౧. మహాఖన్ధకం

బోధికథావణ్ణనా

ఇదాని ఉభతోవిభఙ్గానన్తరం సఙ్గహమారోపితస్స మహావగ్గచూళవగ్గసఙ్గహితస్స ఖన్ధకస్స అత్థసంవణ్ణనం ఆరభితుకామో ‘‘ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానన్తి ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖవిభఙ్గానం. పాతిమోక్ఖగ్గహణేన హేత్థ తేసం విభఙ్గో అభేదేన గహితో. యం ఖన్ధకం సఙ్గాయింసూతి సమ్బన్ధో. ఖన్ధానం సమూహో ఖన్ధకో, ఖన్ధానం వా పకాసనతో దీపనతో ఖన్ధకో. ‘‘ఖన్ధా’’తి చేత్థ పబ్బజ్జుపసమ్పదాదివినయకమ్మసఙ్ఖాతా చారిత్తవారిత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతా చ పఞ్ఞత్తియో అధిప్పేతా. పబ్బజ్జాదీని హి భగవతా పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘పఞ్ఞత్తియో’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞత్తియఞ్చ ఖన్ధసద్దో దిస్సతి ‘‘దారుక్ఖన్ధో అగ్గిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ. అపిచ భాగరాసట్ఠతాపేత్థ యుజ్జతియేవ తాసం పఞ్ఞత్తీనం భాగతో రాసితో చ విభత్తత్తా. ఖన్ధకోవిదాతి పఞ్ఞత్తిభాగరాసట్ఠవసేన ఖన్ధట్ఠే కోవిదా.

పదభాజనీయే యేసం పదానం అత్థా యేహి అట్ఠకథానయేహి పకాసితాతి యోజేతబ్బం. తే చే పున వదేయ్యామాతి తే చే అట్ఠకథానయే పునపి వదేయ్యామ. అథ వా పదభాజనీయే యేసం పదానం యే అత్థా హేట్ఠా పకాసితా, తే చే అత్థే పున వదేయ్యామాతి యోజేతబ్బం. ఇమస్మిం పక్ఖే హి-సద్దో పదపూరణే దట్ఠబ్బో. పరియోసానన్తి సంవణ్ణనాపరియోసానం. ఉత్తానా చేవ యే అత్థాతి యే అత్థా పుబ్బే అపకాసితాపి ఉత్తానా అగమ్భీరా.

౧. విసేసకారణం నత్థీతి ‘‘యేన సమయేన ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో పరివితక్కో ఉదపాది, తేన సమయేనా’’తిఆదినా వుత్తకారణం వియ ఇధ విసేసకారణం నత్థి. అయమభిలాపోతి ‘‘తేన సమయేనా’’తి అయమభిలాపో. కిం పనేతస్స వచనే పయోజనన్తి యది విసేసకారణం నత్థి, ఏతస్స వచనే కిం పయోజనన్తి అధిప్పాయో. నిదానదస్సనం పయోజనన్తి యోజేతబ్బం. తమేవ విభావేతుం ‘‘యా హి భగవతా’’తిఆది వుత్తం.

మహావేలా వియ మహావేలా, విపులవాలుకపుఞ్జతాయ మహన్తో వేలాతటో వియాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మహన్తే వాలికరాసిమ్హీతి అత్థో’’తి. ఉరు మరు సికతా వాలుకా వణ్ణు వాలికాతి ఇమే సద్దా సమానత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం. తేనాహ ‘‘ఉరూతి వాలికా వుచ్చతీ’’తి.

ఇతో పట్ఠాయ చ –

యస్మా సుత్తన్తపాళీనం, అత్థో సఙ్ఖేపవణ్ణితో;

తస్మా మయం కరిస్సామ, తాసం అత్థస్స దీపనం.

నజ్జాతి (ఉదా. అట్ఠ. ౧) నదతి సన్దతీతి నదీ, తస్సా నజ్జా, నదియా నిన్నగాయాతి అత్థో. నేరఞ్జరాయాతి ‘‘నేలఞ్జలాయా’’తి వత్తబ్బే ల-కారస్స ర-కారం కత్వా ‘‘నేరఞ్జరాయా’’తి వుత్తం, కద్దమసేవాలపణకాదిదోసరహితసలిలాయాతి అత్థో. కేచి ‘‘నీలంజలాయాతి వత్తబ్బే నేరఞ్జరాయాతి వుత్త’’న్తి వదన్తి, నామమేవ వా ఏతం తస్సా నదియాతి వేదితబ్బం. తస్సా నదియా తీరే యత్థ భగవా విహాసి, తం దస్సేతుం ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే’’తి వుత్తం. ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (చూళవ. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) ఏత్థ మగ్గఞాణం బోధీతి వుత్తం, ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౭) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. తదుభయమ్పి బోధిం భగవా ఏత్థ పత్తోతి రుక్ఖోపి ‘‘బోధిరుక్ఖో’’త్వేవ నామం లభి. అథ వా సత్త బోజ్ఝఙ్గే బుజ్ఝతీతి భగవా బోధి. తేన బుజ్ఝన్తేన సన్నిస్సితత్తా సో రుక్ఖో ‘‘బోధిరుక్ఖో’’తి నామం లభి. అట్ఠకథాయం పన ఏకదేసేనేవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. మూలేతి సమీపే. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అనునాసికలోపేనాయం నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పఠమం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. పఠమన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో, తస్మా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా సబ్బపఠమం బోధిరుక్ఖమూలే విహరతీతి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

అథ ఖో భగవాతి ఏత్థ అథాతి తస్మిం సమయేతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో అనేకత్థత్తా నిపాతానం, యస్మిం సమయే అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా బోధిరుక్ఖమూలే విహరతి, తస్మిం సమయేతి అత్థో. తేనేవ ఉదానపాళియం (ఉదా. ౨) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ’’తి వుత్తం. అథాతి వా పచ్ఛాతి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతో, తస్మా అభిసమ్బోధితో పచ్ఛాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఖోతి పదపూరణే నిపాతో. సత్త అహాని సత్తాహం. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. యస్మా భగవా తం సత్తాహం నిరన్తరతాయ అచ్చన్తమేవ ఫలసమాపత్తిసుఖేన విహాసి, తస్మా ‘‘సత్తాహ’’న్తి అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగవచనం వుత్తం. ఏకపల్లఙ్కేనాతి విసాఖపుణ్ణమాయ అనత్థఙ్గతేయేవ సూరియే అపరాజితపల్లఙ్కవసేన వజిరాసనే నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ సకిమ్పి అనుట్ఠహిత్వా యథాభుజితేన ఏకేనేవ పల్లఙ్కేన.

విముత్తిసుఖపటిసంవేదీతి ఏత్థ తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవిముత్తీసు పఞ్చసు పటిప్పస్సద్ధివిముత్తిసఙ్ఖాతా భగవతో ఫలవిముత్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘విముత్తిసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం పటిసంవేదయమానో’’తి. విముత్తీతి చ ఉపక్కిలేసేహి పటిప్పస్సద్ధివసేన చిత్తస్స విముత్తభావో, చిత్తమేవ వా తథా విముత్తం వేదితబ్బం. తాయ విముత్తియా జాతం, సమ్పయుత్తం వా సుఖం విముత్తిసుఖం. ‘‘యాయం, భన్తే, ఉపేక్ఖా సన్తే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮) వచనతో ఉపేక్ఖాపి చేత్థ సుఖమిచ్చేవ వేదితబ్బా. తథా హి వుత్తం సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨) ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి. భగవా హి చతుత్థజ్ఝానికం అరహత్తఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, న ఇతరం. అథ వా ‘‘తేసం వూపసమో సుఖో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨) యథా సఙ్ఖారదుక్ఖవూపసమో ‘‘సుఖో’’తి వుచ్చతి, ఏవం సకలకిలేసదుక్ఖూపసమభావతో అగ్గఫలే లబ్భమానా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి ఏవ ఇధ ‘‘సుఖ’’న్తి వేదితబ్బా.

అథాతి అధికారత్థే నిపాతో, ఖోతి పదపూరణే. తేసు అధికారత్థేన ‘‘అథా’’తి ఇమినా విముత్తిసుఖపటిసంవేదనతో అఞ్ఞం అధికారం దస్సేతి. కో పనేసోతి? పటిచ్చసమఉప్పాదమనసికారో. రత్తియాతి అవయవసమ్బన్ధే సామివచనం. పఠమన్తి అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం. భగవా హి తస్సా రత్తియా సకలమ్పి పఠమం యామం తేనేవ మనసికారేన యుత్తో అహోసీతి.

పచ్చయాకారన్తి అవిజ్జాదిపచ్చయధమ్మం. పటిచ్చాతి పటిముఖం గన్త్వా, కారణసామగ్గిం అపటిక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. పటిముఖగమనఞ్చ పచ్చయస్స కారణసామగ్గియా అఙ్గభావేన ఫలస్స ఉప్పాదనమేవ. అపటిక్ఖిపిత్వాతి పన వినా తాయ కారణసామగ్గియా అఙ్గభావం అగన్త్వా సయమేవ న ఉప్పాదేతీతి అత్థో. ఏతేన కారణబహుతా దస్సితా. అవిజ్జాదిఏకేకహేతుసీసేన హి హేతుసమూహో నిద్దిట్ఠో. సహితేతి సముదితే, అవినిబ్భుత్తేతి అత్థో. అవిజ్జాదికో హి పచ్చయధమ్మో సహితేయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినిబ్భోగవుత్తిధమ్మే ఉప్పాదేతి. ఇమినా పచ్చయుప్పన్నధమ్మబహుతా దస్సితా. ఉభయేనపి ‘‘ఏకం న ఏకతో’’తిఆదినయో (విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస; విసుద్ధి. ౨.౬౧౭) దీపితో హోతి. ఏకతో హి కారణతో న ఇధ కిఞ్చి ఏకం ఫలమత్థి, న అనేకం, నాపి అనేకేహి కారణేహి ఏకం, అనేకేహి పన కారణేహి అనేకమేవ హోతి. తథా హి అనేకేహి ఉతుపథవీబీజసలిలసఙ్ఖాతేహి కారణేహి అనేకమేవ రూపగన్ధరసాదిఅఙ్కురసఙ్ఖాతం ఫలముప్పజ్జమానం దిస్సతి. యం పనేతం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏకేకహేతుఫలదీపనం కతం, తత్థ పయోజనం న విజ్జతి.

భగవా హి కత్థచి పధానత్తా కత్థచి పాకటత్తా కత్థచి అసాధారణత్తా దేసనావిలాసస్స చ వేనేయ్యానఞ్చ అనురూపతో ఏకమేవ హేతుం వా ఫలం వా దీపేతి. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి హి ఏకమేవ హేతుం ఫలఞ్చాహ. ఫస్సో హి వేదనాయ పధానహేతు యథాఫస్సం వేదనావవత్థానతో. వేదనా చ ఫస్సస్స పధానఫలం యథావేదనం ఫస్సవవత్థానతో. ‘‘సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా’’తి (మహాని. ౫) పాకటత్తా ఏకం హేతుం ఆహ. పాకటో హి ఏత్థ సేమ్హో, న కమ్మాదయో. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, అకుసలా ధమ్మా, సబ్బేతే అయోనిసోమనసికారమూలకా’’తి అసాధారణత్తా ఏకం హేతుం ఆహ. అసాధారణో హి అయోనిసోమనసికారో అకుసలానం, సాధారణాని వత్థారమ్మణాదీనీతి. తస్మా అవిజ్జా తావేత్థ విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు వత్థారమ్మణసహజాతధమ్మాదీసు సఙ్ఖారకారణేసు ‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨) చ ‘‘అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౪) చ వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి తణ్హాదీనం సఙ్ఖారహేతూనం హేతూతి పధానత్తా, ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి పాకటత్తా అసాధారణత్తా చ సఙ్ఖారానం హేతుభావేన దీపితాతి వేదితబ్బా. ఏవం సబ్బత్థ ఏకేకహేతుఫలదీపనే యథాసమ్భవం నయో నేతబ్బో. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ఏకం న ఏకతో ఇధ, నానేకమనేకతోపి నో ఏకం;

ఫలమత్థి అత్థి పన ఏక-హేతుఫలదీపనే అత్థో’’తి.

పచ్చేతుమరహతీతి పటిచ్చో. యో హి నం పచ్చేతి అభిసమేతి, తస్స అచ్చన్తమేవ దుక్ఖవూపసమాయ సంవత్తతి. సమ్మా సహ చ ఉప్పాదేతీతి సముప్పాదో. పచ్చయధమ్మో హి అత్తనో ఫలం ఉప్పాదేన్తో సమ్పుణ్ణమేవ ఉప్పాదేతి, న వికలం. యే చ ధమ్మే ఉప్పాదేతి, తే సబ్బే సహేవ ఉప్పాదేతి, న ఏకేకం. ఇతి పటిచ్చో చ సో సముప్పాదో చాతి పటిచ్చసముప్పాదోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. విత్థారోతి పటిచ్చసముప్పాదపదవణ్ణనాపపఞ్చో. మయమ్పి తం అతిపపఞ్చభయా ఇధ న దస్సయిస్సామ, ఏవం పరతో వక్ఖమానమ్పి విత్థారం. అనులోమపటిలోమన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. స్వేవాతి సో ఏవ పచ్చయాకారో. పురిమనయేన వా వుత్తోతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో పచ్చయాకారో. పవత్తియాతి సంసారప్పవత్తియా. మనసి అకాసీతి యో యో పచ్చయధమ్మో యస్స యస్స పచ్చయుప్పన్నధమ్మస్స యథా యథా హేతుపచ్చయాదినా పచ్చయభావేన పచ్చయో హోతి, తం సబ్బం అవిపరీతం అపరిహాపేత్వా అనవసేసతో పచ్చవేక్ఖణవసేన చిత్తే అకాసీతి అత్థో.

అవిజ్జాపచ్చయాతిఆదీసు (విభ. అట్ఠ. ౨౨౫; విసుద్ధి. ౨.౫౮౬-౫౮౭; ఉదా. అట్ఠ. ౧) అవిన్దియం కాయదుచ్చరితాదిం విన్దతీతి అవిజ్జా, విన్దియం కాయసుచరితాదిం న విన్దతీతి అవిజ్జా, ధమ్మానం అవిపరీతసభావం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా, అన్తవిరహితే సంసారే భవాదీసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా, అవిజ్జమానేసు జవతి, విజ్జమానేసు న జవతీతి అవిజ్జా, విజ్జాపటిపక్ఖాతి వా అవిజ్జా. సా ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుబ్బిధా వేదితబ్బా. పటిచ్చ నం న వినా ఫలం ఏతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి పచ్చయో, ఉపకారట్ఠో వా పచ్చయో. అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో, తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా. సఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా, లోకియా కుసలాకుసలచేతనా. తే పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానేఞ్చాభిసఙ్ఖారవసేన తివిధా వేదితబ్బా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం, తం లోకియవిపాకవిఞ్ఞాణవసేన బాత్తింసవిధం. నమతీతి నామం, వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం. రుప్పతీతి రూపం, భూతరూపం చక్ఖాదిఉపాదారూపఞ్చ. ఆయతన్తి, ఆయతఞ్చ సంసారదుక్ఖం నయతీతి ఆయతనం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. ఇదమ్పి ద్వయం ద్వారవసేన ఛబ్బిధం, విపాకవసేన గహణే బాత్తింసవిధం. తస్సతి పరితస్సతీతి తణ్హా, సా కామతణ్హాదివసేన సఙ్ఖేపతో తివిధా, విత్థారతో అట్ఠసతవిధా చ. ఉపాదియతీతి ఉపాదానం, తం కాముపాదానాదివసఏన చతుబ్బిధం.

భవతి భావయతి చాతి భవో, సో కమ్మోపపత్తిభేదతో దువిధో. జననం జాతి. జీరణం జరా. మరన్తి తేనాతి మరణం. సోచనం సోకో. పరిదేవనం పరిదేవో. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం. ఉప్పాదట్ఠితివసేన ద్వేధా ఖనతీతి వా దుక్ఖం. దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం. భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో. సమ్భవన్తీతి నిబ్బత్తన్తి. న కేవలఞ్చ సోకాదీహేవ, అథ ఖో సబ్బపదేహి ‘‘సమ్భవన్తీ’’తి పదస్స యోజనా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవవత్థానం దస్సితం హోతి. తేనేవాహ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో’’తి. ఏవమేతస్స…పే… సముదయో హోతీతి ఏత్థ పన అయమత్థో. ఏవన్తి నిద్దిట్ఠనయనిదస్సనం. తేన అవిజ్జాదీహేవ కారణేహి, న ఇస్సరనిమ్మానాదీహీతి దస్సేతి. ఏతస్సాతి యథావుత్తస్స. కేవలస్సాతి అసమ్మిస్సస్స, సకలస్స వా. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖసమూహస్స, న సత్తస్స నాపి సుభసుఖాదీనం. సముదయో హోతీతి నిబ్బత్తి సమ్భవతి.

