౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా

౨౨౮. ‘‘తత్థా’’తి ఇమినా ‘‘సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజేత్వా’’తి ఏత్థ సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజితం, సంవణ్ణేతబ్బతాయ చ పధానభూతం పచ్చామట్ఠం, న రూపక్ఖన్ధాదిపదన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం లబ్భతి…పే… వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా పున ‘‘రూపక్ఖన్ధాదీసు హీ’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. తత్థ న లబ్భతీతి ‘‘సమ్పయుత్తం విప్పయుత్త’’న్తి వా గహేతుం న లబ్భతి, అలబ్భమానమ్పి పుచ్ఛాయ గహితం పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జేతుం. పటిక్ఖేపోపి హి పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనమేవ. తథా హి యమకే (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౫౯-౬౧) ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘నత్థీ’’తి విస్సజ్జితం. తేన పనేత్థ రూపధమ్మేసు సమ్పయోగట్ఠో న లబ్భతీతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. అలబ్భమానమ్పి సమ్పయోగపదం గహితన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి రూపక్ఖన్ధవేదనాక్ఖన్ధాదీసు. ఏతేసన్తి రూపనిబ్బానానం. విసభాగతాతి అతంసభాగతా. ఏకుప్పాదాదిభావో హి సమ్పయోగే సభాగతా, న సఙ్గహే వియ సమానసభాగతా, తస్మా ఏకుప్పాదాదిభావరహితానం రూపనిబ్బానానం సా ఏకుప్పాదాదితా విసభాగతా వుత్తా. తదభావతోతి తస్సా విసభాగతాయ ఏకుప్పాదాదితాయ అభావతో. విప్పయోగోపి నివారితో ఏవ హోతి, విసభాగో భావో విప్పయోగోతి వుత్తోవాయమత్థోతి. ‘‘చతూసు హీ’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ తేసం తేహీతి చ అరూపక్ఖన్ధే ఏవ పరామసతి. విసభాగతా చ హోతి రూపనిబ్బానేసు అవిజ్జమానత్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న చ రూపేకదేసస్సా’’తిఆది. తేనేవాతి చతుక్ఖన్ధసభాగత్తా ఏవ.

తీహి విఞ్ఞాణధాతూహీతి ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తే అనారమ్మణమిస్సకే రూపధమ్మమిస్సకే ధమ్మే దీపేతి రూపభవోతి యోజనా. పఞ్చహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి పఞ్చహి విఞ్ఞాణధాతూహి. ఏకాయ మనోధాతుయా. న సమ్పయుత్తేతి న సమ్పయుత్తే ఏవ. తథా హి ‘‘విప్పయుత్తే అహోన్తే సత్తహిపి సమ్పయుత్తే సత్తపి వా తా’’తి వుత్తం. తేనాతి విప్పయుత్తతాపటిక్ఖేపేన. తాహీతి సత్తవిఞ్ఞాణధాతూహి. సమ్పయుత్తే దీపేన్తీతి సమ్పయుత్తే దీపేన్తియేవ, న సమ్పయుత్తే ఏవాతి ఏవమవధారణం గహేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. సమ్పయుత్తే వేదనాదికే. సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావేహి నవత్తబ్బం, తంయేవ విఞ్ఞాణధాతుసత్తకం. సమ్పయుత్తభావేన నవత్తబ్బాని సమ్పయుత్తనవత్తబ్బాని, భిన్నసన్తానికాని, నానాక్ఖణికాని చ అరూపానిపి ధమ్మజాతాని. అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తా ధమ్మాయతనాదిపదేహి దీపేతబ్బా, అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుయో అచేతసికాదిపదేహి దీపేతబ్బా, తదుభయసముదాయా దుక్ఖసచ్చాదిపదేహి దీపేతబ్బాతి వేదితబ్బా.

