౫. బాహిరమాతికావణ్ణనా

౫. ఏతేన ఠపనాకారేనాతి సరూపేన అగ్గహేత్వా యథావుత్తేన పకరణన్తరమాతికాయ ఇధ మాతికాభావకిత్తనసఙ్ఖాతేన ఠపనాకారేన. పకరణన్తరఠపితాయ మాతికాయ అవిభాగేన పచ్ఛతో గహణం బహి ఠపనన్తి ఆహ ‘‘బహి పిట్ఠితో ఠపితత్తా’’తి. ఇధ అట్ఠపేత్వాతి ఇమిస్సా ధాతుకథాయ సరూపేన అవత్వా. తథా పకాసితత్తాతి మాతికాభావేన జోతితత్తా. ధమ్మసఙ్గణీసీసేన హి ధమ్మసఙ్గణియం ఆగతమాతికావ గహితాతి. యేహి నయేహి ధాతుకథాయ నిద్దేసో, తేసు నయేసు, తేహి విభజితబ్బేసు ఖన్ధాదీసు, తేసం నయానం పవత్తిద్వారలక్ఖణేసు చ ఉద్దిట్ఠేసు ధాతుకథాయ ఉద్దేసవసేన వత్తబ్బం వుత్తమేవ హోతీతి యం ఉద్దేసవసేన వత్తబ్బం, తం వత్వా పున యథావుత్తానం ఖన్ధాదీనం కుసలాదివిభాగదస్సనత్థం ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికా’’తి వుత్తన్తి ఏవమేత్థ మాతికాయ నిక్ఖేపవిధి వేదితబ్బో.

‘‘గావీతి అయమాహా’’తి ఏత్థ గావీ-సద్దో వియ ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఏత్థ పదత్థవిపల్లాసకారినా ఇతి-సద్దేన అత్థపదత్థకో సఙ్గహాసఙ్గహ-సద్దో సద్దపదత్థకో జాయతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అనిద్ధారితత్థస్స సద్దస్సేవ వుత్తత్తా’’తి. తేన అత్థుద్ధారతో సఙ్గహసద్దం సంవణ్ణేతీతి దస్సేతి. అనిద్ధారితవిసేసోతి అసఙ్గహితజాతిసఞ్జాతిఆదివిసేసో. సామఞ్ఞేన గహేతబ్బతన్తి సఙ్గహసద్దాభిధేయ్యతాసామఞ్ఞేన విఞ్ఞాయమానో వుచ్చమానో వా. న చేత్థ సామఞ్ఞఞ్చ ఏకరూపమేవాతి చోదనా కాతబ్బా భేదాపేక్ఖత్తా తస్స. యత్తకా హి తస్స విసేసా, తదపేక్ఖమేవ తన్తి. ‘‘అత్తనో జాతియా’’తి విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘మత్తేయ్యా’’తి వుత్తే అత్తనో మాతు హితాతి.

ధమ్మవిసేసం అనిద్ధారేత్వాతి సఙ్గహితతాదినా పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మానం విసేసనం అకత్వా. సామఞ్ఞేనాతి అవిసేసేన. ధమ్మానన్తి ఖన్ధాదిధమ్మానం. అవసేసా నిద్ధారేత్వాతి ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆదికా అవసేసా ద్వాదసపి పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మవిసేసం నిద్ధారేత్వా ధమ్మానం పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయఉద్దేసాతి యోజనా. నను చ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆదయోపి యథావుత్తవిసేసం అనిద్ధారేత్వా సామఞ్ఞేన ధమ్మానం పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయుద్దేసాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆది. యస్స అత్థో ఞాయతి, సద్దో చ న పయుజ్జతి, సో లోపోతి వేదితబ్బో, ఆవుత్తిఆదివసేన వా అయమత్థో దీపేతబ్బో. తేనాతి లుత్తనిద్దిట్ఠేన అసఙ్గహిత-సద్దేన. సఙ్గహితవిసేసవిసిట్ఠోతి చక్ఖాయతనేన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠో, తేన సోతాయతనాదిభావేన అసఙ్గహితో సోతపసాదాదికో యో రుప్పనసభావో ధమ్మవిసేసో. తన్నిస్సితో తం ధమ్మవిసేసం నిస్సాయ లబ్భమానో. ‘‘తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… చతూహి ఖన్ధేహి అసఙ్గహితా’’తిఆదినా అసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతో పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో పరతో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జియమానో ఇధ ఉద్దిట్ఠో హోతి. విసేసనే కరణవచనన్తి ఇమినా తస్స ధమ్మస్స యథావుత్తసఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠతంయేవ విభావేతి. ఏవమేతే పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మవిసేసం నిద్ధారేత్వా పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయుద్దేసా పవత్తాతి వేదితబ్బా.

