౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకం

సన్నిపాతానుజాననాదికథావణ్ణనా

౧౩౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకే తరన్తి ప్లవన్తి ఏత్థ బాలాతి తిత్థం. ఇతోతి ఇమస్మిం సాసనే లద్ధితో. తం కథేన్తీతి ‘‘ఇమస్మిం నామ దివసే ముహుత్తే వా ఇదం కత్తబ్బ’’న్తిఆదినా కథేన్తి.

౧౩౪. ‘‘సుణాతు మే భన్తే’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) విత్థారతో ఆగతమేవాతి న ఇధ విత్థారయిస్సామ, అత్థికేహి పన తతోయేవ గహేతబ్బం.

౧౩౫. ఆపజ్జిత్వా వా వుట్ఠితోతి ఏత్థ ఆరోచితాపి ఆపత్తి అసన్తీ నామ హోతీతి వేదితబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘యస్స పన ఏవం అనాపన్నా వా ఆపత్తి ఆపజ్జిత్వా చ పన వుట్ఠితా వా దేసితా వా ఆరోచితా వా, తస్స సా ఆపత్తి అసన్తీ నామ హోతీ’’తి. ముసావాదో నామ వచీభేదపచ్చయా హోతీతి ఆహ ‘‘న ముసావాదలక్ఖణేనా’’తి. భగవతో పన వచనేనాతి సమ్పజానముసావాదే కిం హోతి? ‘‘దుక్కటం హోతీ’’తి ఇమినా వచనేన. వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతీతి యస్మా యస్స భిక్ఖునో అధమ్మికాయ పటిఞ్ఞాయ తుణ్హీభూతస్స నిసిన్నస్స మనోద్వారే ఆపత్తి నామ నత్థి, యస్మా పన ఆవి కాతబ్బం న ఆవి అకాసి, తేనస్స వచీద్వారే అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతి.

వాచాతి వాచాయ, య-కారలోపేనాయం నిద్దేసో. కేనచి మనుజేన వాచాయ అనాలపన్తోతి యోజేతబ్బం. గిరం నో చ పరే భణేయ్యాతి ‘‘ఇమే సోస్సన్తీ’’తి పరపుగ్గలే సన్ధాయ సద్దమ్పి న నిచ్ఛారేయ్య. ఆపజ్జేయ్య వాచసికన్తి వాచతో సముట్ఠితం ఆపత్తిం ఆపజ్జేయ్య.

అన్తరాయకరోతి విప్పటిసారవత్థుతాయ పామోజ్జాదిసమ్భవం నివారేత్వా పఠమజ్ఝానాదీనం అధిగమాయ అన్తరాయకరో. తస్స భిక్ఖునో ఫాసు హోతీతి అవిప్పటిసారమూలకానం పామోజ్జాదీనం వసేన తస్స భిక్ఖునో సుఖా పటిపదా సమ్పజ్జతీతి అత్థో.

సన్నిపాతానుజాననాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సీమానుజాననకథావణ్ణనా

౧౩౮. ఇతరోపీతి సుద్ధపంసుపబ్బతాదిం సన్ధాయ వదతి. హత్థిప్పమాణో నామ పబ్బతో హేట్ఠిమకోటియా అడ్ఢట్ఠమరతనుబ్బేధో. తస్మాతి యస్మా ఏకేన న వట్టతి, తస్మా. ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డప్పమాణతా థూలతాయ గహేతబ్బా, న తులగణనాయ. అన్తోసారమిస్సకానన్తి అన్తోసారరుక్ఖేహి మిస్సకానం. సూచిదణ్డకప్పమాణోతి సీహళదీపే లేఖనదణ్డప్పమాణోతి వదన్తి, సో చ కనిట్ఠఙ్గులిపరిమాణోతి దట్ఠబ్బం. ఏతన్తి నవమూలసాఖానిగ్గమనం. పరభాగే కిత్తేతుం వట్టతీతి బహి నిక్ఖమిత్వా ఠితేసు అట్ఠసు మగ్గేసు ఏకిస్సా దిసాయ ఏకం, అపరాయ ఏకన్తి ఏవం చతూసు ఠానేసు కిత్తేతుం వట్టతి.