యది ఏవన్తి యది అనారమ్మణమిస్సానం ధమ్మానం విప్పయోగో నత్థి. అనారమ్మణమిస్సోభయధమ్మాతి రూపనిబ్బానసహితసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తధమ్మా. ఖన్ధాదీహేవాతి ఖన్ధాయతనధాతూహి ఏవ, న అరూపక్ఖన్ధమత్తేన. అరూపక్ఖన్ధేయేవ పన సన్ధాయ ‘‘తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తి వుత్తన్తి నాయం దోసోతి దస్సేతి. తదేకదేసాతి ‘‘అనారమ్మణమిస్సా’’తిఆదినా వుత్తధమ్మసముదాయస్స ఏకదేసా. తదేకదేసఞ్ఞసముదాయాతి తస్సేవ యథావుత్తస్స సముదాయస్స ఏకదేసా హుత్వా అఞ్ఞేసం అవయవానం రూపక్ఖన్ధాదీనం సముదాయభూతా. విభాగాభావతోతి భేదాభావతో. భేదోతి చేత్థ అచ్చన్తభేదో అధిప్పేతో. న హి సముదాయావయవానం సామఞ్ఞవిసేసానం వియ అచ్చన్తభేదో అత్థి భేదాభేదయుత్తత్తా. తేసం అచ్చన్తభేదమేవ హి సన్ధాయ ‘‘సముదాయన్తోగధానం ఏకదేసానం న విభాగో అత్థీ’’తి సఙ్గహేపి వుత్తం. తేనాతి అవిభాగసబ్భావతో సభాగవిసభాగత్తాభావేన. తేసన్తి అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం. తే చ అకుసలాబ్యాకతా. తేసన్తి కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానం. తస్మాతి యస్మా విభత్తసభావానం న తేసం సముదాయేకదేసాదిభావో, తస్మా. యస్మా పన కుసలాదయో ఏవ ఖన్ధాదయోతి ఖన్ధాదిఆమసనేన సముదాయేకదేసాదిభావో ఆపన్నో ఏవాతి వుత్తనయేన విప్పయోగాభావో హోతి, తస్మా తం పరిహరన్తో ‘‘ఖన్ధాదీని అనామసిత్వా’’తిఆదిమాహ. తేసన్తి కుసలాదీనం. అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తతా వుత్తా ‘‘కుసలేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదినా. సబ్బేసూతి దుతియాదిసబ్బపఞ్హేసు.

ఛత్తింసాయ పిట్ఠిదుకపదేసు వీసతి దుకపదాని ఇమస్మిం నయే లబ్భన్తి, అవసిట్ఠాని సోళసేవాతి ఆహ ‘‘సోళసాతి వత్తబ్బ’’న్తి. తతో ఏవ ‘‘తేవీసపదసత’’న్తి ఏత్థ ‘‘తేవీస’’న్తి ఇదఞ్చ ‘‘ఏకవీస’’న్తి వత్తబ్బన్తి యోజనా. సబ్బత్థాతి సబ్బపఞ్హేసు. ఏకకాలేకసన్తానానం భిన్నకాలభిన్నసన్తానానఞ్చ అనేకేసం ధమ్మానం సముదాయభూతా సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతుయోతి ఆహ ‘‘కాలసన్తాన…పే… ధాతూన’’న్తి. ఏకదేససమ్మిస్సాతి చిత్తిద్ధిపాదాదినా అత్తనో ఏకదేసేనేవ ఖన్ధన్తరాదీహి సమ్మిస్సా ఇద్ధిపాదాదయో, అనారమ్మణేహి రూపనిబ్బానేహి చ అసమ్మిస్సా. సమానకాలసన్తానేహీతి ఏకకాలసన్తానేహి కాలసన్తానభేదరహితేహి ఏకదేసన్తరేహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదీనం ఏకదేసన్తరేహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదీనం ఏకదేసవిసేసభూతేహి సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానసఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీహి విభత్తా ఏవ సముదయసచ్చాదయో సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన, రూపక్ఖన్ధాదయో విప్పయోగీభావేన గహితాతి యోజనా. తేహి సముదయసచ్చాదీహి. తే సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదయో. కేహిచి సహుప్పజ్జనారహేహి ఏకదేసన్తరేహి విభత్తేహి. న హి సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదిపరియాపన్నత్తేపి సముదయసచ్చాదయో మగ్గసచ్చాదీహి సమ్పయోగం లభన్తి. తేసన్తి వేదనాక్ఖన్ధసఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీనం. ఏకుప్పాదా…పే… విసభాగతా చాతి ఏకుప్పాదాదితాసఙ్ఖాతా యథారహం సభాగతా విసభాగతా చ. తేన యథావుత్తకారణేన సమ్పయోగస్స విప్పయోగస్స చ లభనతో.

భిన్నకాలానం సముదాయీనం సముదాయా భిన్నకాలసముదాయా. వత్తమానా చ ఏకస్మిం సన్తానే ఏకేకధమ్మా వత్తన్తి. తస్మాతి యస్మా ఏతదేవ, తస్మా. తేసం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం విభజితబ్బస్స ఏకదేసభూతస్స అభావతో. సుఖిన్ద్రియాదీని వేదనాక్ఖన్ధేకదేసభూతానిపి. తేన విభాగాకరణేన. యది సమానకాలస్స విభజితబ్బస్స అభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స విభాగం న కరోన్తి, అథ కస్మా ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా’’తి వుత్తన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఖన్ధాయతన…పే… విప్పయుత్తాతి వుత్త’’న్తి. ఏవమేవన్తి యథా ధాతువిభాగేన విభత్తస్స విఞ్ఞాణస్స, ఏవమేవం.