నను చ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్తావతాపి అయమత్థో లబ్భతీతి? న లబ్భతి తస్స ధమ్మమత్తదీపనతో. నయుద్దేసో హేసో, న ధమ్ముద్దేసో. తథా హి పాళియం సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసే ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతన…పే… ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి వత్వా ‘‘తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… అసఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౧౭౧) పుచ్ఛిత్వా ‘‘తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహాయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి దుతియం అసఙ్గహితపదం గహితం. అఞ్ఞథా ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, తే ధమ్మా ఆయతనసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తే కతమే’’ఇచ్చేవ నిద్దిసితబ్బం సియా.

ఏస నయోతి అతిదేసేన దస్సితమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘తేసుపీ’’తిఆది వుత్తం. తతియపదేనాతి లుత్తనిద్దేసేన గహేతబ్బన్తి వుత్తపదం సన్ధాయాహ. కత్తుఅత్థే కరణనిద్దేసో సఙ్గహితాసఙ్గహితేహి తేహి ధమ్మేహి ధమ్మానం సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాయ వుత్తత్తా. తథా హి తత్థ పాళియం ‘‘తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా’’తి ధమ్మముఖేనేవ సఙ్గహితతాసఙ్గహితతా వుత్తా. దుతియతతియేసు పన సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతవిసేసనద్వారేన ధమ్మానం అసఙ్గహితతాసఙ్గహితతా వుత్తాతి తత్థ ‘‘విసేసనే కరణవచన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘తత్థ హి…పే… ధమ్మన్తరస్సా’’తి. తత్థ సభావన్తరేనాతి సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతేన సభావన్తరేన పకారన్తరేన. సభావన్తరస్సాతి అసఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతస్స సభావన్తరస్స. ఏతేసూతి చతుత్థపఞ్చమేసు. ధమ్మన్తరేనాతి అఞ్ఞధమ్మేన. ధమ్మన్తరస్సాతి తతో అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స విసేసనం కతం. తత్థ హి అన్తరేన పకారవిసేసామసనం ధమ్మేనేవ ధమ్మో విసేసితోతి. ఆదిపదేనేవాతి ‘‘సఙ్గహితేనా’’తిఆదినా వుత్తేన పఠమపదేనేవ. ఇతరేహీతి ‘‘సమ్పయుత్తం విప్పయుత్త’’న్తిఆదినా వుత్తేహి దుతియతతియపదేహి. ఏత్థాతి ఏకాదసమాదీసు చతూసు. దుతియతతియేసు వియ విసేసనే ఏవ కరణవచనం దట్ఠబ్బం, న చతుత్థపఞ్చమేసు వియ కత్తుఅత్థేతి అధిప్పాయో. పుచ్ఛావిస్సజ్జనానన్తిఆదినా తమేవత్థం విభావేతి.