యత్థ కత్థచి ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా అన్తరవాసకో తేమియతీతి సిక్ఖాకరణీయం ఆగతలక్ఖణేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేత్వా అన్తరవాసకం అనుక్ఖిపిత్వా తిత్థేన వా అతిత్థేన వా ఉత్తరన్తియా భిక్ఖునియా ఏకద్వఙ్గులమత్తమ్పి అన్తరవాసకో తేమియతి. భిక్ఖునియా ఏవ గహణఞ్చేత్థ భిక్ఖునీవిభఙ్గే భిక్ఖునియా వసేన నదీలక్ఖణస్స పాళియం ఆగతత్తా తేనేవ నయేన దస్సనత్థం కతం. సీమం బన్ధన్తానం నిమిత్తం హోతీతి అయం వుత్తలక్ఖణా నదీ సముద్దం వా పవిసతు తళాకం వా, పభవతో పట్ఠాయ నిమిత్తం హోతి. అజ్ఝోత్థరిత్వా ఆవరణం పవత్తతియేవాతి ఆవరణం అజ్ఝోత్థరిత్వా సన్దతియేవ. అప్పవత్తమానాతి అసన్దమానుదకా. ఆవరణఞ్హి పత్వా నదియా యత్తకే పదేసే ఉదకం అసన్దమానం సన్తిట్ఠతి, తత్థ నదీనిమిత్తం కాతుం న వట్టతి. ఉపరి సన్దమానట్ఠానేయేవ వట్టతి, అసన్దమానట్ఠానే పన ఉదకనిమిత్తం కాతుం వట్టతి. ఠితమేవ హి ఉదకనిమిత్తే వట్టతి, న సన్దమానం. తేనేవాహ ‘‘పవత్తనట్ఠానే నదీనిమిత్తం, అప్పవత్తనట్ఠానే ఉదకనిమిత్తం కాతుం వట్టతీ’’తి. నదిం భిన్దిత్వాతి మాతికాముఖద్వారేన నదీకూలం భిన్దిత్వా. ఉక్ఖేపిమన్తి కూపతో వియ ఉక్ఖిపిత్వా గహేతబ్బం.

సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానాతి తికోణరచ్ఛాసణ్ఠానా. ముదిఙ్గసణ్ఠానాతి ముదిఙ్గభేరీ వియ మజ్ఝే విత్థతా ఉభోసు కోటీసు సఙ్కోటితా హోతి. ఉపచారం ఠపేత్వాతి పచ్ఛా సీమం బన్ధన్తానం సీమాయ ఓకాసం ఠపేత్వా. అన్తోనిమిత్తగతేహి పనాతి ఏకస్స గామస్స ఉపడ్ఢం అన్తో కత్తుకామతాయ సతి సబ్బేసం ఆగమనే పయోజనం నత్థీతి కత్వా వుత్తం. ఆగన్తబ్బన్తి చ సామీచివసేన వుత్తం, నాయం నియమో ‘‘ఆగన్తబ్బమేవా’’తి. తేనేవాహ ‘‘ఆగమనమ్పి అనాగమనమ్పి వట్టతీ’’తి. అబద్ధాయ హి సీమాయ నానాగామఖేత్తానం నానాసీమసభావత్తా తేసం అనాగమనేపి వగ్గకమ్మం న హోతి, తస్మా అనాగమనమ్పి వట్టతి. బద్ధాయ పన సీమాయ ఏకసీమభావతో పున అఞ్ఞస్మిం కమ్మే కరియమానే అన్తో సీమగతేహి ఆగన్తబ్బమేవాతి ఆహ ‘‘అవిప్పవాససీమా…పే… ఆగన్తబ్బ’’న్తి. నిమిత్తకిత్తనకాలే అసోధితాయపి సీమాయ నేవత్థి దోసో నిమిత్తకిత్తనస్స అపలోకనాదీసు అఞ్ఞతరాభావతో.