౨౩౫. తంసమ్పయోగీభావన్తి తేహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగీభావం. యథా హి సమానకాలసన్తానేహి ఏకచిత్తుప్పాదగతేహి వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి సముదయసచ్చస్స సమ్పయుత్తతా, ఏవం భిన్నసన్తానేహి భిన్నకాలేహి చ తేహి తస్స విప్పయుత్తతాతి ఆహ ‘‘ఏవం తంవిప్పయోగీభావం…పే… న వుత్త’’న్తి. విసభాగతానిబన్ధస్స విభాగస్స అభావేన అవిభాగేహి తేహి తీహి ఖన్ధేహి. విభాగే హీతిఆదినా తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. విభాగరహితేహీతి సమానకాలసన్తానేహి ఏకచిత్తుప్పాదగతత్తా అవిభత్తేహి వేదనాక్ఖన్ధాదీహి న యుత్తం విప్పయుత్తన్తి వత్తుం. తేనాహ ‘‘విజ్జమానేహి…పే… భావతో’’తి. తత్థ విజ్జమానస్స సమానస్స సమానజాతికస్సాతి అధిప్పాయో. న హి విజ్జమానం రూపారూపం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసభాగం న హోతి. అనుప్పన్నా ధమ్మా వియాతి ఇదం విసదిసుదాహరణదస్సనం. యథా ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి అనాగతకాలం వుచ్చతీతి ఆమట్ఠకాలభేదం, ఏవం యం ఆమట్ఠకాలభేదం న హోతీతి అత్థో. ఉద్ధరితబ్బం దేసనాయ దేసేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. విజ్జమానస్సేవ విజ్జమానేన సమ్పయోగో, సమ్పయోగారహస్సేవ చ విప్పయోగోతి అత్థిభావసన్నిస్సయా సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తతాతి ఆహ ‘‘పచ్చుప్పన్నభావం నిస్సాయా’’తి. తేనేవాహ ‘‘అవిజ్జమానస్సా’’తిఆది. తఞ్చాతి ఉద్ధరణం.

విభాగరహితేహీతి విసభాగతాభావతో అవిభాగేహి. అనామట్ఠకాలభేదేతి అనామట్ఠకాలవిసేసే. అవిజ్జమానస్స…పే… సమ్పయోగో నత్థీతి ఏతేన పారిసేసతో విజ్జమానస్స చ విజ్జమానేన సమ్పయోగో దస్సితో. అవిజ్జమానతాదీపకే భేదే గహితేతి యథాగహితేసు ధమ్మేసు తేహి విప్పయోగీనం అవిజ్జమానభావదీపకే తేసంయేవ విసేసే ‘‘అరూపభవో ఏకేన ఖన్ధేన దసహాయతనేహి సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తో’’తిఆదినా (ధాతు. ౨౪౬) గహితే తేనేవ రుప్పనాదినా భేదేన తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగతాపి గహితా ఏవాతి విప్పయోగో హోతీతి యోజనా. భేదే పన అగ్గహితే తేన తేన గహణేనాతి యథావుత్తే అవిజ్జమానతాదీపకే విసేసే, విసభాగే వా అగ్గహితే ‘‘వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తో’’తిఆదినా తేన తేన గహణేన సభాగతాదీపనేన విసభాగతాయ అగ్గహితత్తా సభాగతావ హోతి. తథా చ సతి సభాగత్తే కా పనేత్థ సభాగతాతి ఆహ ‘‘విజ్జమానతాయ…పే… హోతీ’’తి. తస్సాతి సభాగతాయ. తస్మాతి విసభాగతాయ అలబ్భమానత్తా, సభాగతాయ చ లబ్భమానత్తా.