అచ్చన్తమేవ సఙ్ఖారేహి విరజ్జతి ఏతేనాతి విరాగో, అరియమగ్గోతి ఆహ ‘‘విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేనా’’తి. అసేసం నిరోధా అసేసనిరోధా, అసేసేత్వా నిస్సేసేత్వా నిరోధా సముచ్ఛిన్దనా అనుసయప్పహానవసేన అగ్గమగ్గేన అవిజ్జాయ అచ్చన్తసముగ్ఘాతతోతి అత్థో. యదిపి హేట్ఠిమమగ్గేహిపి పహీయమానా అవిజ్జా అచ్చన్తసముగ్ఘాతవసేనేవ పహీయతి, తథాపి న అనవసేసతో పహీయతి. అపాయగమనీయా హి అవిజ్జా పఠమమగ్గేన పహీయతి, తథా సకిదేవ ఇమస్మిం లోకే సబ్బత్థ చ అనరియభూమియం ఉపపత్తియా పచ్చయభూతా అవిజ్జా యథాక్కమం దుతియతతియమగ్గేహి పహీయతి, న ఇతరాతి, అరహత్తమగ్గేనేవ పన సా అనవసేసం పహీయతీతి. అనుప్పాదనిరోధో హోతీతి సబ్బేసం సఙ్ఖారానం అనవసేసం అనుప్పాదనిరోధో హోతి. హేట్ఠిమేన హి మగ్గత్తయేన కేచి సఙ్ఖారా నిరుజ్ఝన్తి, కేచి న నిరుజ్ఝన్తి అవిజ్జాయ సావసేసనిరోధా, అగ్గమగ్గేన పనస్సా అనవసేసనిరోధా న కేచి సఙ్ఖారా న నిరుజ్ఝన్తీతి. ఏవం నిరుద్ధానన్తి ఏవం అనుప్పాదనిరోధేన నిరుద్ధానం. కేవల-సద్దో నిరవసేసవాచకో చ హోతి ‘‘కేవలా అఙ్గమగధా’’తిఆదీసు. అసమ్మిస్సవాచకో చ ‘‘కేవలా సాలయో’’తిఆదీసు. తస్మా ఉభయథాపి అత్థం వదతి ‘‘సకలస్స, సుద్ధస్స వా’’తి. తత్థ సకలస్సాతి అనవసేసస్స సబ్బభవాదిగతస్స. సత్తవిరహితస్సాతి పరపరికప్పితజీవరహితస్స.

అపిచేత్థ కిఞ్చాపి ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో’’తి ఏత్తావతాపి సకలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అనవసేసతో నిరోధో వుత్తో హోతి, తథాపి యథా అనులోమే యస్స యస్స పచ్చయధమ్మస్స అత్థితాయ యో యో పచ్చయుప్పన్నధమ్మో న నిరుజ్ఝతి పవత్తతి ఏవాతి ఇమస్స అత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… సముదయో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏవం తప్పటిపక్ఖతో తస్స తస్స పచ్చయస్స అభావే సో సో పచ్చయుప్పన్నధమ్మో నిరుజ్ఝతి న పవత్తతీతి దస్సనత్థం ఇధ ‘‘అవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, సఙ్ఖారనిరోధా విఞ్ఞాణనిరోధో, విఞ్ఞాణనిరోధా నామరూపనిరోధో…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతీ’’తి వుత్తం, న పన అనులోమే వియ కాలత్తయపరియాపన్నస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధదస్సనత్థం. అనాగతస్సేవ హి అరియమగ్గభావనాయ అసతి ఉప్పజ్జనారహస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స అరియమగ్గభావనాయ నిరోధో ఇచ్ఛితోతి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో.

యదా హవేతి ఏత్థ హవేతి బ్యత్తన్తి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతో. కేచి పన ‘‘హవేతి ఆహవే యుద్ధే’’తి అత్థం వదన్తి, ‘‘యోధేథ మారం పఞ్ఞావుధేనా’’తి (ధ. ప. ౪౦) హి వచనతో కిలేసమారేన యుజ్ఝనసమయేతి తేసం అధిప్పాయో. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేనాతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానసభావేన. లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం నామ అట్ఠ సమాపత్తియో కసిణారమ్మణస్స ఉపనిజ్ఝాయనతో. లక్ఖణూపనిజ్ఝానం నామ విపస్సనామగ్గఫలాని. విపస్సనా హి తీణి లక్ఖణాని ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం, మగ్గో విపస్సనాయ ఆగతకిచ్చం సాధేతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం, ఫలం తథలక్ఖణం నిరోధసచ్చం ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. నో కల్లో పఞ్హోతి అయుత్తో పఞ్హో, దుప్పఞ్హో ఏసోతి అత్థో. ఆదిసద్దేన –

‘‘ఫుసతీతి అహం న వదామి. ఫుసతీతి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో ‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీ’తి? ఏవఞ్చాహం న వదామి, ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, ఫస్సో’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం ‘సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా’తి. కో ను ఖో, భన్తే, వేదయతీతి? నో కల్లో పఞ్హోతి భగవా అవోచ, వేదయతీతి అహం న వదామి, వేదయతీతి చాహం వదేయ్యం, తత్రస్స కల్లో పఞ్హో ‘కో ను ఖో, భన్తే, వేదయతీ’తి? ఏవఞ్చాహం న వదామి. ఏవం మం అవదన్తం యో ఏవం పుచ్ఛేయ్య ‘కింపచ్చయా ను ఖో, భన్తే, వేదనా’తి, ఏస కల్లో పఞ్హో. తత్ర కల్లం వేయ్యాకరణం ‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’’తి (సం. ని. ౨.౧౨) –

ఏవమాదిం పాళిసేసం సఙ్గణ్హాతి.

ఆదినా చ నయేనాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పన ‘‘కతమా ను ఖో, భన్తే, జాతి, కస్స చ పనాయం జాతీతి. ‘నో కల్లో పఞ్హో’తి భగవా అవోచా’’తి ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి. నను చేత్థ ‘‘కతమం ను ఖో, భన్తే, జరామరణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౩౫) ఇదం సుపుచ్ఛితన్తి? కిఞ్చాపి సుపుచ్ఛితం, యథా పన సతసహస్సగ్ఘనకే సువణ్ణథాలకే వడ్ఢితస్స సుభోజనస్స మత్థకే ఆమలకమత్తే గూథపిణ్డే ఠపితే సబ్బం భోజనం దుబ్భోజనం హోతి ఛడ్డేతబ్బం, ఏవమేవ ‘‘కస్స చ పనిదం జరామరణ’’న్తి ఇమినా సత్తూపలద్ధివాదపదేన గూథపిణ్డేన తం భోజనం దుబ్భోజనం వియ అయమ్పి సబ్బో దుప్పఞ్హో జాతోతి.

సోళస కఙ్ఖాతి ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, న ను ఖో అహోసిం, కిం ను ఖో అహోసిం, కథం ను ఖో అహోసిం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, న ను ఖో భవిస్సామి, కిం ను ఖో భవిస్సామి, కథం ను ఖో భవిస్సామి, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౦; మ. ని. ౧.౧౮) ఏవమాగతా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నవిసయా సోళసవిధా కఙ్ఖా.

తత్థ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౨౦) అహోసిం ను ఖో, న ను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ అధిచ్చసముప్పత్తిఆకారఞ్చ నిస్సాయ అతీతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి, కిం కారణన్తి న వత్తబ్బం. ఉమ్మత్తకో వియ హి బాలపుథుజ్జనో యథా తథా వా పవత్తతి. అపిచ అయోనిసోమనసికారోయేవేత్థ కారణం. ఏవం అయోనిసోమనసికారస్స పన కిం కారణన్తి? స్వేవ పుథుజ్జనభావో అరియానం అదస్సనాదీని వా. నను చ పుథుజ్జనోపి యోనిసో మనసి కరోతీతి. కో వా ఏవమాహ ‘‘న మనసి కరోతీ’’తి. న పన తత్థ పుథుజ్జనభావో కారణం, సద్ధమ్మసవనకల్యాణమిత్తాదీని తత్థ కారణాని. న హి మచ్ఛమంసాదీని అత్తనో పకతియా సుగన్ధాని, అభిసఙ్ఖారపచ్చయా పన సుగన్ధానిపి హోన్తి.

కిం ను ఖో అహోసిన్తి జాతిలిఙ్గుపపత్తియో నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో ను ఖో అహోసిం, బ్రాహ్మణవేస్ససుద్దగహట్ఠపబ్బజితదేవమనుస్సానం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి.

కథం ను ఖోతి సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖో అహోసిం, రస్సఓదాతకణ్హప్పమాణికఅప్పమాణికాదీనం అఞ్ఞతరో’’తి కఙ్ఖతి. కేచి పన ‘‘ఇస్సరనిమ్మానాదిం నిస్సాయ ‘కేన ను ఖో కారణేన అహోసి’న్తి హేతుతో కఙ్ఖతీ’’తి వదన్తి.

కిం హుత్వా కిం అహోసిన్తి జాతిఆదీని నిస్సాయ ‘‘ఖత్తియో హుత్వా ను ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం…పే… దేవో హుత్వా మనుస్సో’’తి అత్తనో పరమ్పరం కఙ్ఖతి. సబ్బత్థేవ పన అద్ధానన్తి కాలాధివచనమేతం, తఞ్చ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం దట్ఠబ్బం.

భవిస్సామి ను ఖో, న ను ఖోతి సస్సతాకారఞ్చ ఉచ్ఛేదాకారఞ్చ నిస్సాయ అనాగతే అత్తనో విజ్జమానతఞ్చ అవిజ్జమానతఞ్చ కఙ్ఖతి. సేసమేత్థ వుత్తనయమేవ.

అహం ను ఖోస్మీతి అత్తనో అత్థిభావం కఙ్ఖతి. యుత్తం పనేతన్తి? యుత్తం అయుత్తన్తి కా ఏత్థ చిన్తా. అపిచేత్థ ఇదం వత్థుమ్పి ఉదాహరన్తి, చూళమాతాయ కిర పుత్తో ముణ్డో, మహామాతాయ పుత్తో అముణ్డో. తం సుత్తం ముణ్డేసుం. సో ఉట్ఠాయ ‘‘అహం ను ఖో చూళమాతాయ పుత్తో’’తి చిన్తేసి. ఏవం ‘‘అహం ను ఖోస్మీ’’తి కఙ్ఖా హోతి.

నో ను ఖోస్మీతి అత్తనో నత్థిభావం కఙ్ఖతి. తత్రాపి ఇదం వత్థు – ఏకో కిర మచ్ఛే గణ్హన్తో ఉదకే చిరట్ఠానేన సీతిభూతం అత్తనో ఊరుం ‘‘మచ్ఛో’’తి చిన్తేత్వా పహరి. అపరో సుసానపస్సే ఖేత్తం రక్ఖన్తో భీతో సఙ్కుటితో సయి. సో పటిబుజ్ఝిత్వా అత్తనో జణ్ణుకాని ‘‘ద్వే యక్ఖా’’తి చిన్తేత్వా పహరి, ఏవం ‘‘నో ను ఖోస్మీ’’తి కఙ్ఖతి.

కిం ను ఖోస్మీతి ఖత్తియోవ సమానో అత్తనో ఖత్తియభావం కఙ్ఖతి కణ్ణో వియ సూతపుత్తసఞ్ఞీ. ఏస నయో సేసేసు. దేవో పన సమానో దేవభావం అజానన్తో నామ నత్థి. సోపి పన ‘‘అహం రూపీ ను ఖో అరూపీ ను ఖో’’తిఆదినా నయేన కఙ్ఖతి. ఖత్తియాదయో కస్మా న జానన్తీతి చే? అప్పచ్చక్ఖా తేసం తత్థ తత్థ కులే ఉప్పత్తి. గహట్ఠాపి చ పాతలికాదయో పబ్బజితసఞ్ఞినో. పబ్బజితాపి ‘‘కుప్పం ను ఖో మే కమ్మ’’న్తిఆదినా నయేన గహట్ఠసఞ్ఞినో. మనుస్సాపి చ ఏకచ్చే రాజానో వియ అత్తని దేవసఞ్ఞినో హోన్తి.

కథం ను ఖోస్మీతి వుత్తనయమేవ. కేవలఞ్హేత్థ అబ్భన్తరే జీవో నామ అత్థీతి గహేత్వా తస్స సణ్ఠానాకారం నిస్సాయ ‘‘దీఘో ను ఖోస్మి, రస్సచతురస్సఛళంసఅట్ఠంససోళసంసాదీనం అఞ్ఞతరప్పకారో’’తి కఙ్ఖన్తో ‘‘కథం ను ఖోస్మీ’’తి కఙ్ఖతీతి వేదితబ్బో. సరీరసణ్ఠానం పన పచ్చుప్పన్నం అజానన్తో నామ నత్థి.

కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీతి అత్తభావస్స ఆగతిగతిట్ఠానం కఙ్ఖతి.

వపయన్తీతి విఅపయన్తి, ఇకారలోపేనాయం నిద్దేసో. బ్యపయన్తీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘వపయన్తి అపగచ్ఛన్తీ’’తి. అపగమనఞ్చ అనుప్పత్తినిరోధవసేనాతి ఆహ ‘‘నిరుజ్ఝన్తీ’’తి.

౩. కదా పనస్స బోధిపక్ఖియధమ్మా చతుసచ్చధమ్మా వా పాతుభవన్తి ఉప్పజ్జన్తి పకాసన్తీతి? విపస్సనామగ్గఞాణేసు పవత్తమానేసు. తత్థ విపస్సనాఞాణే తావ విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తా సతిఆదయో విపస్సనాఞాణఞ్చ యథారహం అత్తనో అత్తనో విసయేసు తదఙ్గప్పహానవసేన సుభసఞ్ఞాదికే పజహన్తా కాయానుపస్సనాదివసేన విసుం విసుం ఉప్పజ్జన్తి. మగ్గక్ఖణే పన తే నిబ్బానమాలమ్బిత్వా సముచ్ఛేదవసేన పటిపక్ఖే పజహన్తా చతూసుపి అరియసచ్చేసు అసమ్మోహపటివేధసాధనవసేన సకిదేవ ఉప్పజ్జన్తి. ఏవం తావేత్థ బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఉప్పజ్జనట్ఠేన పాతుభావో వేదితబ్బో. అరియసచ్చధమ్మానం పన లోకియానం విపస్సనాక్ఖణే విపస్సనాయ ఆరమ్మణకరణవసేన లోకుత్తరానం తదధిముత్తతావసేన మగ్గక్ఖణే నిరోధసచ్చస్స ఆరమ్మణాభిసమయవసేన సబ్బేసమ్పి కిచ్చాభిసమయవసేన పాకటభావతో పకాసనట్ఠేన పాతుభావో వేదితబ్బో.

ఇతి భగవా సతిపి సబ్బాకారేన సబ్బధమ్మానం అత్తనో ఞాణస్స పాకటభావే పటిచ్చసముప్పాదముఖేన విపస్సనాభినివేసస్స కతత్తా నిపుణగమ్భీరసుదుద్దసతాయ పచ్చయాకారస్స తం పచ్చవేక్ఖిత్వా ఉప్పన్నబలవసోమనస్సో పటిపక్ఖసముచ్ఛేదవిభావనేన సద్ధిం అత్తనో తదభిసమయానుభావదీపకమేవేత్థ ఉదానం ఉదానేసి.

‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదినా నయేన వుత్తప్పకారం మారసేనన్తి –

‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;

తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.

‘‘పఞ్చమీ థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;

సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో చ అట్ఠమా.

‘‘లాభో సిలోకో సక్కారో, మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;

యో చత్తానం సముక్కంసే, పరే చ అవజానతి.

‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ;

న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖ’’న్తి. (సు. ని. ౪౩౮-౪౪౧; మహాని. ౨౮) –

ఇమినా నయేన వుత్తప్పకారం మారసేనం.