భణ్డుకమ్మాపుచ్ఛనం సన్ధాయ పబ్బజ్జా-గహణం. సుఖకరణత్థన్తి సబ్బేసం సన్నిపాతనపరిస్సమం పహాయ అప్పతరేహి సుఖకరణత్థం. ఏకవీసతి భిక్ఖూ గణ్హాతీతి వీసతివగ్గకరణీయపరమత్తా సఙ్ఘకమ్మస్స కమ్మారహేన సద్ధిం ఏకవీసతి భిక్ఖూ గణ్హాతి. ఇదఞ్చ నిసిన్నానం వసేన వుత్తం. హేట్ఠిమన్తతో హి యత్థ ఏకవీసతి భిక్ఖూ నిసీదితుం సక్కోన్తి, తత్తకే పదేసే సీమం బన్ధితుం వట్టతి. న సక్ఖిస్సన్తీతి అవిప్పవాససీమాయ బద్ధభావం అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘సమానసంవాసకమేవ సమూహనిస్సామా’’తి వాయమన్తా న సక్ఖిస్సన్తి. బద్ధాయ హి అవిప్పవాససీమాయ తం అసమూహనిత్వా ‘‘సమానసంవాసకసీమం సమూహనిస్సామా’’తి కతాయపి కమ్మవాచాయ అసమూహతావ హోతి సీమా. పఠమఞ్హి అవిప్పవాసం సమూహనిత్వా పచ్ఛా సీమా సమూహనితబ్బా. ఏకరతనప్పమాణా సువిఞ్ఞేయ్యతరా హోతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఏకరతనప్పమాణా వట్టతీ’’తి. ఏకఙ్గులమత్తాపి సీమన్తరికా వట్టతియేవ. తత్తకేనపి హి సీమా అసమ్భిన్నావ హోతి.

అవసేసనిమిత్తానీతి మహాసీమాయ బాహిరపస్సే నిమిత్తాని. ఖణ్డసీమతో పట్ఠాయ బన్ధనం ఆచిణ్ణం, ఆచిణ్ణకరణేనేవ చ సమ్మోహో న హోతీతి ఆహ ‘‘ఖణ్డసీమతోవ పట్ఠాయ బన్ధితబ్బా’’తి. కుటిగేహేతి కుటిఘరే, భూమిఘరేతి అత్థో. ఉదుక్ఖలన్తి ఖుద్దకావాటం. నిమిత్తం న కాతబ్బన్తి తం రాజిం వా ఉదుక్ఖలం వా నిమిత్తం న కాతబ్బం.

హేట్ఠా న ఓతరతీతి భిత్తితో ఓరం నిమిత్తాని ఠపేత్వా కిత్తితత్తా హేట్ఠా ఆకాసప్పదేసం న ఓతరతి. హేట్ఠాపి ఓతరతీతి సచే హేట్ఠా అన్తోభిత్తియం ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసో హోతి, ఓతరతి. ఓతరమానా చ ఉపరిసీమప్పమాణేన న ఓతరతి, సమన్తా భిత్తిప్పమాణేన ఓతరతి. ఓతరణానోతరణం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి సచే హేట్ఠా ఏకవీసతియా భిక్ఖూనం ఓకాసో హోతి, ఓతరతి. నో చే, న ఓతరతీతి అధిప్పాయో. సబ్బో పాసాదో సీమట్ఠో హోతీతి ఉపరిమతలేన సద్ధిం ఏకాబద్ధభిత్తికో వా హోతు మా వా, సబ్బోపి పాసాదో సీమట్ఠోవ హోతి.

తాలమూలకపబ్బతేతి తాలమూలసదిసే పబ్బతే. సో చ హేట్ఠా మహన్తో హుత్వా అనుపుబ్బేన తనుకో హోతీతి దట్ఠబ్బం. పణవసణ్ఠానో మజ్ఝే తనుకో హోతి మూలే అగ్గే చ విత్థతో. హేట్ఠా వా మజ్ఝే వాతి ముదిఙ్గసణ్ఠానస్స హేట్ఠా పణవసణ్ఠానస్స మజ్ఝే. ఆకాసపబ్భారన్తి భిత్తియా అపరిక్ఖిత్తపబ్భారం. అన్తోలేణం హోతీతి పబ్బతస్స అన్తో లేణం హోతి. సీమామాళకేతి ఖణ్డసీమామాళకే. మహాసీమం సోధేత్వా వా కమ్మం కాతబ్బన్తి మహాసీమగతా భిక్ఖూ హత్థపాసం వా ఆనేతబ్బా, సీమతో వా బహి కాతబ్బాతి అధిప్పాయో. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘మహాసీమగతేహి భిక్ఖూహి తం సాఖం వా పారోహం వా అనామసిత్వా ఠాతబ్బన్తి అధిప్పాయో’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. పురిమనయేపీతి ఖణ్డసీమాయ ఉట్ఠహిత్వా మహాసీమాయ ఓణతరుక్ఖేపి. ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతీతి ఖణ్డసీమాయ అన్తో ఠితత్తా రుక్ఖస్స తత్థ ఠితో హత్థపాసంయేవ ఆనేతబ్బోతి ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతి.

