ్ఛితా, అథ ఖో తస్స కతత్తా తదాహితవిసేసతో సన్తానతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (ధ. స. ౪౩౧). యస్స పన అతీతానాగతం పరమత్థతో అత్థి, తస్స ఫలం నిచ్చమేవ అత్థీతి కిం తత్థ కమ్మస్స సామత్థియం. ఉప్పాదనే చే, సిద్ధమిదం అహుత్వా భవతీతి. యం పన వుత్తం ‘‘అసతి అతీతానాగతే కథం తత్థ ఞాణం పవత్తేయ్యా’’తి, యథా తం ఆలమ్బణం, తం తథా అత్థి, కథఞ్చ తం ఆలమ్బణం, అహోసి భవిస్సతి చాతి. న హి కోచి అతీతం అనుస్సరన్తో అత్థీతి అనుస్సరతి, అథ ఖో అహోసీతి. యథా పన వత్తమానం ఆరమ్మణం అనుభూతం, తథా తం అతీతం అనుస్సరతి. యథా చ వత్తమానం భవిస్సతి, తథా బుద్ధాదీహి గయ్హతి. యది చ తం తథేవ అత్థి, వత్తమానమేవ తం సియా. అథ నత్థి, సిద్ధం ‘‘అసన్తం ఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతీ’’తి. విజ్జమానం వా హి చిత్తసఞ్ఞాతం అవిజ్జమానం వా ఆరమ్మణం ఏతేసం అత్థీతి ఆరమ్మణా, చిత్తచేతసికా, న విజ్జమానంయేవ ఆరబ్భ పవత్తనతో, తస్మా పచ్చుప్పన్నమేవ ధరమానసభావం న అతీతానాగతన్తి న తిట్ఠతి సబ్బత్థివాదో. కేచి పన ‘‘న అతీతాదీనం అత్థితాపటిఞ్ఞాయ సబ్బత్థివాదా, అథ ఖో ఆయతనసబ్బస్స అత్థితాపటిఞ్ఞాయా’’తి వదన్తి, తేసం మతేన సబ్బేవ సాసనికా సబ్బత్థివాదా సియున్తి.

పదసోధనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సబ్బమత్థీతికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.