తత్థ (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౪౩౯-౪౧; మహాని. అట్ఠ. ౨౮) యస్మా ఆదితోవ అగారియభూతే సత్తే వత్థుకామేసు కిలేసకామా మోహయన్తి, తే అభిభుయ్య అనగారియభావం ఉపగతానం పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి ఉప్పజ్జతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘పబ్బజితేన ఖో, ఆవుసో, అభిరతి దుక్కరా’’తి (సం. ని. ౪.౩౩౧). తతో తే పరపటిబద్ధజీవికత్తా ఖుప్పిపాసా బాధతి, తాయ బాధితానం పరియేసన తణ్హా చిత్తం కిలమయతి, అథ నేసం కిలన్తచిత్తానం థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో విసేసమనధిగచ్ఛన్తానం దురభిసమ్భవేసు అరఞ్ఞవనపత్థేసు సేనాసనేసు విహరతం ఉత్రాససఞ్ఞితా భీరు జాయతి, తేసం ఉస్సఙ్కితపరిసఙ్కితానం దీఘరత్తం వివేకరసమనస్సాదయమానానం విహరతం ‘‘న సియా ను ఖో ఏస మగ్గో’’తి పటిపత్తియం విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తం వినోదేత్వా విహరతం అప్పమత్తకేన విసేసాధిగమేన మానమక్ఖథమ్భా జాయన్తి, తేపి వినోదేత్వా విహరతం తతో అధికతరం విసేసాధిగమం నిస్సాయ లాభసక్కారసిలోకా ఉప్పజ్జన్తి, లాభాదిముచ్ఛితా ధమ్మపతిరూపకాని పకాసేన్తా మిచ్ఛాయసం అధిగన్త్వా తత్థ ఠితా జాతిఆదీహి అత్తానం ఉక్కంసేన్తి పరం వమ్భేన్తి, తస్మా కామాదీనం పఠమసేనాదిభావో వేదితబ్బో.

ఏవమేతం దసవిధం సేనం ఉద్దిసిత్వా యస్మా సా కణ్హధమ్మసమన్నాగతత్తా కణ్హస్స నముచినో ఉపకారాయ సంవత్తతి, తస్మా నం ‘‘తవ సేనా’’తి నిద్దిసన్తేన ‘‘ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ’’తి వుత్తం. తత్థ అభిప్పహారినీతి సమణబ్రాహ్మణానం ఘాతనీ నిప్పోథనీ, అన్తరాయకరీతి అత్థో. న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖన్తి ఏవం తవ సేనం అసూరో కాయే చ జీవితే చ సాపేక్ఖో పురిసో న జినాతి, సూరో పన జినాతి, జేత్వా చ మగ్గసుఖం ఫలసుఖఞ్చ అధిగచ్ఛతీతి అత్థో. సోపి బ్రాహ్మణోతి సోపి ఖీణాసవబ్రాహ్మణో.

ఇదాని ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సత్తాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నో హోతి విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ. అథ ఖో భగవా తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా రత్తియా పఠమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమం సాధుకం మనసాకాసి. రత్తియా మజ్ఝిమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం పటిలోమం సాధుకం మనసాకాసి. రత్తియా పచ్ఛిమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమం సాధుకం మనసాకాసీ’’తి ఏవం వుత్తాయ ఉదానపాళియా (ఉదా. ౧) ఇమిస్సా చ ఖన్ధకపాళియా అవిరోధం దస్సేతుం ‘‘ఉదానే పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థ తస్స వసేనాతి తస్స పచ్చయాకారపజాననస్స పచ్చయక్ఖయాధిగమస్స చ వసేన. ఏకేకమేవ కోట్ఠాసన్తి అనులోమపటిలోమేసు ఏకేకమేవ కోట్ఠాసం. పాటిపదరత్తియా ఏవం మనసాకాసీతి రత్తియా తీసుపి యామేసు అనులోమపటిలోమంయేవ మనసాకాసి. భగవా కిర ఠపేత్వా రతనఘరసత్తాహం సేసేసు ఛసు సత్తాహేసు అన్తరన్తరా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖిత్వా యేభుయ్యేన విముత్తిసుఖపటిసంవేదీ విహాసి, రతనఘరసత్తాహే పన అభిధమ్మపవిచయవసేనేవ విహాసి. తస్మా అన్తరన్తరా ధమ్మపచ్చవేక్ఖణవసేన ఉప్పాదితమనసికారేసు పాటిపదరత్తియా ఉప్పాదితం మనసికారం సన్ధాయ ఇమిస్సం ఖన్ధకపాళియం ఏవం వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

బోధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అజపాలకథావణ్ణనా

౪. తస్స సత్తాహస్స అచ్చయేనాతి పల్లఙ్కసత్తాహస్స అపగమనేన. తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వాతి తతో అరహత్తఫలసమాపత్తిసమాధితో యథాకాలపరిచ్ఛేదం వుట్ఠహిత్వా. అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తకరాతి విసాఖపుణ్ణమితో పట్ఠాయ రత్తిన్దివం ఏవం నిచ్చసమాహితభావహేతుభూతానం బుద్ధగుణానం ఉపరి అఞ్ఞేపి బుద్ధత్తసాధకా. ‘‘అయం బుద్ధో’’తి బుద్ధభావస్స పరేసం విభావనా ధమ్మా కిం ను ఖో సన్తీతి యోజనా. ఏకచ్చానం దేవతానన్తి యా అధిగతమగ్గా సచ్ఛికతనిరోధా ఏకపదేసేన బుద్ధగుణే జానన్తి, తా ఠపేత్వా తదఞ్ఞాసం దేవతానం. అనిమిసేహీతి ధమ్మపీతివిప్ఫారవసేన పసాదవిభావనిచ్చలదలతాయ నిమేసరహితేహి. రతనచఙ్కమేతి దేవతాహి మాపితే రతనమయచఙ్కమే. ‘‘రతనభూతానం సత్తన్నం పకరణానం తత్థ చ అనుత్తరస్స ధమ్మరతనస్స సమ్మసనేన తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాత’’న్తిపి వదన్తి. తేనేవ అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) ‘‘రతనఘరం నామ న రతనమయం గేహం, సత్తన్నం పన పకరణానం సమ్మసితట్ఠానం రతనఘరన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం.

కస్మా పనాయం అజపాలనిగ్రోధో నామ జాతోతి ఆహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. కేచి పన ‘‘యస్మా తత్థ వేదే సజ్ఝాయితుం అసమత్థా మహల్లకబ్రాహ్మణా పాకారపరిక్ఖేపయుత్తాని నివేసనాని కత్వా సబ్బే వసింసు, తస్మాస్స ‘అజపాలనిగ్రోధో’తి నామం జాత’’న్తి వదన్తి. తత్రాయం వచనత్థో – న జపన్తీతి అజపా, మన్తానం అనజ్ఝాయకాతి అత్థో. అజపా లన్తి ఆదియన్తి నివాసం ఏత్థాతి అజపాలోతి. అపరే పన వదన్తి ‘‘యస్మా మజ్ఝన్హికే సమయే అన్తో పవిట్ఠే అజే అత్తనో ఛాయాయ పాలేతి రక్ఖతి, తస్మా ‘అజపాలో’తిస్స నామం రుళ్హ’’న్తి. సబ్బథాపి నామమేతం తస్స రుక్ఖస్స.

విముత్తిసుఖం పటిసంవేదేన్తోతి ధమ్మం విచినన్తోయేవ అన్తరన్తరా విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో. ‘‘ధమ్మం విచినన్తో విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో’’తి ఏవం వా ఏత్థ పాఠో గహేతబ్బో. ఉదానట్ఠకథాయమ్పి (ఉదా. అట్ఠ. ౪) హి అయమేవ పాఠో. ధమ్మం విచినన్తో చేత్థ ఏవం అభిధమ్మే నయమగ్గం సమ్మసి పఠమం ధమ్మసఙ్గణీపకరణం నామ, తతో విభఙ్గప్పకరణం, ధాతుకథాపకరణం, పుగ్గలపఞ్ఞత్తిప్పకరణం, కథావత్థుం నామ, యమకం నామ, తతో మహాపకరణం పట్ఠానం నామాతి. తత్థస్స సణ్హసుఖుమట్ఠానమ్హి చిత్తే ఓతిణ్ణే పీతి ఉప్పజ్జి, పీతియా ఉప్పన్నాయ లోహితం పసీది, లోహితే పసన్నే ఛవి పసీది, ఛవియా పసన్నాయ పురత్థిమకాయతో కూటాగారాదిప్పమాణా రస్మియో ఉట్ఠహిత్వా ఆకాసే పక్ఖన్దం ఛద్దన్తనాగకులం వియ పాచీనదిసాయ అనన్తాని చక్కవాళాని పక్ఖన్దా. పచ్ఛిమకాయతో ఉట్ఠహిత్వా పచ్ఛిమదిసాయ, దక్ఖిణంసకూటతో ఉట్ఠహిత్వా దక్ఖిణదిసాయ, వామంసకూటతో ఉట్ఠహిత్వా ఉత్తరదిసాయ అనన్తాని చక్కవాళాని పక్ఖన్దా. పాదతలేహి పవాళఙ్కురవణ్ణా రస్మియో నిక్ఖమిత్వా మహాపథవిం వినిబ్బిజ్ఝ ఉదకం ద్విధా భిన్దిత్వా వాతక్ఖన్ధం పదాలేత్వా అజటాకాసం పక్ఖన్దా. సీసతో సంపరివత్తియమానం మణిదామం వియ నీలవణ్ణరస్మివట్టి ఉట్ఠహిత్వా ఛ దేవలోకే వినివిజ్ఝిత్వా నవ బ్రహ్మలోకే అతిక్కమ్మ అజటాకాసం పక్ఖన్దా. తస్మిం దివసే అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణా సత్తా సబ్బే సువణ్ణవణ్ణావ అహేసుం. తం దివసఞ్చ పన భగవతో సరీరా నిక్ఖన్తా యావజ్జదివసాపి కిర తా రస్మియో అనన్తలోకధాతుయో గచ్ఛన్తియేవ. న కేవలఞ్చ ఇమస్మింయేవ సత్తాహే ధమ్మం విచినన్తస్స సరీరతో రస్మియో నిక్ఖమింసు, అథ ఖో రతనఘరసత్తాహేపి పట్ఠానం సమ్మసన్తస్స ఏవమేవ సరీరతో రస్మియో నిక్ఖన్తా ఏవాతి వేదితబ్బం.

వుత్తఞ్హేతం అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) –

‘‘ఇమేసు చ ఏకవీసతియా దివసేసు ఏకదివసేపి సత్థు సరీరతో రస్మియో న నిక్ఖన్తా, చతుత్థే పన సత్తాహే పచ్ఛిముత్తరాయ దిసాయ రతనఘరే నిసీది. తత్థ ధమ్మసఙ్గణిం సమ్మసన్తస్సపి సరీరతో రస్మియో న నిక్ఖన్తా. విభఙ్గప్పకరణం, ధాతుకథం, పుగ్గలపఞ్ఞత్తిం, కథావత్థుప్పకరణం, యమకప్పకరణం సమ్మసన్తస్సపి రస్మియో న నిక్ఖన్తా. యదా పన మహాపకరణం ఓరుయ్హ ‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో…పే… అవిగతపచ్చయో’తి సమ్మసనం ఆరభి, అథస్స చతువీసతిసమన్తపట్ఠానం సమ్మసన్తస్స ఏకన్తతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం మహాపకరణే ఓకాసం లభి. యథా హి తిమిరపిఙ్గలమహామచ్ఛో చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరే మహాసముద్దేయేవ ఓకాసం లభతి, ఏవమేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఏకన్తతో మహాపకరణేయేవ ఓకాసం లభి.

‘‘సత్థు ఏవం లద్ధోకాసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన యథాసుఖం సణ్హసుఖుమధమ్మం సమ్మసన్తస్స సరీరతో నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరవసేన ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమింసు. కేసమస్సూహి చేవ అక్ఖీనఞ్చ నీలట్ఠానేహి నీలరస్మియో నిక్ఖమింసు, యాసం వసేన గగనతలం అఞ్జనచుణ్ణసమోకిణ్ణం వియ ఉమాపుప్ఫనీలుప్పలదలసఞ్ఛన్నం వియ వీతిపతన్తమణితాలవణ్టం వియ సమ్పసారితమేచకపటం వియ చ అహోసి. ఛవితో చేవ అక్ఖీనఞ్చ పీతట్ఠానేహి పీతరస్మియో నిక్ఖమింసు, యాసం వసేన దిసాభాగా సువణ్ణరసనిసిఞ్చమానా వియ సువణ్ణపటపసారితా వియ కుఙ్కుమచుణ్ణకణికారపుప్ఫసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచింసు. మంసలోహితేహి చేవ అక్ఖీనఞ్చ రత్తట్ఠానేహి లోహితరస్మియో నిక్ఖమింసు, యాసం వసేన దిసాభాగా చీనపిట్ఠచుణ్ణరఞ్జితా వియ సుపక్కలాఖారసనిసిఞ్చమానా వియ రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తా వియ జయసుమనపారిబద్ధకబన్ధుజీవకకుసుమసమ్పరికిణ్ణా వియ చ విరోచింసు. అట్ఠీహి చేవ దన్తేహి చ అక్ఖీనఞ్చ సేతట్ఠానేహి ఓదాతరస్మియో నిక్ఖమింసు, యాసం వసేన దిసాభాగా రజతకుటేహి ఆసిఞ్చమానఖీరధారాసమ్పరికిణ్ణా వియ పసారితరజతపటవితానా వియ వీతిపతన్తరజతతాలవణ్టా వియ కున్దకుముదసిన్ధువారసుమనమల్లికాదికుసుమసఞ్ఛన్నా వియ చ విరోచింసు. మఞ్జిట్ఠపభస్సరా పన తమ్హా తమ్హా సరీరప్పదేసా నిక్ఖమింసు. ఇతి తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో నిక్ఖమిత్వా ఘనమహాపథవిం గణ్హింసు.

‘‘చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా మహాపథవీ నిద్ధన్తసువణ్ణపిణ్డి వియ అహోసి. పథవిం భిన్దిత్వా హేట్ఠా ఉదకం గణ్హింసు. పథవీసన్ధారకం అట్ఠనహుతాధికచతుయోజనసతసహస్సబహలం ఉదకం సువణ్ణకలసేహి ఆసిఞ్చమానవిలీనసువణ్ణం వియ అహోసి. ఉదకం వినివిజ్ఝిత్వా వాతం అగ్గహేసుం. ఛన్నవుతాధికనవయోజనసతసహస్సబహలో వాతో సముస్సితసువణ్ణక్ఖన్ధో వియ అహోసి. వాతం వినివిజ్ఝిత్వా హేట్ఠా అజటాకాసం పక్ఖన్దింసు. ఉపరిభాగేన ఉగ్గన్త్వాపి చతుమహారాజికే గణ్హింసు. తే వినివిజ్ఝిత్వా తావతింసే, తతో యామే, తతో తుసితే, తతో నిమ్మానరతీ, తతో పరనిమ్మితవసవత్తీ, తతో నవ బ్రహ్మలోకే, తతో వేహప్ఫలే, తతో పఞ్చ సుద్ధావాసే వినివిజ్ఝిత్వా చత్తారో ఆరుప్పే గణ్హింసు. చత్తారో చ ఆరుప్పే వినివిజ్ఝిత్వా అజటాకాసం పక్ఖన్దింసు.

‘‘తిరియభాగేహి అనన్తా లోకధాతుయో పక్ఖన్దింసు, ఏత్తకే ఠానే చన్దమ్హి చన్దప్పభా నత్థి, సూరియే సూరియప్పభా నత్థి, తారకరూపేసు తారకరూపప్పభా నత్థి, దేవతానం ఉయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖేసు సరీరే ఆభరణేసూతి సబ్బత్థ పభా నత్థి. తిసహస్సిమహాసహస్సిలోకధాతుయా ఆలోకఫరణసమత్థో మహాబ్రహ్మాపి సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనకో వియ అహోసి, చన్దసూరియతారకరూపదేవతుయ్యానవిమానకప్పరుక్ఖానం పరిచ్ఛేదమత్తకమేవ పఞ్ఞాయిత్థ. ఏత్తకం ఠానం బుద్ధరస్మీహియేవ అజ్ఝోత్థటం అహోసి. అయఞ్చ నేవ బుద్ధానం అధిట్ఠానిద్ధి, న భావనామయిద్ధి. సణ్హసుఖుమధమ్మం పన సమ్మసతో లోకనాథస్స లోహితం పసీది, వత్థురూపం పసీది, ఛవివణ్ణో పసీది. చిత్తసముట్ఠానా వణ్ణధాతు సమన్తా అసీతిహత్థమత్తే పదేసే నిచ్చలా అట్ఠాసీ’’తి.