౧౪౦. పారయతీతి అజ్ఝోత్థరతి. పారాతి సీమాపేక్ఖో ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో. అస్సాతి భవేయ్య. ఇధాధిప్పేతనావాయ పమాణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన…పే… తయో జనే వహతీ’’తి. ఇమినా చ వుత్తప్పమాణతో ఖుద్దకా నావా విజ్జమానాపి ఇధ అసన్తపక్ఖం భజతీతి దీపేతి. అవస్సం లబ్భనేయ్యా ధువనావావ హోతీతి సమ్బన్ధో. రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా కతోతి పాఠసేసో. పరతీరే సమ్ముఖట్ఠానేతి ఓరిమతీరే సబ్బపరియన్తనిమిత్తస్స సమ్ముఖట్ఠానే. సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వాతి ఏత్థ సచే ఏకం గామఖేత్తం హోతి, ఉభోసు తీరేసు సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వా సమ్మన్నితబ్బా. నానాగామక్ఖేత్తం చే, సమానసంవాసకసీమాబన్ధనకాలే అనాగన్తుమ్పి వట్టతి. అవిప్పవాససీమాసమ్ముతియం పన ఆగన్తబ్బమేవ. యస్మా ఉభోసు తీరేసు నిమిత్తకిత్తనమత్తేన దీపకో సఙ్గహితో నామ న హోతి, తస్మా దీపకేపి నిమిత్తాని విసుం కిత్తేతబ్బానేవాతి ఆహ ‘‘దీపకస్స ఓరిమన్తే చ పారిమన్తే చ నిమిత్తం కిత్తేతబ్బ’’న్తి. దీపకసిఖరన్తి దీపకమత్థకం. పబ్బతసణ్ఠానాతి దీపకస్స ఏకతో అధికతరత్తా వుత్తం.

సీమానుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపోసథాగారాదికథావణ్ణనా

౧౪౨. వత్థువసేన వుత్తన్తి ‘‘మయఞ్చమ్హా అసమ్మతాయ భూమియా నిసిన్నా పాతిమోక్ఖం అస్సుమ్హా’’తి వత్థుమ్హి పాతిమోక్ఖసవనస్స ఆగతత్తా వుత్తం. ఉపోసథప్పముఖం నామ ఉపోసథాగారస్స సమ్ముఖట్ఠానం. పాళియం ‘‘పఠమం నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా’’తి ఏత్తకమేవ వత్వా సీమాసమ్ముతియం వియ ‘‘పబ్బతనిమిత్తం పాసాణనిమిత్త’’న్తిఆదినా విసేసేత్వా నిమిత్తానం అదస్సితత్తా ‘‘ఖుద్దకాని వా…పే… యాని కానిచి నిమిత్తానీ’’తి వుత్తం. కిత్తేతుం వట్టతీతి ఇమినా సమ్బన్ధో.

అవిప్పవాససీమానుజాననకథావణ్ణనా

౧౪౪. అస్సాతి భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స. ద్వేపి సీమాయోతి పఠమం వుత్తా అవిప్పవాససీమా సమానసంవాసకసీమా చ. న కమ్మవాచం వగ్గం కరోన్తీతి కమ్మవాచం న భిన్దన్తి, కమ్మం న కోపేన్తీతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి ఏత్థ. గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ న ఓత్థరతీతి ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి వుత్తత్తా. సీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి అవిప్పవాససీమాసఙ్ఖం గచ్ఛతి. ఏకమ్పి కులం పవిట్ఠం వాతి అభినవకతగేహేసు సబ్బపఠమం ఏకమ్పి కులం పవిట్ఠం అత్థి. అగతం వాతి పోరాణకగామే అఞ్ఞేసు గేహాని ఛడ్డేత్వా గతేసు ఏకమ్పి కులం అగతం అత్థి.