వివిధకప్పనతోతి వివిధం బహుధా కప్పనతో, సఙ్గహాసఙ్గహానం విసుం సహ చ విసేసనవిసేసితబ్బభావకప్పనతోతి అత్థో. తం పన వికప్పనం వుత్తాకారేన విభజనం హోతీతి ఆహ ‘‘విభాగతోతి అత్థో’’తి. సన్నిట్ఠానలక్ఖణేన అధిమోక్ఖేన సమ్పయుత్తధమ్మా ఆరమ్మణే నిచ్ఛయనాకారేన పవత్తియా సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తధమ్మా. తే చ తేహి సద్ధిం తదవసిట్ఠే ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవిచికిచ్ఛాసహగతధమ్మే చ సఙ్గహేత్వా ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తా చ సబ్బే చ చిత్తుప్పాదా సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదా’’తి. ఇతరేతి ఫస్సాదయో. సబ్బేసన్తి ఏకూననవుతియా చిత్తుప్పాదానం. పరిగ్గహేతబ్బాతి సఙ్గహాదివసేన పరిగ్గణ్హితబ్బా. మహావిసయేన అధిమోక్ఖేన. అఞ్ఞేసన్తి వితక్కాదీనం. వచనం సన్ధాయాతి ‘‘అధిముచ్చనం అధిమోక్ఖో, సో సన్నిట్ఠానలక్ఖణో’’తి ధమ్మసఙ్గహవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. యేవాపనకవణ్ణనా) ‘‘తణ్హాపచ్చయా అధిమోక్ఖో, అధిమోక్ఖపచ్చయా భవో’’తి పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే చ ఆగతం వచనం సన్ధాయ. అత్థే సతీతి ‘‘సన్నిట్ఠాన…పే… సాధారణతో’’తి ఏవమత్థే వుచ్చమానే. వత్తబ్బేసూతి సఙ్గహాదిపరిగ్గహత్థం వత్తబ్బేసు. వుత్తా ఫస్సాదయో మనసికారపరియోసానా. తాదిసస్సాతి ఫస్సాదిసదిసస్స సాధారణస్స అధిమోక్ఖసదిసస్స అసాధారణస్స అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స అభావా.

నను జీవితిన్ద్రియచిత్తట్ఠితియోపి సాధారణాతి? సచ్చం సాధారణా, అత్థి పన విసేసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘జీవితిన్ద్రియం పనా’’తిఆది. అసమాధిసభావా బలభావం అప్పత్తా సామఞ్ఞసద్దేనేవ వత్తబ్బాతి యోజనా. సామఞ్ఞవిసేససద్దేహి చాతి సామఞ్ఞవిసేససద్దేహి వత్తబ్బా చ సమాధిసభావా చిత్తేకగ్గతా. విసేససద్దవచనీయం అఞ్ఞన్తి బలప్పత్తసమాధితో అఞ్ఞం సామఞ్ఞసద్దేన బ్యాపేతబ్బం, విసేససద్దేన చ నివత్తేతబ్బం నత్థి సమాధిసభావాయ ఏవ చిత్తేకగ్గతాయ గహితత్తా. న అఞ్ఞబ్యాపకనివత్తకో సామఞ్ఞవిసేసో అనఞ్ఞ…పే… విసేసో, తస్స దీపనతో. తస్సేవ ధమ్మస్సాతి తస్సేవ బలప్పత్తసమాధిధమ్మస్స. భేదదీపకేహీతి విసేసదీపకేహి సమాధిబలాదివచనేహి వత్తబ్బా. వుత్తలక్ఖణా అనఞ్ఞబ్యాపకనివత్తకసామఞ్ఞవిసేసదీపనా సద్దా. తతో విపరీతేహి అఞ్ఞం బ్యాపేతబ్బం నివత్తేతబ్బఞ్చ గహేత్వా పవత్తేహి సామఞ్ఞవిసేససద్దేహేవ న సుఖాదిసభావా వేదనా వియ వత్తబ్బా. తస్మాతి యస్మా అసమాధిసభావా సమాధిసభావాతి ద్వేధా భిన్దిత్వా గహితా చిత్తేకగ్గతా, తస్మా. అసమాధిసభావమేవ పకాసేయ్య విసేససద్దనిరపేక్ఖం పవత్తమానత్తా. ఇతరోతి సమాధిబలాదికో విసేససద్దో. ఇధాతి ఇమస్మిం అబ్భన్తరమాతికుద్దేసే, సాధారణే ఫస్సాదికే, మహావిసయే వా అధిమోక్ఖే ఉద్దిసియమానే. నను చ అభిన్దిత్వా గయ్హమానా చిత్తేకగ్గతా వేదనా వియ సాధారణా హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అభిన్నాపి వా’’తిఆది. ‘‘చిత్తస్స ఠితి చిత్తేకగ్గతా అవిసాహటమానసతా (ధ. స. ౧౧, ౧౫). అరూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితీ’’తి (ధ. స. ౧౯) వచనతో సమాధిజీవితిన్ద్రియానం అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేన వత్తబ్బతా వేదితబ్బా. న అరహతీతి ఇధ ఉద్దేసం న అరహతి సముఖేనేవ వత్తబ్బేసు ఫస్సాదీసు ఉద్దిసియమానేసూతి అత్థో.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.