ఏవం నిసిన్నేతి తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠహిత్వా నిసిన్నే. ఏకో బ్రాహ్మణోతి నామగోత్తవసేన అనభిఞ్ఞాతో అపాకటో ఏకో బ్రాహ్మణో. ‘‘హుం హు’’న్తి కరోన్తో విచరతీతి సబ్బం అచోక్ఖజాతికం పస్సిత్వా జిగుచ్ఛన్తో ‘‘హుం హు’’న్తి కరోన్తో విచరతి. ఏతదవోచాతి (ఉదా. అట్ఠ. ౪) ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం ‘‘కిత్తావతా ను ఖో’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ కిత్తావతాతి కిత్తకేన పమాణేన. ను-తి సంసయత్థే నిపాతో, ఖో-తి పదపూరణే. భో-తి బ్రాహ్మణానం జాతిసముదాగతం ఆలపనం. తథా హి వుత్తం ‘‘భోవాది నామ సో హోతి, సచే హోతి సకిఞ్చనో’’తి (ధ. ప. ౩౯౬; సు. ని. ౬౨౫). గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. కథం పనాయం బ్రాహ్మణో సమ్పతి సమాగతో భగవతో గోత్తం జానాతీతి? నాయం సమ్పతి సమాగతో, ఛబ్బస్సాని పధానకరణకాలే ఉపట్ఠహన్తేహి పఞ్చవగ్గియేహి సద్ధిం చరమానో అపరభాగే తం వతం ఛడ్డేత్వా ఉరువేలాయం సేననిగమే ఏకో అదుతియో హుత్వా పిణ్డాయ చరమానోపి తేన బ్రాహ్మణేన దిట్ఠపుబ్బో చేవ సల్లపితపుబ్బో చ, తేన సో పుబ్బే పఞ్చవగ్గియేహి గయ్హమానం భగవతో గోత్తం అనుస్సరన్తో ‘‘భో గోతమా’’తి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. యతో పట్ఠాయ వా భగవా మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో అనోమానదీతీరే పబ్బజి, తతో పభుతి ‘‘సమణో గోతమో’’తి చన్దో వియ సూరియో వియ పాకటో పఞ్ఞాతో హోతి, న చ తస్స గోత్తజాననే కారణం గవేసితబ్బం. బ్రాహ్మణకరణాతి బ్రాహ్మణం కరోన్తీతి బ్రాహ్మణకరణా, బ్రాహ్మణభావకరాతి అత్థో. ఏత్థ చ ‘‘కిత్తావతా’’తి ఏతేన యేహి ధమ్మేహి బ్రాహ్మణో హోతి, తేసం ధమ్మానం పరిమాణం పుచ్ఛతి. ‘‘కతమే’’తి పన ఇమినా తేసం సరూపం పుచ్ఛతి.

ఉదానం ఉదానేసీతి ‘‘యో బ్రాహ్మణో’’తిఆదికం ఉదానం ఉదానేసి, న పన తస్స బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేసి. కస్మా? ధమ్మదేసనాయ అభాజనభావతో. తథా హి తస్స బ్రాహ్మణస్స ఇమం గాథం సుత్వా న సచ్చాభిసమయో అహోసి. యథా చ ఇమస్స, ఏవం ఉపకస్స ఆజీవకస్స బుద్ధగుణప్పకాసనం సుత్వా. ధమ్మచక్కప్పవత్తనతో హి పుబ్బభాగే భగవతా భాసితం పరేసం సుణన్తానమ్పి తపుస్సభల్లికానం సరణదానం వియ వాసనాభాగియమేవ జాతం, న అసేక్ఖభాగియం వా నిబ్బేధభాగియం వా. ఏసా హి ధమ్మతాతి. వేదేహి వా అన్తన్తి ఏత్థ అన్తం నామ సబ్బసఙ్ఖారపరియోసానం నిబ్బానం. ఇమే ఉస్సదా నత్థీతి సబ్బసో ఇమే పహీనత్తా న సన్తి.

అజపాలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ముచలిన్దకథావణ్ణనా

౫. ముచలిన్దమూలేతి (ఉదా. అట్ఠ. ౧౧) ఏత్థ ముచలిన్దో వుచ్చతి నీపరుక్ఖో, యో ‘‘నిచులో’’తిపి వుచ్చతి, తస్స సమీపేతి అత్థో. కేచి పన ‘‘ముచలోతి తస్స రుక్ఖస్స నామం, వనజేట్ఠకతాయ పన ముచలిన్దోతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. ఉదపాదీతి సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేన్తో మహామేఘో ఉదపాది. ఏవరూపో కిర మేఘో ద్వీసుయేవ కాలేసు వస్సతి చక్కవత్తిమ్హి వా ఉప్పన్నే బుద్ధే వా, ఇధ బుద్ధుప్పాదకాలే ఉదపాది. పోక్ఖరణియా నిబ్బత్తోతి పోక్ఖరణియా హేట్ఠా నాగభవనం అత్థి, తత్థ నిబ్బత్తో. సకభవనాతి అత్తనో నాగభవనతో. ఏవం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వాతి సత్త వారే అత్తనో సరీరభోగేహి భగవతో కాయం పరివారేత్వా. ఉపరిముద్ధని మహన్తం ఫణం విహచ్చాతి భగవతో ముద్ధప్పదేసస్స ఉపరి అత్తనో మహన్తం ఫణం పసారేత్వా. ‘‘ఫణం కరిత్వా’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో.

తస్స కిర నాగరాజస్స ఏతదహోసి ‘‘భగవా చ మయ్హం భవనసమీపే రుక్ఖమూలే నిసిన్నో, అయఞ్చ సత్తాహవద్దలికా వత్తతి, వాసాగారమస్స లద్ధుం వట్టతీ’’తి. సో సత్తరతనమయం పాసాదం నిమ్మినితుం సక్కోన్తోపి ‘‘ఏవం కతే కాయసారో గహితో న భవిస్సతి, దసబలస్స కాయవేయ్యావచ్చం కరిస్సామీ’’తి మహన్తం అత్తభావం కత్వా సత్థారం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి ఫణం ధారేసి. ‘‘తస్స పరిక్ఖేపబ్భన్తరం లోహపాసాదే భణ్డాగారగబ్భప్పమాణం అహోసీ’’తి ఇధ వుత్తం. మజ్ఝిమట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౪) పన –

‘‘పరిక్ఖేపస్స అన్తో ఓకాసో హేట్ఠా లోహపాసాదప్పమాణో అహోసి, ‘ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన ఇరియాపథేన సత్థా విహరిస్సతీ’తి నాగరాజస్స అజ్ఝాసయో అహోసి, తస్మా ఏవం మహన్తం ఓకాసం పరిక్ఖిపి, మజ్ఝే రతనపల్లఙ్కో పఞ్ఞత్తో హోతి, ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తం సమోసరితగన్ధదామకుసుమచేలవితానం అహోసి, చతూసు కోణేసు గన్ధతేలేన దీపా జలితా, చతూసు దిసాసు వివరిత్వా చన్దనకరణ్డకా ఠపితా’’తి –

వుత్తం. ఇచ్ఛితిచ్ఛితేన ఇరియాపథేన విహరిస్సతీతి చ నాగరాజస్స అజ్ఝాసయమత్తమేతం, భగవా పన యథానిసిన్నోవ సత్తాహం వీతినామేసి.

కిఞ్చాపి…పే… చిన్తేతుం యుత్తన్తి ఏత్థ కేచి వదన్తి ‘‘ఉణ్హగ్గహణం భోగపరిక్ఖేపస్స విపులభావకరణే కారణకిత్తనం. ఖుద్దకే హి తస్మిం భగవన్తం నాగరాజస్స సరీరసమ్భూతా ఉస్మా బాధేయ్య, విపులభావకరణేన పన తాదిసం మా ఉణ్హం బాధయిత్థా’’తి. సఉపసగ్గపదస్స అత్థో ఉపసగ్గేన వినాపి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘విద్ధన్తి ఉబ్బిద్ధ’’న్తి, సా చస్స ఉబ్బిద్ధతా ఉపక్కిలేసవిగమేన దూరభావేన ఉపట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘మేఘవిగమేన దూరీభూత’’న్తి. ఇన్దనీలమణి వియ దిబ్బతి జోతతీతి దేవో, ఆకాసో. విదిత్వాతి ‘‘ఇదాని విగతవలాహకో ఆకాసో, నత్థి భగవతో సీతాదిఉపద్దవో’’తి ఞత్వా. వినివేఠేత్వాతి అపనేత్వా. అత్తనో రూపన్తి అత్తనో నాగరూపం. పటిసంహరిత్వాతి అన్తరధాపేత్వా. మాణవకవణ్ణన్తి కుమారకరూపం.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ‘‘వివేకసుఖపటిసంవేదినో యత్థ కత్థచి సుఖమేవ హోతీ’’తి ఏతం అత్థం సబ్బాకారేన జానిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం వివేకసుఖానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి. సుతధమ్మస్సాతి విస్సుతధమ్మస్స. తేనాహ ‘‘పకాసితధమ్మస్సా’’తి. అకుప్పనభావోతి అకుప్పనసభావో.

ముచలిన్దకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

రాజాయతనకథావణ్ణనా

౬. ఓసధహరీతకం ఉపనేసీతి న కేవలం ఓసధహరీతకమేవ, దన్తకట్ఠమ్పి ఉపనేసి. పచ్చగ్ఘేతి ఏత్థ పురిమం అత్థవికప్పం కేచి న ఇచ్ఛన్తి, తేనేవ ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం ‘‘పచ్చగ్ఘేతి అభినవే. పచ్చేకం మహగ్ఘతాయ పచ్చగ్ఘేతి కేచి, తం న సున్దరం. న హి బుద్ధా భగవన్తో మహగ్ఘం పటిగ్గణ్హన్తి పరిభుఞ్జన్తి వా’’తి.

రాజాయతనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రహ్మయాచనకథావణ్ణనా

౭. ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి ఆచరితో చేవ ఆచరన్తేహి చ సమ్మదేవ ఆచరితోతి అత్థో. ఏతేన అయం పరివితక్కో సబ్బబుద్ధానం పఠమాభిసమ్బోధియం ఉప్పజ్జతేవాతి అయమేత్థ ధమ్మతాతి దస్సేతి. గమ్భీరోపి ధమ్మో పటిపక్ఖవిధమనేన సుపాకటో భవేయ్య, పటిపక్ఖవిధమనం పన సమ్మాపటిపత్తిపటిబద్ధం, సా సద్ధమ్మసవనాధీనా, తం సత్థరి ధమ్మే చ పసాదాయత్తం. సో విసేసతో లోకే సమ్భావనీయస్స గరుకాతబ్బస్స అభిపత్థనాహేతుకోతి పరమ్పరాయ సత్తానం ధమ్మసమ్పటిపత్తియా బ్రహ్మునో యాచనానిమిత్తన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘బ్రహ్మునా యాచితే దేసేతుకామతాయా’’తిఆదిమాహ.

అధిగతోతి పటివిద్ధో, సయమ్భూఞాణేన ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా యథాభూతం అవబుద్ధోతి అత్థో. ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో తబ్బినిముత్తస్స పటివిజ్ఝితబ్బధమ్మస్స అభావతో. గమ్భీరోతి మహాసముద్దో వియ మకసతుణ్డసూచియా అఞ్ఞత్ర సముపచితపరిపక్కఞాణసమ్భారేహి అఞ్ఞేసం ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో. గమ్భీరత్తావ దుద్దసో దుక్ఖేన దట్ఠబ్బో, న సక్కా సుఖేన దట్ఠుం. యో హి అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠో, సో ఓగాహితుం అసక్కుణేయ్యతాయ సరూపతో చ విసేసతో చ సుఖేన పస్సితుం న సక్కా, అథ ఖో కిచ్ఛేన కేనచి కదాచిదేవ దట్ఠబ్బో. దుద్దసత్తావ దురనుబోధో దుక్ఖేన అవబుజ్ఝితబ్బో, న సక్కా సుఖేన అవబుజ్ఝితుం. యఞ్హి దట్ఠుమేవ న సక్కా, తస్స ఓగాహేత్వా అనుబుజ్ఝనే కథా ఏవ నత్థి అవబోధస్స దుక్కరభావతో. ఇమస్మిం ఠానే ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, కతమం ను ఖో దుక్కరతరం వా దురభిసమ్భవతరం వా’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౧౫) సుత్తపదం వత్తబ్బం.

సన్తోతి అనుపసన్తసభావానం కిలేసానం సఙ్ఖారానఞ్చ అభావతో వూపసన్తసబ్బపరిళాహతాయ సన్తో నిబ్బుతో, సన్తారమ్మణతాయ వా సన్తో. ఏత్థ చ నిరోధసచ్చం సన్తం ఆరమ్మణన్తి సన్తారమ్మణం, మగ్గసచ్చం సన్తం సన్తారమ్మణఞ్చాతి సన్తారమ్మణం. పధానభావం నీతోతి పణీతో. అథ వా పణీతోతి అతిత్తికరణట్ఠేన అతప్పకో సాదురసభోజనం వియ. సన్తపణీతభావేనేవ చేత్థ అసేచనకతాయ అతప్పకతా దట్ఠబ్బా. ఇదఞ్హి ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అతక్కావచరోతి ఉత్తమఞాణవిసయత్తా తక్కేన అవచరితబ్బో ఓగాహితబ్బో న హోతి, ఞాణేనేవ అవచరితబ్బో. తతో ఏవ నిపుణఞాణగోచరతాయ సణ్హసుఖుమసభావత్తా చ నిపుణో సణ్హో. పణ్డితవేదనీయోతి బాలానం అవిసయత్తా సమ్మాపటిపదం పటిపన్నేహి పణ్డితేహి ఏవ వేదితబ్బో.

అల్లీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవియన్తీతి ఆలయా, పఞ్చ కామగుణాతి ఆహ ‘‘సత్తా పఞ్చకామగుణే అల్లీయన్తి, తస్మా తే ఆలయాతి వుచ్చన్తీ’’తి. తత్థ పఞ్చకామగుణే అల్లీయన్తీతి పఞ్చకామగుణే సేవన్తీతి అత్థో. తేతి పఞ్చ కామగుణా. రమన్తీతి రతిం విన్దన్తి కీళన్తి లళన్తి. ఆలీయన్తి అభిరమణవసేన సేవన్తీతి ఆలయా, అట్ఠసతం తణ్హావిచరితాని, తేహి ఆలయేహి రమన్తీతి ఆలయరామాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇమే హి సత్తా యథా కామగుణే, ఏవం రాగమ్పి అస్సాదేన్తి అభినన్దన్తియేవ. యథేవ హి సుసజ్జితపుప్ఫఫలభరితరుక్ఖాదిసమ్పన్నం ఉయ్యానం పవిట్ఠో రాజా తాయ తాయ సమ్పత్తియా రమతి, సమ్ముదితో ఆమోదితపమోదితో హోతి, న ఉక్కణ్ఠతి, సాయమ్పి నిక్ఖమితుం న ఇచ్ఛతి, ఏవమిమేహి కామాలయతణ్హాలయేహి సత్తా రమన్తి, సంసారవట్టే సమ్మోదితా అనుక్కణ్ఠితా వసన్తి. తేన నేసం భగవా దువిధమ్పి ఆలయం ఉయ్యానభూమిం వియ దస్సేన్తో ‘‘ఆలయరామా’’తిఆదిమాహ. రతాతి నిరతా. సుట్ఠు ముదితాతి అతివియ ముదితా అనుక్కణ్ఠనతో.

ఠానం సన్ధాయాతి ఠానసద్దం సన్ధాయ. అత్థతో పన ఠానన్తి చ పటిచ్చసముప్పాదో ఏవ అధిప్పేతో. తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయభూతా అవిజ్జాదయో. ఇమేసం సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయాతి ఇదప్పచ్చయా, అవిజ్జాదయోవ. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా యథా దేవో ఏవ దేవతా. ఇదప్పచ్చయానం వా అవిజ్జాదీనం అత్తనో ఫలం పటిచ్చ పచ్చయభావో ఉప్పాదనసమత్థతా ఇదప్పచ్చయతా. తేన సమత్థపచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో దస్సితో హోతి. పటిచ్చ సముప్పజ్జతి ఫలం ఏతస్మాతి పటిచ్చసముప్పాదో. పదద్వయేనపి ధమ్మానం పచ్చయట్ఠో ఏవ విభావితో. సఙ్ఖారాదిపచ్చయానఞ్హి అవిజ్జాదీనం ఏతం అధివచనం ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పాదోతి. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బం అత్థతో నిబ్బానమేవ. యస్మా హి తం ఆగమ్మ పటిచ్చ అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయభావహేతు సబ్బసఙ్ఖారవిప్ఫన్దితాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా ‘‘సబ్బసఙ్ఖారసమథో’’తి వుచ్చతి. సబ్బసఙ్ఖతవిసంయుత్తే హి నిబ్బానే సఙ్ఖారవూపసమపరియాయో ఞాయాగతోయేవాతి. ఇదం పనేత్థ నిబ్బచనం – సబ్బే సఙ్ఖారా సమ్మన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి.