అవిప్పవాససీమా న సమూహన్తబ్బాతి మహాసీమం సన్ధాయ వదతి. నిరాసఙ్కట్ఠానేసు ఠత్వాతి చేతియఙ్గణాదీనం ఖణ్డసీమాయ అనోకాసత్తా వుత్తం. ఖణ్డసీమఞ్హి బన్ధన్తా తాదిసం ఠానం పహాయ అఞ్ఞస్మిం వివిత్తే ఓకాసే బన్ధన్తి. అప్పేవ నామ సమూహనితుం సక్ఖిస్సన్తీతి అవిప్పవాససీమంయేవ సమూహనితుం సక్ఖిస్సన్తి, న ఖణ్డసీమం. పటిబన్ధితుం పన న సక్ఖిస్సన్తేవాతి ఖణ్డసీమాయ అఞ్ఞాతత్తా న సక్ఖిస్సన్తి. న సమూహనితబ్బాతి ఖణ్డసీమం అజానన్తేహి న సమూహనితబ్బా. ఉపోసథస్స విసుం గహితత్తా అవసేసకమ్మవసేన సమానసంవాసతా వేదితబ్బా.

గామసీమాదికథావణ్ణనా

౧౪౭. అపరిచ్ఛిన్నాయాతి బద్ధసీమావసేన అకతపరిచ్ఛేదాయ. యేన కేనచి ఖణిత్వా అకతోతి అన్తమసో తిరచ్ఛానేనపి ఖణిత్వా అకతో. తస్స అన్తోహత్థపాసం విజహిత్వా ఠితో కమ్మం కోపేతీతి ఇమినా బహిపరిచ్ఛేదతో యత్థ కత్థచి ఠితో కమ్మం న కోపేతీతి దీపేతి. యం పన వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘పరిచ్ఛేదబ్భన్తరే హత్థపాసం విజహిత్వా ఠితోపి పరిచ్ఛేదతో బహి అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపి కమ్మం కోపేతి, ఇదం సబ్బఅట్ఠకథాసు సన్నిట్ఠాన’’న్తి, తత్థ ‘‘అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదం అనతిక్కమిత్వా ఠితోపి కమ్మం కోపేతీ’’తి ఇదం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం ఉపలబ్భతి. యది చేతం ద్విన్నం సఙ్ఘానం విసుం ఉపోసథాదికమ్మకరణాధికారే వుత్తత్తా ఉదకుక్ఖేపతో బహి అఞ్ఞం ఉదకుక్ఖేపం అనతిక్కమిత్వా ఉపోసథాదికరణత్థం ఠితో సఙ్ఘో సీమాసమ్భేదసమ్భవతో కమ్మం కోపేతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం సియా, ఏవం సతి యుజ్జేయ్య. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయ లీనత్థప్పకాసనియం వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం తత్తకంయేవ పరిచ్ఛేదన్తి దుతియం ఉదకుక్ఖేపం అనతిక్కన్తోపి కోపేతి. కస్మా? అత్తనో ఉదకుక్ఖేపసీమాయ పరేసం ఉదకుక్ఖేపసీమాయ అజ్ఝోత్థటత్తా సీమాసమ్భేదో హోతి, తస్మా కోపేతీ’’తి. ‘‘ఇదం సబ్బఅట్ఠకథాసు సన్నిట్ఠాన’’న్తి చ ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తన్తి గహేతబ్బం సబ్బాసుపి అట్ఠకథాసు సీమాసమ్భేదస్స అనిచ్ఛితత్తా. తేనేవ హి ‘‘అత్తనో చ అఞ్ఞేసఞ్చ ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదస్స అన్తరా అఞ్ఞో ఉదకుక్ఖేపో సీమన్తరికత్థాయ ఠపేతబ్బో’’తి వుత్తం. అఞ్ఞే పనేత్థ అఞ్ఞథాపి పపఞ్చేన్తి, తం న గహేతబ్బం.