౨౬౨. వితక్కో వియాతి సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కో వియ. సో హి వితక్కరహితత్తా అవితక్కో విచారమత్తో చ. తేనాహ ‘‘కోట్ఠాసన్తరచిత్తుప్పాదేసు అలీనా’’తి. తతో ఏవ సో అప్పధానో, దుతియఝానధమ్మా ఏవేత్థ పధానాతి ఆహ ‘‘యే పధానా’’తి. తేనేవాతి సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కస్స అవితక్కవిచారమత్తగ్గహణేన ఇధ అగ్గహితత్తా, వితక్కత్తికే దుతియరాసియేవ చ అధిప్పేతత్తా. అనన్తరనయేతి సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే. సముదయసచ్చేన సమానగతికా సదిసప్పవత్తికా. ఇతీతి ఇమినా కారణేన. తే అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా న గహితా, సముదయసచ్చం వియ న దేసనారుళ్హా. న సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికాతి యోజనా. యది హి తే సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికా సియుం, ‘‘అవితక్కవిచారమత్తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా న కేహిచి ఖన్ధేహి, న కేహిచి ఆయతనేహి, ఏకాయ ధాతుయా విప్పయుత్తా’’తి వత్తబ్బా సియుం. యస్మా పన తే సముదయసచ్చేన సమానగతికా. యథా హి యే సముదయసచ్చేన సమ్పయుత్తేహి విప్పయుత్తా, తేసం కేహిచి విప్పయోగం వత్తుం న సక్కా, ఏవం తేహిపి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సముదయసచ్చాదీనీ’’తిఆది. దసమో…పే… వుత్తోతి ఏత్థ దసమనయే తేహి అవితక్కవిచారమత్తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం సోళసహి ధాతూహి విప్పయోగో వుత్తో, ఓసాననయే తేహి విప్పయుత్తానం అట్ఠారసహి ధాతూహి సఙ్గహో చ వుత్తోతి తస్మా న తే సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికాతి దస్సేతి.

వితక్కసహితేసూతి సహవితక్కేసు. తేసూతి అవితక్కవిచారమత్తేసు సహ వితక్కేన దుతియజ్ఝానధమ్మేసు, ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి గహితేసు వుత్తేసూతి అత్థో. సబ్బేపి తేతి దుతియజ్ఝానధమ్మా వితక్కో చాతి సబ్బేపి తే ధమ్మా సక్కా వత్తుం. తథా హి సమ్పయోగవిప్పయోగపదనిద్దేసే ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం. తత్థ ఏకేన ఖన్ధేనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. సో హి సముదాయోతి ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా’’తి వుత్తధమ్మసముదాయో. నను వితక్కోపేత్థ ధమ్మసఙ్గహం గతో, సో చ విచారతో అఞ్ఞేనపి సమ్పయుత్తోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న హి తదేకదేసస్స…పే… హోతీ’’తి. యథాతిఆదినా తమేవత్థం ఇద్ధిపాదనిదస్సనేన విభావేతి. తస్సత్థో – యథా ఇద్ధిపాదసముదాయస్స ఏకదేసభూతానం ఛన్దిద్ధిపాదాదీనం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగో వుత్తో, తంసముదాయస్స న హోతి, ఏవం ఇధాపి వితక్కస్స అఞ్ఞేహి సమ్పయోగో అవితక్కవిచారమత్తస్స సముదాయస్స న హోతీతి.

యది ఏవం ‘‘ఇద్ధిపాదో ద్వీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తో’’తిఆది న వత్తబ్బన్తి చే? నో న వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘యథా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసూతి ఇద్ధిపాదేసు. సముదాయస్సాతి ఇద్ధిపాదసముదాయస్స. తేహి వేదనాక్ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తతా వుత్తా ‘‘ఇద్ధిపాదో ద్వీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తో’’తిఆదినా. తేనాతి విచారేన. న హీతిఆదినా యథాధిగతధమ్మానం సమ్పయుత్తతాయ నవత్తబ్బాభావం ఉదాహరణదస్సనవసేన విభావేతి. కేచి విచికిచ్ఛా తంసహగతా చ మోహవజ్జా మోహేన సమ్పయుత్తా, కేచి అసమ్పయుత్తా. మోహేనాతి విచికిచ్ఛాసహగతమోహమేవ సన్ధాయ వదతి. ఇతి ఇమినా కారణేన న సముదాయో తేన మోహేన సమ్పయుత్తో. అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో హేతుభావో నాపి అత్థి, యేన హేతునా సో దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకోతి వుత్తో సముదాయో. ఏవన్తి ఇమినా నయేన ‘‘భావనా…పే… యోపి సమ్పయుత్తా’’తి నవత్తబ్బతాయ నిదస్సేతబ్బాతి అత్థో. ఏవన్తి యథా దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకసముదాయస్స సమ్పయుత్తతా న వత్తబ్బా, ఏవం యేన ధమ్మేన అవితక్క…పే… సియా, తం న నత్థి. తస్మాతి యస్మా అవితక్కవిచారమత్తేసు కోచిపి విచారేన అసమ్పయుత్తో నత్థి, తస్మా. తేతి అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా. ఏకధమ్మేపి…పే… కతో యథా ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా అసఙ్ఖతా ధమ్మా’’తి.

ఛట్ఠనయసమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.