యస్మా చ తం ఆగమ్మ సబ్బే ఉపధయో పటినిస్సట్ఠా సముచ్ఛేదవసేన పరిచ్చత్తా హోన్తి, అట్ఠసతప్పభేదా సబ్బాపి తణ్హా ఖీయన్తి, సబ్బే కిలేసరాగా విరజ్జన్తి, జరామరణాదిభేదం సబ్బం వట్టదుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తస్మా ‘‘సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హాక్ఖయో విరాగో నిరోధో’’తి వుచ్చతి, యా పనేసా తణ్హా తేన తేన భవేన భవన్తరం భవనికన్తిభావేన వినతి సంసిబ్బతి, ఫలేన వా సద్ధిం కమ్మం వినతి సంసిబ్బతీతి కత్వా వానన్తి వుచ్చతి, తతో నిక్ఖన్తం వానతోతి నిబ్బానం. కిలమథోతి కాయకిలమథో. విహేసాపి కాయవిహేసాయేవ, చిత్తే పన ఉభయమ్పేతం బుద్ధానం నత్థి బోధిమూలేయేవ సముచ్ఛిన్నత్తా. ఏత్థ చ చిరనిసజ్జాచిరభాసనేహి పిట్ఠిఆగిలాయనతాలుగలసోసాదివసేన కాయకిలమథో చేవ కాయవిహేసా చ వేదితబ్బా, సా చ ఖో దేసనాయ అత్థం అజానన్తానఞ్చ అప్పటిపజ్జన్తానఞ్చ వసేన. జానన్తానం పన పటిపజ్జన్తానఞ్చ దేసనాయ కాయపరిస్సమోపి సత్థు అపరిస్సమోవ, తేనాహ భగవా ‘‘న చ మం ధమ్మాధికరణం విహేసేతీ’’తి. తేనేవ వుత్తం ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామ, సో మమ కిలమథో అస్సా’’తి.

అపిస్సూతి సమ్పిణ్డనత్థే నిపాతో. సో న కేవలం ఏతదహోసి, ఇమాపి గాథా పటిభంసూతి దీపేతి. భగవన్తన్తి పటిసద్దయోగేన సామిఅత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘భగవతో’’తి. వుద్ధిప్పత్తా అచ్ఛరియా వా అనచ్ఛరియా. వుద్ధిఅత్థోపి హి అ-కారో హోతి యథా ‘‘అసేక్ఖా ధమ్మా’’తి. కప్పానం చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ సదేవకస్స లోకస్స ధమ్మసంవిభాగకరణత్థమేవ పారమియో పూరేత్వా ఇదాని సమధిగతధమ్మరజ్జస్స తత్థ అప్పోస్సుక్కతాపత్తిదీపనత్తా గాథాత్థస్స అనుఅచ్ఛరియతా తస్స వుద్ధిప్పత్తి చ వేదితబ్బా. అత్థద్వారేన హి గాథానం అనచ్ఛరియతా. గోచరా అహేసున్తి ఉపట్ఠహంసు, ఉపట్ఠానఞ్చ వితక్కయితబ్బతాతి ఆహ ‘‘పరివితక్కయితబ్బభావం పాపుణింసూ’’తి.

కిచ్ఛేనాతి న దుక్ఖప్పటిపదాయ. బుద్ధానఞ్హి చత్తారోపి మగ్గా సుఖప్పటిపదావ హోన్తి. పారమీపూరణకాలే పన సరాగసదోససమోహస్సేవ సతో ఆగతాగతానం యాచకానం అలఙ్కతప్పటియత్తం సీసం కన్తిత్వా గలలోహితం నీహరిత్వా సుఅఞ్జితాని అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా కులవంసప్పదీపం పుత్తం మనాపచారినిం భరియన్తి ఏవమాదీని దేన్తస్స అఞ్ఞాని చ ఖన్తివాదిసదిసేసు అత్తభావేసు ఛేజ్జభేజ్జాదీని పాపుణన్తస్స ఆగమనీయపటిపదం సన్ధాయేతం వుత్తం. హ-ఇతి వా బ్యత్తన్తి ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. ఏకంసత్థేతి కేచి. హ బ్యత్తం ఏకంసేన వా అలం నిప్పయోజనం ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతం ధమ్మం దేసేతున్తి యోజనా. హలన్తి వా అలన్తి ఇమినా సమానత్థం పదం ‘‘హలన్తి వదామీ’’తిఆదీసు వియ. ‘‘పకాసిత’’న్తిపి పఠన్తి, దేసితన్తి అత్థో. ఏవం కిచ్ఛేన అధిగతస్స ధమ్మస్స అలం దేసితం పరియత్తం దేసితం, కో అత్థో దేసితేనాతి వుత్తం హోతి. రాగదోసపరేతేహీతి రాగదోసఫుట్ఠేహి, ఫుట్ఠవిసేన వియ సప్పేన రాగేన దోసేన చ సమ్ఫుట్ఠేహి అభిభూతేహీతి అత్థో. అథ వా రాగదోసపరేతేహీతి రాగదోసానుగతేహి, రాగేన చ దోసేన చ అనుబన్ధేహీతి అత్థో.

పటిసోతగామిన్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౬౫; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౧; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౭౨) నిచ్చగాహాదీనం పటిసోతం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభన్తి ఏవం గతం పవత్తం చతుసచ్చధమ్మన్తి అత్థో. రాగరత్తాతి కామరాగేన భవరాగేన దిట్ఠిరాగేన చ రత్తా. న దక్ఖన్తీతి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా అసుభన్తి ఇమినా సభావేన న పస్సిస్సన్తి, తే అపస్సన్తే కో సక్ఖిస్సతి అనిచ్చన్తిఆదినా సభావేన యాథావతో ధమ్మం జానాపేతున్తి అధిప్పాయో. రాగదోసపరేతతాపి నేసం సమ్ముళ్హభావేనేవాతి ఆహ ‘‘తమోఖన్ధేన ఆవుటా’’తి, అవిజ్జారాసినా అజ్ఝోత్థటాతి అత్థో.

అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమతీతి కస్మా పనస్స ఏవం చిత్తం నమి, నను ఏస ‘‘ముత్తోహం మోచేస్సామి, తిణ్ణోహం తారేస్సామి,

కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;

సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారయిస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౫౫) –

పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తోతి? సచ్చమేవ, తదేవ పచ్చవేక్ఖణానుభావేన పనస్స ఏవం చిత్తం నమి. తస్స హి సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్తానం కిలేసగహనతం ధమ్మస్స చ గమ్భీరతం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సత్తానం కిలేసగహనతా చ ధమ్మగమ్భీరతా చ సబ్బాకారేన పాకటా జాతా. అథస్స ‘‘ఇమే సత్తా కఞ్జియపుణ్ణలాబు వియ తక్కభరితచాటి వియ వసాతేలపీతపిలోతికా వియ అఞ్జనమక్ఖితహత్థో వియ చ కిలేసభరితా అతిసంకిలిట్ఠా రాగరత్తా దోసదుట్ఠా మోహముళ్హా, తే కిం నామ పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి చిన్తయతో కిలేసగహనపచ్చవేక్ఖణానుభావేనపి ఏవం చిత్తం నమి.

‘‘అయం ధమ్మో పథవీసన్ధారకఉదకక్ఖన్ధో వియ గమ్భీరో, పబ్బతేన పటిచ్ఛాదేత్వా ఠపితో సాసపో వియ దుద్దసో, సతధా భిన్నస్స వాలస్స కోటి వియ అణు. మయా హి ఇమం ధమ్మం పటివిజ్ఝితుం వాయమన్తేన అదిన్నం దానం నామ నత్థి, అరక్ఖితం సీలం నామ నత్థి, అపరిపూరితా కాచి పారమీ నామ నత్థి, తస్స మే నిరుస్సాహం వియ మారబలం విధమన్తస్సపి పథవీ న కమ్పిత్థ, పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తస్సపి న కమ్పిత్థ, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేన్తస్సపి న కమ్పిత్థ, పచ్ఛిమయామే పన పటిచ్చసముప్పాదం పటివిజ్ఝన్తస్సేవ మే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పిత్థ. ఇతి మాదిసేనపి తిక్ఖఞాణేన కిచ్ఛేనేవాయం ధమ్మో పటివిద్ధో, తం లోకియమహాజనా కథం పటివిజ్ఝిస్సన్తీ’’తి ధమ్మగమ్భీరతాయ పచ్చవేక్ఖణానుభావేనపి ఏవం చిత్తం నమీతి వేదితబ్బం.

అపిచ బ్రహ్మునా యాచితే దేసేతుకామతాయపిస్స ఏవం చిత్తం నమి. జానాతి హి భగవా ‘‘మమ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తే నమమానే మహాబ్రహ్మా ధమ్మదేసనం యాచిస్సతి, ఇమే చ సత్తా బ్రహ్మగరుకా, తే ‘సత్థా కిర ధమ్మం న దేసేతుకామో అహోసి, అథ నం మహాబ్రహ్మా యాచిత్వా దేసాపేతి, సన్తో వత భో ధమ్మో పణీతో’తి మఞ్ఞమానా సుస్సూసిస్సన్తీ’’తి. ఇదమ్పిస్స కారణం పటిచ్చ అప్పోస్సుక్కతాయ చిత్తం నమి, నో ధమ్మదేసనాయాతి వేదితబ్బం.

౮. సహమ్పతిస్సాతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకబ్రహ్మా హుత్వా నిబ్బత్తో, తత్ర నం సహమ్పతి బ్రహ్మాతి సఞ్జానన్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘బ్రహ్మునో సహమ్పతిస్సా’’తి. నస్సతి వతాతి సో కిర ఇమం సద్దం తథా నిచ్ఛారేతి, యథా దససహస్సిలోకధాతుబ్రహ్మానో సుత్వా సబ్బే సన్నిపతింసు. అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం ఏవంసభావాతి అప్పరజక్ఖజాతికా. అప్పం రాగాదిరజం యేసం తే సభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అస్సవనతాతి ‘‘సయం అభిఞ్ఞా’’తిఆదీసు వియ కరణత్థే పచ్చత్తవచనం, అస్సవనతాయాతి అత్థో. భవిస్సన్తీతి పురిమబుద్ధేసు దసపుఞ్ఞకిరియవసేన కతాధికారా పరిపాకగతపదుమాని వియ సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం ధమ్మదేసనంయేవ ఆకఙ్ఖమానా చతుప్పదికగాథావసానే అరియభూమిం ఓక్కమనారహా న ఏకో, న ద్వే, అనేకసతసహస్సా ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో భవిస్సన్తీతి దస్సేతి.

పాతురహోసీతి పాతుభవి. సమలేహి చిన్తితోతి సమలేహి పూరణకస్సపాదీహి ఛహి సత్థారేహి చిన్తితో. తే హి పురేతరం ఉప్పజ్జిత్వా సకలజమ్బుదీపే కణ్టకే పత్థరమానా వియ విసం సిఞ్చమానా వియ చ సమలం మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మం దేసయింసు. తే కిర బుద్ధకోలాహలానుస్సవేన సఞ్జాతకుతూహలా లోకం వఞ్చేత్వా కోహఞ్ఞే ఠత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటిజానన్తా యం కిఞ్చి అధమ్మంయేవ ధమ్మోతి దీపేసుం. అపాపురేతన్తి వివర ఏతం. అమతస్స ద్వారన్తి అమతస్స నిబ్బానస్స ద్వారభూతం అరియమగ్గం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏతం కస్సపస్స భగవతో సాసనన్తరధానతో పభుతి పిహితం నిబ్బాననగరస్స మహాద్వారం అరియమగ్గం సద్ధమ్మదేసనాహత్థేన అపాపుర వివర ఉగ్ఘాటేహీతి. సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధన్తి ఇమే సత్తా రాగాదిమలానం అభావతో విమలేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అనుబుద్ధం చతుసచ్చధమ్మం సుణన్తు తావ భగవాతి యాచతి.

సేలపబ్బతో ఉచ్చో హోతి థిరో చ, న పంసుపబ్బతో మిస్సకపబ్బతో వాతి ఆహ ‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో’’తి. తస్సత్థో ‘‘సేలమయే ఏకగ్ఘనే పబ్బతముద్ధని యథాఠితోవ. న హి తత్థ ఠితస్స దస్సనత్థం గీవుక్ఖిపనపసారణాదికిచ్చం అత్థీ’’తి. తథూపమన్తి తప్పటిభాగం సేలపబ్బతూపమం. ధమ్మమయం పాసాదన్తి లోకుత్తరధమ్మమాహ. సో హి సబ్బసో పసాదావహో సబ్బధమ్మే అతిక్కమ్మ అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదసదిసో చ, పఞ్ఞాపరియాయో వా ఇధ ధమ్మ-సద్దో. పఞ్ఞా హి అబ్భుగ్గతట్ఠేన పాసాదోతి అభిధమ్మే నిద్దిట్ఠా. తథా చాహ –

‘‘పఞ్ఞాపాసాదమారుయ్హ, అసోకో సోకినిం పజం;

పబ్బతట్ఠోవ భూమట్ఠే, ధీరో బాలే అవేక్ఖతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮);

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యథా సేలపబ్బతముద్ధని యథాఠితోవ చక్ఖుమా పురిసో సమన్తతో జనతం పస్సేయ్య, తథా త్వమ్పి సుమేధ సున్దరపఞ్ఞ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమన్తచక్ఖు భగవా ధమ్మమయం పఞ్ఞామయం పాసాదమారుయ్హ సయం అపేతసోకో సోకావతిణ్ణం జాతిజరాభిభూతం జనతం అవేక్ఖస్సు ఉపధారయ ఉపపరిక్ఖాతి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యథా హి పబ్బతపాదే సమన్తా మహన్తం ఖేత్తం కత్వా తత్థ కేదారపాళీసు కుటికాయో కత్వా రత్తిం అగ్గిం జాలేయ్యుం, చతురఙ్గసమన్నాగతఞ్చ అన్ధకారం అస్స, అథ తస్స పబ్బతస్స మత్థకే ఠత్వా చక్ఖుమతో పురిసస్స భూమిం ఓలోకయతో నేవ ఖేత్తం, న కేదారపాళియో, న కుటియో, న తత్థ సయితమనుస్సా పఞ్ఞాయేయ్యుం అనుజ్జలభావతో, కుటికాసు పన అగ్గిజాలామత్తమేవ పఞ్ఞాయేయ్య ఉజ్జలభావతో, ఏవం ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ సత్తనికాయం ఓలోకయతో తథాగతస్స యే తే అకతకల్యాణా సత్తా, తే ఏకవిహారే దక్ఖిణజాణుపస్సే నిసిన్నాపి బుద్ధచక్ఖుస్స ఆపాథం నాగచ్ఛన్తి ఞాణగ్గినా అనుజ్జలభావతో అనుళారభావతో చ, రత్తిం ఖిత్తా సరా వియ హోన్తి. యే పన కతకల్యాణా వేనేయ్యపుగ్గలా, తే ఏవస్స దూరేపి ఠితా ఆపాథమాగచ్ఛన్తి పరిపక్కఞాణగ్గితాయ సముజ్జలభావతో ఉళారసన్తానతాయ చ, సో అగ్గి వియ హిమవన్తపబ్బతో వియ చ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా’’తి. (ధ. ప. ౩౦౪);

ఉట్ఠేహీతి భగవతో ధమ్మదేసనత్థం చారికచరణం యాచన్తో భణతి. ఉట్ఠేహీతి వా ధమ్మదేసనాయ అప్పోస్సుక్కతాసఙ్ఖాతసఙ్కోచాపత్తితో కిలాసుభావతో ఉట్ఠహ. వీరాతిఆదీసు భగవా సాతిసయచతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియవన్తతాయ వీరో, దేవపుత్తమచ్చుకిలేసాభిసఙ్ఖారానం విజితత్తా విజితసఙ్గామో, జాతికన్తారాదితో వేనేయ్యసత్థం వాహనసమత్థతాయ నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఖేమప్పదేసం సమ్పాపనసమత్థతాయ సత్థవాహో, కామచ్ఛన్దఇణస్స అభావతో అణణోతి వేదితబ్బో. యో హి పరేసం ఇణం గహేత్వా వినాసేతి, సో తేహి ‘‘ఇణం దేహీ’’తి తజ్జమానోపి ఫరుసం వుచ్చమానోపి వమ్భమానోపి వధియమానోపి కిఞ్చి పటిప్పహరితుం న సక్కోతి, సబ్బం తితిక్ఖతి. తితిక్ఖకారణఞ్హిస్స తం ఇణం హోతి, ఏవమేవ యో యమ్హి కామచ్ఛన్దేన రజ్జతి, తణ్హాగహణేన తం వత్థుం గణ్హాతి, సో తేన ఫరుసం వుచ్చమానోపి వమ్భమానోపి వధియమానోపి కిఞ్చి పటిప్పహరితుం న సక్కోతి, సబ్బం తితిక్ఖతి. తితిక్ఖకారణఞ్హిస్స సో కామచ్ఛన్దో హోతి ఘరసామికేహి విహేఠియమానానం ఇత్థీనం వియ. కస్మా? ఇణసదిసత్తా కామచ్ఛన్దస్స.