సబ్బత్థ సఙ్ఘో నిసీదతీతి హత్థపాసం అవిజహిత్వా నిసీదతి. ఉదకుక్ఖేపసీమాకమ్మం నత్థీతి యస్మా సబ్బోపి నదీపదేసో భిక్ఖూహి అజ్ఝోత్థటో, తస్మా సమన్తతో నదియా అభావా ఉదకుక్ఖేపే పయోజనం నత్థి. ఉదకుక్ఖేపప్పమాణా సీమన్తరికా సువిఞ్ఞేయ్యతరా హోతి, సీమాసమ్భేదసఙ్కా న చ సియాతి సామీచిదస్సనత్థం ‘‘అఞ్ఞో ఉదకుక్ఖేపో సీమన్తరికత్థాయ ఠపేతబ్బో’’తి వుత్తం. యత్తకేన పన సీమాసమ్భేదో న హోతి, తత్తకం ఠపేతుం వట్టతియేవ. తేనేవాహు పోరాణా ‘‘యత్తకేన సీమాసఙ్కరో న హోతి, తత్తకమ్పి ఠపేతుం వట్టతీ’’తి. ఊనకం పన న వట్టతీతి ఇదమ్పి ఉదకుక్ఖేపసీమాయ పరిసవసేన వడ్ఢనతో సీమాసమ్భేదసఙ్కా సియాతి తంనివారణత్థమేవ వుత్తం.

గచ్ఛన్తియా పన నావాయ కాతుం న వట్టతీతి ఏత్థ ఉదకుక్ఖేపమనతిక్కమిత్వా పరివత్తమానాయ కాతుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. సీమం వా సోధేత్వాతి ఏత్థ సీమసోధనం నామ గామసీమాదీసు ఠితానం హత్థపాసానయనాది. ‘‘నదిం వినాసేత్వా తళాకం కరోన్తీ’’తి వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘హేట్ఠా పాళి బద్ధా’’తి, హేట్ఠానదిం ఆవరిత్వా పాళి బద్ధాతి అత్థో. ఛడ్డితమోదకన్తి తళాకరక్ఖణత్థం ఏకమన్తేన ఛడ్డితముదకం. దేవే అవస్సన్తేతి దుబ్బుట్ఠికాలే వస్సానేపి దేవే అవస్సన్తే. ఉప్పతిత్వాతి ఉత్తరిత్వా. గామనిగమసీమం ఓత్థరిత్వా పవత్తతీతి వుత్తప్పకారే వస్సకాలే చత్తారో మాసే అబ్బోచ్ఛిన్నా పవత్తతి. విహారసీమన్తి బద్ధసీమం సన్ధాయ వదతి.

అగమనపథేతి యత్థ తదహేవ గన్త్వా పచ్చాగన్తుం న సక్కా హోతి, తాదిసే పదేసే అరఞ్ఞసీమాసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతీతి సత్తబ్భన్తరసీమం సన్ధాయ వదతి. తేసన్తి మచ్ఛబన్ధానం. గమనపరియన్తస్స ఓరతోతి గమనపరియన్తస్స ఓరిమభాగే దీపకం పబ్బతఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం, న సముద్దప్పదేసం.

౧౪౮. సంసట్ఠవిటపాతి ఇమినా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆసన్నతం దీపేతి. బద్ధా హోతీతి పచ్ఛిమదిసాభాగే సీమం సన్ధాయ వుత్తం. తస్సా పదేసన్తి యత్థ ఠత్వా భిక్ఖూహి కమ్మం కాతుం సక్కా హోతి, తాదిసం పదేసం. యత్థ పన ఠితేహి కమ్మం కాతుం న సక్కా హోతి, తాదిసం పదేసం అన్తోకరిత్వా బన్ధన్తా సీమాయ సీమం సమ్భిన్దన్తి నామ. ద్విన్నం సీమానం నిమిత్తం హోతీతి నిమిత్తస్స సీమతో బాహిరత్తా సీమాసమ్భేదో న హోతీతి వుత్తం. సీమాసఙ్కరం కరోతీతి వడ్ఢిత్వా సీమప్పదేసం పవిట్ఠే ద్విన్నం సీమానం గతట్ఠానస్స దువిఞ్ఞేయ్యత్తా వుత్తం, న పన తత్థ కమ్మం కాతుం న వట్టతీతి దస్సనత్థం. న హి సీమా తత్తకేన అసీమా హోతి, ద్వే పన సీమా పచ్ఛా వడ్ఢితేన రుక్ఖేన అజ్ఝోత్థటత్తా ఏకాబద్ధా హోన్తి, తస్మా ఏకత్థ ఠత్వా కమ్మం కరోన్తేహి ఇతరం సోధేత్వా కాతబ్బం.

గామసీమాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపోసథభేదాదికథావణ్ణనా

౧౪౯. అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మన్తి ఏత్థ యత్థ చత్తారో వసన్తి, తత్థ పాతిమోక్ఖుద్దేసో అనుఞ్ఞాతో. యత్థ ద్వే వా తయో వా వసన్తి, తత్థ పారిసుద్ధిఉపోసథో. ఇధ పన తథా అకత్వా చతున్నం వసనట్ఠానే పారిసుద్ధిఉపోసథస్స కతత్తా తిణ్ణం వసనట్ఠానే చ పాతిమోక్ఖస్స ఉద్దిట్ఠత్తా ‘‘అధమ్మేనా’’తి వుత్తం. యస్మా సబ్బేవ న సన్నిపతింసు, ఛన్దపారిసుద్ధి చ సఙ్ఘమజ్ఝంయేవ ఆగచ్ఛతి, న గణమజ్ఝం, తస్మా ‘‘వగ్గ’’న్తి వుత్తం.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకథావణ్ణనా

౧౫౦. ఏవమేతం ధారయామీతి ‘‘సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహీ’’తి ఏత్థ ‘‘ఏవమేతం ధారయామీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదానం, సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహి చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తి వత్తబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా, దుతియమ్పి పుచ్ఛామి…పే… తస్మా తుణ్హీ, ఏవమేతం ధారయామీతి వత్వా ‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’న్తిఆదినా నయేన అవసేసే సుతేన సావితే ఉద్దిట్ఠో హోతీ’’తి వుత్తం. సుతేనాతి సుతపదేన. సవరభయన్తి వనచరకభయం. తేనాహ ‘‘అటవిమనుస్సభయ’’న్తి. ‘‘అవసేసం సుతేన సావేతబ్బ’’న్తి వచనతో నిదానుద్దేసే అనిట్ఠితే సుతేన సావేతబ్బం నామ నత్థీతి ఆహ ‘‘దుతియాదీసు ఉద్దేసేసూ’’తి. ఉద్దిట్ఠఉద్దేసాపేక్ఖఞ్హి అవసేసగ్గహణం, తస్మా నిదానే ఉద్దిట్ఠే పారాజికుద్దేసాదీసు యస్మిం విప్పకతే అన్తరాయో ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం.

తీహిపి విధీహీతి ఓసారణకథనసరభఞ్ఞేహి. ఏత్థ చ అత్థం భణితుకామతాయ సుత్తస్స ఓసారణా ఓసారణం నామ. తస్సేవ అత్థప్పకాసనా కథనం నామ. సుత్తస్స తదత్థస్స వా సరేన భణనం సరభఞ్ఞం నామ. సజ్ఝాయం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘సజ్ఝాయం కరోమీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా. ఓసారేత్వా పన కథేన్తేనాతి పఠమం ఉస్సారేత్వా పచ్ఛా అత్థం కథేన్తేన. మనుస్సానం పన ‘‘భణాహీ’’తి వత్తుం వట్టతీతి ఏత్థ ఉచ్చతరే నిసిన్నేనపి మనుస్సానం భణాహీతి విసేసేత్వాయేవ వత్తుం వట్టతి, అవిసేసేత్వా పన న వట్టతి. సజ్ఝాయం కరోన్తేనాతి యత్థ కత్థచి నిసీదిత్వా సజ్ఝాయం కరోన్తేన. థేరోతి యో కోచి అత్తనా వుడ్ఢతరో. ఏకం ఆపుచ్ఛిత్వాతి ఏకం వుడ్ఢతరం ఆపుచ్ఛిత్వా. అపరో ఆగచ్ఛతీతి అపరో తతోపి వుడ్ఢతరో ఆగచ్ఛతి.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకఅజ్ఝేసనాదికథావణ్ణనా