౯. అజ్ఝేసనన్తి గరుట్ఠానీయం పయిరుపాసిత్వా గరుతరం పయోజనం ఉద్దిస్స అభిపత్థనా అజ్ఝేసనా, సాపి అత్థతో యాచనా ఏవ. బుద్ధచక్ఖునాతి ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చ ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం బుద్ధచక్ఖూతి నామం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సమన్తచక్ఖూతి. హేట్ఠిమానం తిణ్ణం మగ్గఞాణానం ధమ్మచక్ఖూతి. అప్పరజక్ఖేతిఆదీసు యేసం వుత్తనయేనేవ పఞ్ఞాచక్ఖుమ్హి రాగాదిరజం అప్పం, తే అప్పరజక్ఖా. యేసం తం మహన్తం, తే మహారజక్ఖా. యేసం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని, తే తిక్ఖిన్ద్రియా. యేసం తాని ముదూని, తే ముదిన్ద్రియా. యేసం తేయేవ సద్ధాదయో ఆకారా సున్దరా, తే స్వాకారా. యే కథితకారణం సల్లక్ఖేన్తి, సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా. యే పరలోకఞ్చేవ వజ్జఞ్చ భయతో పస్సన్తి, తే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో నామ.

ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీ, గచ్ఛోపి జలాసయోపి, ఇధ పన జలాసయో అధిప్పేతో, తస్మా ఉప్పలినియన్తి ఉప్పలవనేతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి యాని ఉదకస్స అన్తో నిముగ్గానేవ హుత్వా పుస్సన్తి వడ్ఢన్తి, తాని అన్తోనిముగ్గపోసీని. ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ తిట్ఠన్తీతి ఉదకం అతిక్కమిత్వా తిట్ఠన్తి. తత్థ యాని అచ్చుగ్గమ్మ ఠితాని సూరియరస్మిసమ్ఫస్సం ఆగమయమానాని, తాని అజ్జ పుప్ఫనకాని. యాని సమోదకం ఠితాని, తాని స్వే పుప్ఫనకాని. యాని ఉదకా అనుగ్గతాని అన్తోనిముగ్గపోసీని, తాని తతియదివసే పుప్ఫనకాని. ఉదకా పన అనుగ్గతాని అఞ్ఞానిపి సరోగఉప్పలాదీని నామ అత్థి, యాని నేవ పుప్ఫిస్సన్తి మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖానేవ భవిస్సన్తి, తాని పాళిం నారుళ్హాని, ఆహరిత్వా పన దీపేతబ్బానీతి అట్ఠకథాయం పకాసితాని. యథేవ హి తాని చతుబ్బిధాని పుప్ఫాని, ఏవమేవ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి చత్తారో పుగ్గలా.

తత్థ యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా నయేన సఙ్ఖిత్తేన మాతికాయ ఠపియమానాయ దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా అరహత్తం గణ్హితుం సమత్థో పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి వుచ్చతి. యస్స పుగ్గలస్స సఙ్ఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ. యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసో మనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో. యస్స పుగ్గలస్స బహుమ్పి సుణతో బహుమ్పి భణతో బహుమ్పి ధారయతో బహుమ్పి వాచయతో న తాయ జాతియా ధమ్మాభిసమయో హోతి, తేన అత్తభావేన మగ్గం వా ఫలం వా అన్తమసో ఝానం వా విపస్సనం వా నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో పదపరమో. తత్థ భగవా ఉప్పలవనాదిసదిసం దససహస్సిలోకధాతుం ఓలోకేన్తో అజ్జ పుప్ఫనకాని వియ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, స్వే పుప్ఫనకాని వియ విపఞ్చితఞ్ఞూ, తతియదివసే పుప్ఫనకాని వియ నేయ్యే, మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖపుప్ఫాని వియ పదపరమే చ అద్దస, పస్సన్తో చ ‘‘ఏత్తకా అప్పరజక్ఖా, ఏత్తకా మహారజక్ఖా, తత్రాపి ఏత్తకా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి ఏవం సబ్బాకారతోవ అద్దస.

తత్థ తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇమస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే భగవతో ధమ్మదేసనా అత్థం సాధేతి. పదపరమానం అనాగతత్థాయ వాసనా హోతి. అథ భగవా ఇమేసం చతున్నం పుగ్గలానం అత్థావహం ధమ్మదేసనం విదిత్వా దేసేతుకమ్యతం ఉప్పాదేత్వా పున సబ్బేపి తీసు భవేసు సత్తే భబ్బాభబ్బవసేన ద్వే కోట్ఠాసే అకాసి. యే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యే తే సత్తా కమ్మావరణేన సమన్నాగతా విపాకావరణేన సమన్నాగతా కిలేసావరణేన సమన్నాగతా అస్సద్ధా అచ్ఛన్దికా దుప్పఞ్ఞా అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం, ఇమే తే సత్తా అభబ్బా. కతమే తే సత్తా భబ్బా? యే తే సత్తా న కమ్మావరణేన…పే… ఇమే తే సత్తా భబ్బా’’తి (విభ. ౮౨౬-౮౨౭). తత్థ సబ్బేపి అభబ్బపుగ్గలే పహాయ భబ్బపుగ్గలేయేవ ఞాణేన పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఏత్తకా రాగచరితా, ఏత్తకా దోస, మోహ, వితక్క, సద్ధా, బుద్ధిచరితా’’తి ఛ కోట్ఠాసే అకాసి, ఏవం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సామీతి చిన్తేసి. ఏత్థ చ అప్పరజక్ఖాదిభబ్బాదివసేన ఆవజ్జేన్తస్స భగవతో తే సత్తా పుఞ్జపుఞ్జావ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, న ఏకేకాతి దట్ఠబ్బం.

పచ్చభాసీతి పతిఅభాసి. అపారుతాతి వివటా. అమతస్స ద్వారాతి అరియమగ్గో. సో హి అమతసఙ్ఖాతస్స నిబ్బానస్స ద్వారం, సో మయా వివరిత్వా ఠపితో మహాకరుణూపనిస్సయేన సయమ్భూఞాణేన అధిగతత్తాతి దస్సేతి. ‘‘అపారుతం తేసం అమతస్స ద్వార’’న్తి కేచి పఠన్తి. పముఞ్చన్తు సద్ధన్తి సబ్బే అత్తనో సద్ధం ముఞ్చన్తు విస్సజ్జేన్తు పవేదేన్తు, మయా దేసితే ధమ్మే మయి చ అత్తనో సద్దహనాకారం ఉట్ఠాపేన్తూతి అత్థో. పచ్ఛిమపదద్వయే అయమత్థో – అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తితమ్పి ఇమం పణీతం ఉత్తమం ధమ్మం కాయవాచాకిలమథసఞ్ఞీ హుత్వా న భాసిం, న భాసిస్సామీతి చిన్తేసిం, ఇదాని పన సబ్బో జనో సద్ధాభాజనం ఉపనేతు, పూరేస్సామి నేసం సఙ్కప్పన్తి. అన్తరధాయీతి సత్థారం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా అన్తరహితో, సకట్ఠానమేవ గతోతి అత్థో. సత్థుసన్తికఞ్హి ఉపగతానం దేవానం బ్రహ్మానఞ్చ తస్స పురతో అన్తరధానం నామ సకట్ఠానగమనమేవ.

బ్రహ్మయాచనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చవగ్గియకథావణ్ణనా

౧౦. ఏతదహోసీతి ఏతం అహోసి, ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి అయం ధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తో వితక్కో ఉదపాదీతి అత్థో. ఆళారోతి తస్స నామం. దీఘపిఙ్గలో కిరేస. సో హి తుఙ్గసరీరతాయ దీఘో, పిఙ్గలచక్ఖుతాయ పిఙ్గలో, తేనస్స ‘‘ఆళారో’’తి నామం అహోసి. కాలామోతి గోత్తం. పణ్డితోతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౪) పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో, సమాపత్తిపటిలాభసంసిద్ధేన అధిగమబాహుసచ్చసఙ్ఖాతేన పణ్డితభావేన సమన్నాగతోతి అత్థో. బ్యత్తోతి వేయ్యత్తియేన సమన్నాగతో, సమాపత్తిపటిలాభపచ్చయేన పారిహారికపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన బ్యత్తభావేన సమన్నాగతోతి అత్థో. మేధావీతి ఠానుప్పత్తియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. అథ వా మేధావీతి తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ తంతంఇతికత్తబ్బతాపఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ చ మేధాయ సమన్నాగతోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అప్పరజక్ఖజాతికోతి సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితత్తా నిక్కిలేసజాతికో విసుద్ధసత్తో. ఆజానిస్సతీతి సల్లక్ఖేస్సతి పటివిజ్ఝిస్సతి.

భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీతి భగవతోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జి. భగవా కిర దేవతాయ కథితేనేవ నిట్ఠం అగన్త్వా సయమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తో ఇతో సత్తమదివసమత్థకే కాలం కత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి అద్దస. తం సన్ధాయాహ ‘‘భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీ’’తి. మహాజానియోతి సత్తదివసబ్భన్తరే పత్తబ్బమగ్గఫలతో పరిహీనత్తా మహతీ జాని పరిహాని అస్సాతి మహాజానియో. అక్ఖణే నిబ్బత్తత్థా ఇధ ధమ్మదేసనట్ఠానం ఆగమనపాదాపి నత్థి, అథాహం తత్థ గచ్ఛేయ్యం, గన్త్వా దేసియమానం ధమ్మమ్పిస్స సోతుం సోతపసాదోపి నత్థి, ఏవం మహాజానియో జాతోతి దస్సేతి. కిం పన భగవతా తం అత్తనో బుద్ధానుభావేన ధమ్మం ఞాపేతుం న సక్కాతి? ఆమ న సక్కా, న హి పరతోఘోసమన్తరేన సావకానం ధమ్మాభిసమయో సమ్భవతి, అఞ్ఞథా ఇతరపచ్చయరహితస్సపి ధమ్మాభిసమయేన భవితబ్బం, న చ తం అత్థి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, పచ్చయా సమ్మాదిట్ఠియా ఉప్పాదాయ పరతో చ ఘోసో అజ్ఝత్తఞ్చ యోనిసోమనసికారో’’తి (అ. ని. ౨.౧౨౭).

ఉదకోతి తస్స నామం, రామస్స పన పుత్తతాయ రామపుత్తో. అభిదోసకాలకతోతి అడ్ఢరత్తే కాలకతో. భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీతి ఇధాపి కిర భగవా దేవతాయ కథితవచనేన సన్నిట్ఠానం అకత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తో ‘‘హియ్యో అడ్ఢరత్తే కాలం కత్వా ఉదకో రామపుత్తో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో’’తి అద్దస, తస్మా ఏవం వుత్తం. సేసం పురిమసదిసమేవ.

బహూపకారాతి బహుఉపకారా. పధానపహితత్తం ఉపట్ఠహింసూతి పధానత్థాయ పేసితత్తభావం వసనట్ఠానే పరివేణసమ్మజ్జనేన పత్తచీవరం గహేత్వా అనుబన్ధనేన ముఖోదకదన్తకట్ఠదానాదినా చ ఉపట్ఠహింసు. కే పనేతే పఞ్చవగ్గియా నామ? యే తే –

రామో ధజో లక్ఖణో చాపి మన్తీ;

కోణ్డఞ్ఞో చ భోజో సుయామో సుదత్తో;

ఏతే తదా అట్ఠ అహేసుం బ్రాహ్మణా;

ఛళఙ్గవా మన్తం వియాకరింసూతి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౪; జా. అట్ఠ. ౧.నిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.అవిదూరేనిదానకథా);

బోధిసత్తస్స జాతకాలే సుపినపటిగ్గాహకా చేవ లక్ఖణపటిగ్గాహకా చ అట్ఠ బ్రాహ్మణా. తేసు తయో ద్వేధా బ్యాకరింసు ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అగారం అజ్ఝావసమానో రాజా హోహితి చక్కవత్తీ, పబ్బజమానో బుద్ధో’’తి. పఞ్చ బ్రాహ్మణా ఏకంసబ్యాకరణా అహేసుం ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అగారే న తిట్ఠతి, బుద్ధోవ హోతీ’’తి. తేసు పురిమా తయో యథామన్తపదం గతా. ఏతే హి లక్ఖణమన్తసఙ్ఖాతవేదవచనానురూపం పటిపన్నా ద్వే గతియో భవన్తి అనఞ్ఞాతి వుత్తనియామేన నిచ్ఛినితుం అసక్కోన్తా వుత్తమేవ పటిపజ్జింసు, న మహాపురిసస్స బుద్ధభావప్పత్తిం పచ్చాసీసింసు. ఇమే పన కోణ్డఞ్ఞాదయో పఞ్చ ‘‘ఏకంసతో బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి జాతనిచ్ఛయత్తా మన్తపదం అతిక్కన్తా. తే అత్తనా లద్ధం తుట్ఠిదానం ఞాతకానం విస్సజ్జేత్వా ‘‘అయం మహాపురిసో అగారే న అజ్ఝావసిస్సతి, ఏకన్తేన బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి నిబ్బేమతికా బోధిసత్తం ఉద్దిస్స సమణపబ్బజ్జం పబ్బజితా, తేసం పుత్తాతిపి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తం. ఏతే కిర దహరకాలేవ బహూ మన్తే జానింసు, తస్మా నే బ్రాహ్మణా ఆచరియట్ఠానే ఠపయింసు. తే ‘‘పచ్ఛా అమ్హేహి పుత్తదారజటం ఛిన్దిత్వా న సక్కా భవిస్సతి పబ్బజితు’’న్తి దహరకాలేయేవ పబ్బజిత్వా రమణీయాని సేనాసనాని పరిభుఞ్జన్తా విచరింసు. కాలేన కాలం పన ‘‘కిం భో మహాపురిసో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో’’తి పుచ్ఛన్తి. మనుస్సా ‘‘కుహిం తుమ్హే మహాపురిసం పస్సిస్సథ, తీసు పాసాదేసు వివిధనాటకమజ్ఝే దేవో వియ సమ్పత్తిం అనుభోతీ’’తి వదన్తి. తే సుత్వా ‘‘న తావ మహాపురిసస్స ఞాణం పరిపాకం గచ్ఛతీ’’తి అప్పోస్సుక్కా విహరింసుయేవ.

కస్మా పనేత్థ భగవా ‘‘బహుకారా ఖో మే పఞ్చవగ్గియా’’తి ఆహ. కిం ఉపకారకానంయేవ ఏస ధమ్మం దేసేతి, అనుపకారకానం న దేసేతీతి? నో న దేసేతి. పరిచయవసేన హేస ఆళారఞ్చేవ కాలామం ఉదకఞ్చ రామపుత్తం ఓలోకేసి. ఏతస్మిం పన బుద్ధక్ఖేత్తే ఠపేత్వా అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞం అఞ్ఞో పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికాతుం సమత్థో నామ నత్థి. కస్మా? తథావిధఉపనిస్సయత్తా. పుబ్బే కిర పుఞ్ఞకరణకాలే ద్వే భాతరో అహేసుం. తే చ ఏకతో సస్సం అకంసు. తత్థ జేట్ఠస్స ‘‘ఏకస్మిం సస్సే నవ వారే అగ్గసస్సదానం మయా దాతబ్బ’’న్తి అహోసి. సో వప్పకాలే బీజగ్గం నామ దత్వా గబ్భకాలే కనిట్ఠేన సద్ధిం మన్తేసి ‘‘గబ్భకాలే గబ్భం ఫాలేత్వా దస్సామీ’’తి. కనిట్ఠో ‘‘తరుణసస్సం నాసేతుకామోసీ’’తి ఆహ. జేట్ఠో కనిట్ఠస్స అననువత్తనభావం ఞత్వా ఖేత్తం విభజిత్వా అత్తనో కోట్ఠాసతో గబ్భం ఫాలేత్వా ఖీరం నీహరిత్వా సప్పిఫాణితేన యోజేత్వా అదాసి, పుథుకకాలే పుథుకం కారేత్వా అదాసి, లాయనే లాయనగ్గం, వేణికరణే వేణగ్గం, వేణియో పురిసభారవసేన బన్ధిత్వా కలాపకరణే కలాపగ్గం, ఖలే కలాపానం ఠపనదివసే ఖలగ్గం, మద్దిత్వా వీహీనం రాసికరణదివసే ఖలభణ్డగ్గం, కోట్ఠాగారే ధఞ్ఞస్స పక్ఖిపనదివసే కోట్ఠగ్గన్తి ఏవం ఏకస్మిం సస్సే నవ వారే అగ్గదానం అదాసి. కనిట్ఠో పన ఖలతో ధఞ్ఞం ఉద్ధరిత్వా గహణదివసే అదాసి. తేసు జేట్ఠో అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞత్థేరో జాతో, కనిట్ఠో సుభద్దపరిబ్బాజకో. ఇతి ఏకస్మిం సస్సే నవన్నం అగ్గదానానం దిన్నత్తా ఠపేత్వా థేరం అఞ్ఞో పఠమం ధమ్మం సచ్ఛికాతుం సమత్థో నామ నత్థి. ‘‘నవన్నం అగ్గదానానం దిన్నత్తా’’తి ఇదఞ్చ తస్స రత్తఞ్ఞూనం అగ్గభావత్థాయ కతాభినీహారానురూపం పవత్తితసావకపారమియా చిణ్ణన్తే పవత్తితత్తా వుత్తం. తిణ్ణమ్పి హి బోధిసత్తానం తంతంపారమియా సిఖాప్పత్తకాలే పవత్తితం పుఞ్ఞం అపుఞ్ఞం వా గరుతరవిపాకమేవ హోతి, ధమ్మస్స చ సబ్బపఠమం సచ్ఛికిరియాయ వినా కథం రత్తఞ్ఞూనం అగ్గభావసిద్ధీతి? ‘‘బహుకారా ఖో మే పఞ్చవగ్గియా’’తి ఇదం పన ఉపకారానుస్సరణమత్తకేనేవ వుత్తం.

ఇసిపతనే మిగదాయేతి తస్మిం కిర పదేసే అనుప్పన్నే బుద్ధే పచ్చేకసమ్బుద్ధా గన్ధమాదనపబ్బతే సత్తాహం నిరోధసమాపత్తియా వీతినామేత్వా నిరోధా వుట్ఠాయ నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆకాసేన ఆగన్త్వా నిపతన్తి. తత్థ చీవరం పారుపిత్వా నగరే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చా గమనకాలేపి తతోయేవ ఉప్పతిత్వా గచ్ఛన్తి. ఇతి ఇసయో ఏత్థ నిపతన్తి ఉప్పతన్తి చాతి తం ఠానం ‘‘ఇసిపతన’’న్తి సఙ్ఖం గతం, మిగానం పన అభయత్థాయ దిన్నత్తా ‘‘మిగదాయో’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇసిపతనే మిగదాయే’’తి. అఞ్ఞే బుద్ధా పఠమం ధమ్మదేసనత్థాయ గచ్ఛన్తా ఆకాసేన గన్త్వా తత్థేవ ఓతరన్తి, అమ్హాకం పన భగవా ఉపకస్స ఆజీవకస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘ఉపకో ఇమం అద్ధానం పటిపన్నో, సో మం దిస్వా సల్లపిత్వా గమిస్సతి, అథ పున నిబ్బిన్నో ఆగమ్మ అరహత్తం సచ్ఛికరిస్సతీ’’తి ఞత్వా అట్ఠారసయోజనం మగ్గం పదసావ అగమాసి. తేన వుత్తం ‘‘యేన బారాణసీ, తేన చారికం పక్కామీ’’తి.

౧౧. అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధిన్తి గయాయ చ బోధిస్స చ వివరే తిగావుతన్తరే ఠానే. బోధిమణ్డతో హి గయా తీణి గావుతాని, బారాణసీ అట్ఠారస యోజనాని. ఉపకో బోధిమణ్డస్స చ గయాయ చ అన్తరే భగవన్తం అద్దస. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ‘‘అన్తరా గామఞ్చ నదిఞ్చ యాతీ’’తి ఏవం ఏకమేవ అన్తరా-సద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేనపి యోజేతబ్బో హోతి, అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి సామివచనస్స పసఙ్గే అన్తరా-సద్దయోగేన ఉపయోగవచనస్స ఇచ్ఛితత్తా. ఇధ పన యోజేత్వా ఏవ వుత్తో. అద్ధానమగ్గన్తి అద్ధానసఙ్ఖాతం మగ్గం, దీఘమగ్గన్తి అత్థో. అద్ధానగమనసమయస్స విభఙ్గే ‘‘అద్ధయోజనం గచ్ఛిస్సామీతి భుఞ్జితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (పాచి. ౨౧౮) అద్ధయోజనమ్పి అద్ధానమగ్గో హోతి. బోధిమణ్డతో పన గయా తిగావుతం. విప్పసన్నానీతి సుట్ఠు పసన్నాని. ఇన్ద్రియానీతి మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని. పరిసుద్ధోతి నిద్దోసో. పరియోదాతోతి తస్సేవ వేవచనం. నిరుపక్కిలేసతాయేవ హి ఏస ‘‘పరియోదాతో’’తి వుత్తో, న సేతభావేన. ఏతస్స పరియోదాతతం దిస్వావ ఇన్ద్రియానం విప్పసన్నతం అఞ్ఞాసి, నయగ్గాహీపఞ్ఞా కిరేసా తస్స ఆజీవకస్స.

సబ్బాభిభూతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా ఠితో. సబ్బవిదూతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అవేదిం అఞ్ఞాసిం సబ్బసో ఞేయ్యావరణస్స పహీనత్తా. సబ్బేసు ధమ్మేసు అనూపలిత్తోతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు రజ్జనదుస్సనముయ్హనాదినా కిలేసలేపేన అలిత్తో. సబ్బఞ్జహోతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం జహిత్వా ఠితో. అప్పహాతబ్బమ్పి హి కుసలాబ్యాకతం తప్పటిబద్ధకిలేసప్పహానేన పహీనత్తా న హోతీతి జహితమేవ హోతి. తణ్హక్ఖయే విముత్తోతి తణ్హక్ఖయే నిబ్బానే ఆరమ్మణకరణవసేన విముత్తో. సయం అభిఞ్ఞాయాతి సబ్బం చతుభూమకధమ్మం అత్తనావ జానిత్వా. కముద్దిసేయ్యన్తి కం అఞ్ఞం ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసేయ్యం.

న మే ఆచరియో అత్థీతి లోకుత్తరధమ్మే మయ్హం ఆచరియో నామ నత్థి. కిఞ్చాపి హి లోకియధమ్మానమ్పి యాదిసో లోకనాథస్స అధిగమో, న తాదిసో అధిగమో పరూపదేసో అత్థి, లోకుత్తరధమ్మే పనస్స లేసోపి నత్థి. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం సీలాదీహి గుణేహి పటినిధిభూతో పుగ్గలో నామ నత్థి. సమ్మాసమ్బుద్ధోతి హేతునా నయేన చత్తారి సచ్చాని సయం బుద్ధో. సీతిభూతోతి సబ్బకిలేసగ్గినిబ్బాపనేన సీతిభూతో, కిలేసానం యేవ నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో.

కాసినం పురన్తి కాసిరట్ఠే నగరం. ఆహఞ్ఛన్తి ఆహనిస్సామి. అమతదున్దుభిన్తి వేనేయ్యానం అమతాధిగమాయ ఉగ్ఘోసనాదిం కత్వా సత్థు ధమ్మదేసనా ‘‘అమతదున్దుభీ’’తి వుత్తా, ధమ్మచక్కపటిలాభాయ తం అమతభేరిం పహరిస్సామీతి గచ్ఛామీతి వుత్తం హోతి.

అరహసి అనన్తజినోతి అనన్తజినోపి భవితుం యుత్తోతి అత్థో. అనన్తఞాణో జితకిలేసోతి అనన్తజినో. హుపేయ్యపావుసోతి ఆవుసో ఏవమ్పి నామ భవేయ్య, ఏవంవిధే నామ రూపరతనే ఈదిసేన ఞాణేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. అయఞ్హిస్స పబ్బజ్జాయ పచ్చయో జాతో. కతాధికారో హేస. తథా హి భగవా తేన సమాగమనత్థం పదసావ తం మగ్గం పటిపజ్జి. పక్కామీతి వఙ్కహారజనపదం నామ అగమాసి.

తత్థేకం మిగలుద్దకగామకం నిస్సాయ వాసం కప్పేసి, జేట్ఠకలుద్దకో తం ఉపట్ఠాసి. తస్మిఞ్చ జనపదే చణ్డా మక్ఖికా హోన్తి. అథ నం ఏకాయ చాటియా వసాపేసుం. మిగలుద్దకో దూరం మిగవం గచ్ఛన్తో ‘‘అమ్హాకం అరహన్తే మా పమజ్జీ’’తి చాపం నామ ధీతరం ఆణాపేత్వా అగమాసి సద్ధిం పుత్తభాతుకేహి. సా చస్స ధీతా దస్సనీయా హోతి కోట్ఠాససమ్పన్నా. దుతియదివసే ఉపకో ఘరం ఆగతో తం దారికం సబ్బం ఉపచారం కత్వా పరివిసితుం ఉపగతం దిస్వా రాగేన అభిభూతో భుఞ్జితుమ్పి అసక్కోన్తో భాజనేన భత్తం ఆదాయ వసనట్ఠానం గన్త్వా భత్తం ఏకమన్తం నిక్ఖిపిత్వా ‘‘సచే చాపం లభామి, జీవామి. నో చే, మరామీ’’తి నిరాహారో సయి. సత్తమే దివసే మాగవికో ఆగన్త్వా ధీతరం ఉపకస్స పవత్తిం పుచ్ఛి. సా ‘‘ఏకదివసమేవ ఆగన్త్వా పున నాగతపుబ్బో’’తి ఆహ.

మాగవికో ఆగతవేసేనేవ నం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛిస్సామీతి తఙ్ఖణంయేవ గన్త్వా ‘‘కిం, భన్తే, అఫాసుక’’న్తి పాదే పరామసన్తో పుచ్ఛి. ఉపకో నిత్థునన్తో పరివత్తతియేవ. సో ‘‘వద భన్తే, యం మయా సక్కా కాతుం, సబ్బం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ఉపకో ‘‘సచే చాపం లభామి, జీవామి, నో చే, మయ్హమేవ మరణం సేయ్యో’’తి ఆహ. జానాసి కిర, భన్తే, కిఞ్చి సిప్పన్తి? న జానామీతి. న, భన్తే, కిఞ్చి సిప్పం అజానన్తేన సక్కా ఘరావాసం అధిట్ఠాతున్తి. సో ఆహ ‘‘నాహం కిఞ్చి సిప్పం జానామి, అపిచ తుమ్హాకం మంసహారకో భవిస్సామి, మంసఞ్చ విక్కిణిస్సామీ’’తి. మాగవికో ‘‘అమ్హాకమ్పి ఏతదేవ రుచ్చతీ’’తి ఉత్తరసాటకం దత్వా ఘరం ఆనేత్వా ధీతరం అదాసి. తేసం సంవాసమన్వాయ పుత్తో విజాయి, ‘‘సుభద్దో’’తిస్స నామం అకంసు. చాపా తస్స రోదనకాలే ‘‘మంసహారకస్స పుత్త మిగలుద్దకస్స పుత్త మా రోది మా రోదీ’’తిఆదీని వదమానా పుత్తతోసనగీతేన ఉపకం ఉప్పణ్డేసి. ‘‘భద్దే త్వం మం అనాథోతి మఞ్ఞసి, అత్థి మే అనన్తజినో నామ సహాయో, తస్సాహం సన్తికం గమిస్సామీ’’తి ఆహ. చాపా ‘‘ఏవమయం అట్టీయతీ’’తి ఞత్వా పునప్పునం కథేసి. సో ఏకదివసం అనారోచేత్వావ మజ్ఝిమదేసాభిముఖో పక్కామి.

భగవా చ తేన సమయేన సావత్థియం విహరతి జేతవనే, అథ ఖో భగవా పటికచ్చేవ భిక్ఖూ ఆణాపేసి ‘‘యో, భిక్ఖవే, అనన్తజినోతి పుచ్ఛమానో ఆగచ్ఛతి, తస్స మం దస్సేయ్యాథా’’తి. ఉపకోపి ఖో ‘‘కుహిం అనన్తజినో వసతీ’’తి పుచ్ఛన్తో అనుపుబ్బేన సావత్థిం ఆగన్త్వా విహారమజ్ఝే ఠత్వా ‘‘కుహిం అనన్తజినో’’తి పుచ్ఛి. తం భిక్ఖూ భగవతో సన్తికం నయింసు. సో చ భగవన్తం దిస్వా ‘‘సఞ్జానాథ మం భగవా’’తి ఆహ. ఆమ ఉపక సఞ్జానామి, కుహిం పన త్వం వసిత్థాతి. వఙ్కహారజనపదే, భన్తేతి. ఉపక మహల్లకోసి జాతో, పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీతి. పబ్బజిస్సామి, భన్తేతి. భగవా పబ్బాజేత్వా తస్స కమ్మట్ఠానం అదాసి. సో కమ్మట్ఠానే కమ్మం కరోన్తో అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ కాలం కత్వా అవిహేసు నిబ్బత్తో, నిబ్బత్తిక్ఖణేయేవ చ అరహత్తం పాపుణి. అవిహే నిబ్బత్తమత్తా హి సత్త జనా అరహత్తం పాపుణింసు, తేసం సో అఞ్ఞతరో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అవిహం ఉపపన్నాసే, విముత్తా సత్త భిక్ఖవో;

రాగదోసపరిక్ఖీణా, తిణ్ణా లోకే విసత్తికం.

‘‘ఉపకో పలగణ్డో చ, పుక్కుసాతి చ తే తయో;

భద్దియో ఖణ్డదేవో చ, బాహురగ్గి చ సఙ్గియో;

తే హిత్వా మానుసం దేహం, దిబ్బయోగం ఉపచ్చగు’’న్తి. (సం. ని. ౧.౫౦, ౧౦౫);

౧౨. సణ్ఠపేసున్తి ‘‘నేవ అభివాదేతబ్బో’’తిఆదినా కతికం అకంసు. బాహుల్లికోతి చీవరబాహుల్లాదీనం అత్థాయ పటిపన్నో. పధానవిబ్భన్తోతి పధానతో పుబ్బే అనుట్ఠితదుక్కరచరణతో విబ్భన్తో భట్ఠో పరిహీనో. ఆవత్తో బాహుల్లాయాతి చీవరాదిబహుభావత్థాయ ఆవత్తో. అపిచ ఖో ఆసనం ఠపేతబ్బన్తి అపిచ ఖో పనస్స ఉచ్చకులే నిబ్బత్తస్స ఆసనమత్తం ఠపేతబ్బన్తి వదింసు. అసణ్ఠహన్తాతి బుద్ధానుభావేన బుద్ధతేజేన అభిభూతా అత్తనో కతికాయ ఠాతుం అసక్కోన్తా. నామేన చ ఆవుసోవాదేన చ సముదాచరన్తీతి ‘‘గోతమా’’తి చ ‘‘ఆవుసో’’తి చ వదన్తి, ‘‘ఆవుసో గోతమ, మయం ఉరువేలాయం పధానకాలే తుయ్హం పత్తచీవరం గహేత్వా విచరిమ్హ, ముఖోదకం దన్తకట్ఠం అదమ్హ, వుత్థపరివేణం సమ్మజ్జిమ్హ, పచ్ఛా తే కో వత్తపటిపత్తిం అకాసి, కచ్చి అమ్హేసు పక్కన్తేసు న చిన్తయిత్థా’’తి ఏవరూపం కథం కథేన్తీతి అత్థో.

న చిరస్సేవాతి అచిరేనేవ. కులపుత్తాతి దువిధా కులపుత్తా జాతికులపుత్తా ఆచారకులపుత్తా చ, ఏతే పన ఉభయథాపి కులపుత్తాయేవ. అగారస్మాతి ఘరా. అగారాయ హితం అగారియం, కసిగోరక్ఖాది కుటుమ్బపోసనకమ్మం వుచ్చతి. నత్థి ఏత్థ అగారియన్తి అనగారియం. పబ్బజ్జాయేతం అధివచనం. పబ్బజన్తీతి ఉపగచ్ఛన్తి ఉపసఙ్కమన్తి. తదనుత్తరన్తి తం అనుత్తరం. బ్రహ్మచరియపరియోసానన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స పరియోసానం, అరహత్తఫలన్తి వుత్తం హోతి. తస్స హి అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనోయేవ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా, అపరప్పచ్చయం కత్వాతి అత్థో. ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సథాతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహరిస్సథ.

ఇరియాయాతి దుక్కరఇరియాయ. పటిపదాయాతి దుక్కరపటిపత్తియా. దుక్కరకారికాయాతి పసతపసతముగ్గయూసాదిఆహరణాదినా దుక్కరకరణేన. ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి మనుస్సధమ్మతో ఉపరి. అలం అరియం కాతున్తి అలమరియో, అరియభావాయ సమత్థోతి వుత్తం హోతి, ఞాణదస్సనమేవ ఞాణదస్సనవిసేసో, అలమరియో చ సో ఞాణదస్సనవిసేసో చాతి అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో. ఞాణదస్సనన్తి చ దిబ్బచక్ఖుపి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి పచ్చవేక్ఖణఞాణమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి వుచ్చతి. ‘‘అప్పమత్తో సమానో ఞాణదస్సనం ఆరాధేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౧౧) హి ఏత్థ దిబ్బచక్ఖు ఞాణదస్సనం నామ. ‘‘ఞాణదస్సనాయ చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౫) ఏత్థ విపస్సనాఞాణం. ‘‘అభబ్బా తే ఞాణదస్సనాయ అనుత్తరాయ సమ్బోధాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౬) ఏత్థ మగ్గో. ‘‘అయమఞ్ఞో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో అధిగతో ఫాసువిహారో’’తి (మ. ని. ౧.౩౨౮) ఏత్థ ఫలం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది ‘అకుప్పా మే చేతోవిముత్తి, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬) ఏత్థ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘ఞాణఞ్చ పన మే దస్సనం ఉదపాది ‘సత్తాహకాలకతో ఆళారో కాలామో’’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౦; మహావ. ౧౦) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. ఇధ పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానో అరియమగ్గో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ వా అధిప్పేతం.

అభిజానాథ మే నోతి అభిజానాథ ను మే. ఏవరూపం పభావితమేతన్తి ఏత్థ ఏవరూపం వాక్యభేదన్తి అత్థో, అపి ను అహం ఉరువేలాయం పధానే తుమ్హాకం సఙ్గణ్హనత్థం అనుక్కణ్ఠనత్థం రత్తిం వా దివా వా ఆగన్త్వా ‘‘ఆవుసో, మయం యత్థ కత్థచి గమిస్సామాతి మా వితక్కయిత్థ, మయ్హం ఓభాసో వా కమ్మట్ఠాననిమిత్తం వా పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏవరూపం కఞ్చి వచనభేదం అకాసిన్తి అధిప్పాయో. తే ఏకపదేనేవ సతిం లభిత్వా ఉప్పన్నగారవా ‘‘అద్ధా ఏస బుద్ధో జాతో’’తి సద్దహిత్వా ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి ఆహంసు. అసక్ఖి ఖో భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతున్తి భగవా పఞ్చవగ్గియే భిక్ఖూ ‘‘బుద్ధో అహ’’న్తి జానాపేతుం అసక్ఖి. అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠాపేసున్తి అఞ్ఞాయ అరహత్తప్పత్తియా చిత్తం ఉపట్ఠపేసుం అభినీహరింసు.

ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తవణ్ణనా

౧౩. ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తాతి ద్వే ఇమే, భిక్ఖవే, కోట్ఠాసా, ద్వే భాగాతి అత్థో. భాగవచనో హేత్థ అన్త-సద్దో ‘‘పుబ్బన్తే ఞాణం అపరన్తే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౬౩) వియ. ఇమస్స పన పదస్స ఉచ్చారణసమకాలం పవత్తనిగ్ఘోసో బుద్ధానుభావేన హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం పత్వా దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. తస్మింయేవ సమయే పరిపక్కకుసలమూలా సచ్చాభిసమ్బోధాయ కతాధికారా అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖా బ్రహ్మానో సమాగచ్ఛింసు. పచ్ఛిమదిసాయ సూరియో అత్థమేతి, పాచీనదిసాయ ఆసాళ్హనక్ఖత్తేన యుత్తో పుణ్ణచన్దో ఉగ్గచ్ఛతి. తస్మిం సమయే భగవా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తం ఆరభన్తో ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, అన్తా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పబ్బజితేనాతి గిహిబన్ధనం ఛేత్వా పబ్బజ్జుపగతేన. న సేవితబ్బాతి న వళఞ్జేతబ్బా నానుయుఞ్జితబ్బా. యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగోతి యో చ అయం వత్థుకామేసు కిలేసకామసుఖస్స అనుయోగో, కిలేసకామసంయుత్తస్స సుఖస్స అనుగతోతి అత్థో. హీనోతి లామకో. గమ్మోతి గామవాసీనం సన్తకో తేహి సేవితబ్బతాయ. పోథుజ్జనికోతి పుథుజ్జనేన అన్ధబాలజనేన ఆచిణ్ణో. అనరియోతి న అరియో న విసుద్ధో న ఉత్తమో, న వా అరియానం సన్తకో. అనత్థసంహితోతి న అత్థసంహితో, హితసుఖావహకారణం అనిస్సితోతి అత్థో. అత్తకిలమథానుయోగోతి అత్తనో కిలమథస్స అనుయోగో, దుక్ఖకరణం దుక్ఖుప్పాదనన్తి అత్థో. దుక్ఖోతి కణ్టకాపస్సయసేయ్యాదీహి అత్తబాధనేహి దుక్ఖావహో. మజ్ఝిమా పటిపదాతి అరియమగ్గం సన్ధాయ వుత్తం. మగ్గో హి కామసుఖల్లికానుయోగో ఏకో అన్తో, అత్తకిలమథానుయోగో ఏకో అన్తో, ఏతే ద్వే అన్తే న ఉపేతి న ఉపగచ్ఛతి, విముత్తో ఏతేహి అన్తేహి, తస్మా ‘‘మజ్ఝిమా పటిపదా’’తి వుచ్చతి. ఏతేసం మజ్ఝే భవత్తా మజ్ఝిమా, వట్టదుక్ఖనిస్సరణత్థికేహి పటిపజ్జితబ్బతో చ పటిపదాతి, తథా లోభో ఏకో అన్తో, దోసో ఏకో అన్తో. సస్సతం ఏకం అన్తం, ఉచ్ఛేదో ఏకో అన్తోతి పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.

చక్ఖుకరణీతిఆదీహి తమేవ పటిపదం థోమేతి. పఞ్ఞాచక్ఖుం కరోతీతి చక్ఖుకరణీ. సా హి చతున్నం సచ్చానం దస్సనాయ సంవత్తతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదిభేదస్స దస్సనస్స పవత్తనట్ఠేనాతి ‘‘చక్ఖుకరణీ’’తి వుచ్చతి. తయిదం సతిపి పటిపదాయ అనఞ్ఞత్తే అవయవవసేన సిజ్ఝమానో అత్థో సముదాయేన కతో నామ హోతీతి ఉపచారవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. దుతియపదం తస్సేవ వేవచనం. ఉపసమాయాతి కిలేసుపసమత్థాయ. అభిఞ్ఞాయాతి చతున్నం సచ్చానం అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి తేసంయేవ సమ్బుజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ. అథ వా నిబ్బానాయాతి అనుపాదిసేసనిబ్బానాయ. ‘‘ఉపసమాయా’’తి హి ఇమినా సఉపాదిసేసనిబ్బానం గహితం.

ఇదాని తం మజ్ఝిమప్పటిపదం సరూపతో దస్సేతుకామో ‘‘కతమా చ సా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయమేవా’’తిఆదినా నయేన విస్సజ్జేసి. తత్థ అయమేవాతి అవధారణవచనం అఞ్ఞస్స నిబ్బానగామిమగ్గస్స అత్థిభావపటిసేధనత్థం. సత్తాపటిక్ఖేపో హి ఇధ పటిసేధనం అలబ్భమానత్తా అఞ్ఞస్స మగ్గస్స. అరియోతి కిలేసానం ఆరకత్తా అరియో నిరుత్తినయేన. అరిపహానాయ సంవత్తతీతిపి అరియో అరయో పాపధమ్మా యన్తి అపగచ్ఛన్తి ఏతేనాతి కత్వా. అరియేన భగవతా దేసితత్తా అరియస్స అయన్తిపి అరియో, అరియభావప్పటిలాభాయ సంవత్తతీతిపి అరియో. ఏత్థ పన అరియకరో అరియోతిపి ఉత్తరపదలోపేన అరియ-సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. అట్ఠహి అఙ్గేహి ఉపేతత్తా అట్ఠఙ్గికో. మగ్గఙ్గసముదాయే హి మగ్గవోహారో, సముదాయో చ సముదాయీహి సమన్నాగతో నామ హోతి. అయం పనేత్థ వచనత్థో – అత్తనో అవయవభూతాని అట్ఠఙ్గాని ఏతస్స సన్తీతి అట్ఠఙ్గికోతి. పరమత్థతో పన అఙ్గానియేవ మగ్గో పఞ్చఙ్గికతూరియాదీని వియ, న చ అఙ్గవినిముత్తో ఛళఙ్గో వేదో వియ. కిలేసే మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో నిరుత్తినయేన, నిబ్బానం మగ్గతి గవేసతీతి వా మగ్గో. అరియమగ్గో హి నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోన్తో గవేసన్తో వియ హోతి. నిబ్బానత్థికేహి మగ్గీయతీతి వా మగ్గో వివట్టూపనిస్సయపుఞ్ఞకరణతో పట్ఠాయ తదత్థపటిపత్తితో. గమ్మతి వా తేహి పటిపజ్జీయతీతి మగ్గో. ఏత్థ పన ఆదిఅన్తవిపరియాయేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా.

సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స కతమో సో ఇతి చేతి అత్థో, కతమాని వా తాని అట్ఠఙ్గానీతి. సబ్బలిఙ్గవిభత్తివచనసాధారణో హి అయం నిపాతో. ఏకమేకమ్పి అఙ్గం మగ్గోయేవ. యథాహ ‘‘సమ్మాదిట్ఠి మగ్గో చేవ హేతు చా’’తి (ధ. స. ౧౦౩౯). పోరాణాపి భణన్తి ‘‘దస్సనమగ్గో సమ్మాదిట్ఠి, అభినిరోపనమగ్గో సమ్మాసఙ్కప్పో…పే… అవిక్ఖేపమగ్గో సమ్మాసమాధీ’’తి. నను చ అఙ్గాని సముదితాని మగ్గో అన్తమసో సత్తఙ్గవికలస్స అరియమగ్గస్స అభావతోతి? సచ్చమేతం సచ్చసమ్పటివేధే, మగ్గప్పచ్చయతాయ పన యథాసకం కిచ్చకరణేన పచ్చేకమ్పి తాని మగ్గోయేవ, అఞ్ఞథా సముదితానమ్పి తేసం మగ్గకిచ్చం న సమ్భవేయ్యాతి. సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు సమ్మా పస్సతీతి సమ్మాదిట్ఠి, సమ్మా సఙ్కప్పేతి సమ్పయుత్తధమ్మే నిబ్బానసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే అభినిరోపేతీతి సమ్మాసఙ్కప్పో, సమ్మా వదతి ఏతాయాతి సమ్మావాచా, సమ్మా కరోతి ఏతేనాతి సమ్మాకమ్మం, తదేవ సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మా ఆజీవతి ఏతేనాతి సమ్మాఆజీవో, సమ్మా వాయమతి ఉస్సహతీతి సమ్మావాయామో, సమ్మా సరతి అనుస్సరతీతి సమ్మాసతి, సమ్మా సమాధియతి చిత్తం ఏతేనాతి సమ్మాసమాధీతి ఏవం నిబ్బచనం వేదితబ్బం. ఇదాని అయం ఖో సా భిక్ఖవేతి తమేవ పటిపదం నిగమేన్తో ఆహ. తస్సత్థో – య్వాయం చత్తారోపి లోకుత్తరమగ్గే ఏకతో కత్వా కథితో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం ఖో సా భిక్ఖవే…పే… నిబ్బానాయ సంవత్తతీతి.

౧౪. ఏవం మజ్ఝిమపటిపదం సరూపతో దస్సేత్వా ఇదాని చత్తారి అరియసచ్చాని దస్సేతుం ‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ (విసుద్ధి. ౨.౫౩౦) దుక్ఖన్తి ఏత్థ దు-ఇతి అయం సద్దో కుచ్ఛితే దిస్సతి. కుచ్ఛితఞ్హి పుత్తం ‘‘దుపుత్తో’’తి వదన్తి, ఖం-సద్దో పన తుచ్ఛే. తుచ్ఛఞ్హి ఆకాసం ‘‘ఖ’’న్తి వుచ్చతి. ఇదఞ్చ పఠమసచ్చం కుచ్ఛితం అనేకఉపద్దవాధిట్ఠానతో, తుచ్ఛం బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తభావవిరహితతో, తస్మా కుచ్ఛితత్తా తుచ్ఛత్తా చ ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి. యస్మా పనేతం బుద్ధాదయో అరియా పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా ‘‘అరియసచ్చ’’న్తి వుచ్చతి. అరియపటివిజ్ఝితబ్బఞ్హి సచ్చం పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన ‘‘అరియసచ్చ’’న్తి వుత్తం. అరియస్స తథాగతస్స సచ్చన్తిపి అరియసచ్చం. తథాగతేన హి సయం అధిగతత్తా పవేదితత్తా తతో ఏవ చ అఞ్ఞేహి అధిగమనీయత్తా తం తస్స హోతీతి. అథ వా ఏతస్స అభిసమ్బుద్ధత్తా అరియభావసిద్ధితో అరియసాధకం సచ్చన్తిపి అరియసచ్చం పుబ్బే వియ ఉత్తరపదలోపేన. అవితథభావేన వా అరణీయత్తా అధిగన్తబ్బత్తా అరియం సచ్చన్తిపి అరియసచ్చం. సచ్చత్థం పన చతున్నమ్పి సచ్చానం పరతో ఏకజ్ఝం దస్సయిస్సామ.

ఇదాని తం దుక్ఖం అరియసచ్చం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం జాతి-సద్దో అనేకత్థో. తథా హేస ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి (దీ. ని. ౧.౩౧; మ. ని. ౧.౧౪౮) ఏత్థ భవే ఆగతో. ‘‘అత్థి, విసాఖే, నిగణ్ఠా నామ సమణజాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) ఏత్థ నికాయే. ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౭౧) ఏత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణే. ‘‘యం మాతుకుచ్ఛిస్మిం పఠమం చిత్తం ఉప్పన్నం పఠమం విఞ్ఞాణం పాతుభూతం, తదుపాదాయ సావస్స జాతీ’’తి (మహావ. ౧౨౪) ఏత్థ పటిసన్ధియం. ‘‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౧; మ. ని. ౩.౨౦౭) ఏత్థ పసూతియం. ‘‘అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౦౩) ఏత్థ కులే. స్వాయమిధ గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమనం, తావ పవత్తేసు ఖన్ధేసు, ఇతరేసం పటిసన్ధిక్ఖణేస్వేవాతి దట్ఠబ్బో. అయమ్పి చ పరియాయకథావ, నిప్పరియాయతో పన తత్థ తత్థ నిబ్బత్తమానానం సత్తానం యే ఖన్ధా పాతుభవన్తి, తేసం పఠమపాతుభావో జాతి నామ.

కస్మా పనేసా దుక్ఖాతి చే? అనేకేసం దుక్ఖానం వత్థుభావతో. అనేకాని హి దుక్ఖాని. సేయ్యథిదం – దుక్ఖదుక్ఖం విపరిణామదుక్ఖం సఙ్ఖారదుక్ఖం పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం పరియాయదుక్ఖం నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి. తత్థ కాయికచేతసికా దుక్ఖా వేదనా సభావతో చ నామతో చ దుక్ఖత్తా దుక్ఖదుక్ఖన్తి వుచ్చతి. సుఖా వేదనా విపరిణామదుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో విపరిణామదుక్ఖం. ఉపేక్ఖా వేదనా చేవ సేసా చ తేభూమకా సఙ్ఖారా ఉదయబ్బయపీళితత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖం. కణ్ణసూలదన్తసూలరాగజపరిళాహదోసజపరిళాహాదికాయికచేతసికా ఆబాధా పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ అపాకటభావతో పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం. ద్వత్తింసకమ్మకారణాదిసముట్ఠానో ఆబాధో అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ పాకటభావతో అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం. ఠపేత్వా దుక్ఖదుక్ఖం సేసదుక్ఖం సచ్చవిభఙ్గే ఆగతం జాతిఆది సబ్బమ్పి తస్స తస్స దుక్ఖస్స వత్థుభావతో పరియాయదుక్ఖం. దుక్ఖదుక్ఖం పన నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి వుచ్చతి. తత్రాయం జాతి యం తం బాలపణ్డితసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౬ ఆదయో) భగవతాపి ఉపమావసేన పకాసితం ఆపాయికం దుక్ఖం, యఞ్చ సుగతియమ్పి మనుస్సలోకే గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స వత్థుభావతో దుక్ఖా. తేనాహు పోరాణా –

‘‘జాయేథ నో చే నరకేసు సత్తో;

తత్థగ్గిదాహాదికమప్పసయ్హం;

లభేథ దుక్ఖం న కుహిం పతిట్ఠం;

ఇచ్చాహ దుక్ఖాతి మునీధ జాతిం.