౧౫౫. చోదనావత్థు నామ ఏకం నగరం. సఙ్ఘఉపోసథాదిభేదేన నవవిధన్తి సఙ్ఘే ఉపోసథో గణే ఉపోసథో పుగ్గలే ఉపోసథోతి ఏవం కారకవసేన తయో, సుత్తుద్దేసో పారిసుద్ధిఉపోసథో అధిట్ఠానుపోసథోతి ఏవం కత్తబ్బాకారవసేన తయో, చాతుద్దసికో పన్నరసికో సామగ్గీఉపోసథోతి ఏవం దివసవసేన తయోతి నవవిధం. చతుబ్బిధం ఉపోసథకమ్మన్తి అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మం, అధమ్మేన సమగ్గం ఉపోసథకమ్మం, ధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మం, ధమ్మేన సమగ్గం ఉపోసథకమ్మన్తి ఏవం చతుబ్బిధమ్పి ఉపోసథకమ్మం. దువిధం పాతిమోక్ఖన్తి భిక్ఖుపాతిమోక్ఖం భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖన్తి దువిధం పాతిమోక్ఖం. నవవిధం పాతిమోక్ఖుద్దేసన్తి భిక్ఖూనం పఞ్చ ఉద్దేసా, భిక్ఖునీనం ఠపేత్వా అనియతుద్దేసం అవసేసా చత్తారోతి నవవిధం పాతిమోక్ఖుద్దేసం.

పక్ఖగణనాదిఉగ్గహణానుజాననకథావణ్ణనా

౧౫౮-౧౬౧. సమన్నాహరథాతి సల్లక్ఖేథ. పరియేసితబ్బానీతి భిక్ఖాచారేన పరియేసితబ్బాని.

దిసంగమికాదివత్థుకథావణ్ణనా

౧౬౩. ఉతువస్సేయేవాతి హేమన్తగిమ్హేసుయేవ.

పారిసుద్ధిదానకథావణ్ణనా

౧౬౪. యేన కేనచి అఙ్గపచ్చఙ్గేన విఞ్ఞాపేతీతి మనసా చిన్తేత్వా హత్థప్పయోగాదినా యేన కేనచి విఞ్ఞాపేతి. సఙ్ఘో నప్పహోతీతి ద్విన్నం ద్విన్నం అన్తరా హత్థపాసం అవిజహిత్వా పటిపాటియా ఠాతుం నప్పహోతి. ఇతరా పన బిళాలసఙ్ఖలికపారిసుద్ధి నామాతి ఏత్థ కేచి వదన్తి ‘‘బిళాలసఙ్ఖలికా బద్ధావ హోతి అన్తోగేహే ఏవ సమ్పయోజనత్తా, యథా సా న కత్థచి గచ్ఛతి, తథా సాపి న గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. ఇతరథా విసేసనం నిరత్థకం హోతీ’’తి. అపరే పన ‘‘యథా బహూహి మనుస్సేహి ఏకస్స బిళాలస్స అత్తనో అత్తనో సఙ్ఖలికా గీవాయ ఆబద్ధా బిళాలే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తి ఆబద్ధత్తా, న అఞ్ఞస్మిం బిళాలే గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తి అనాబద్ధత్తా, ఏవమేవస్స భిక్ఖుస్స బహూహి సఙ్ఖలికసదిసా ఛన్దపారిసుద్ధి దిన్నా, సా తస్మిం భిక్ఖుస్మిం గచ్ఛన్తే గచ్ఛతి తస్మిం సఙ్ఖలికా వియ ఆబద్ధత్తా, న అఞ్ఞస్మిం అనాబద్ధత్తా’’తి వదన్తి. సబ్బమ్పేతం న సారతో పచ్చేతబ్బం. అయం పనేత్థ సారో – యథా సఙ్ఖలికాయ పఠమవలయం దుతియంయేవ వలయం పాపుణాతి, న తతియం, ఏవమయమ్పి పారిసుద్ధిదాయకేన యస్స దిన్నా, తతో అఞ్ఞత్థ న గచ్ఛతీతి సఙ్ఖలికసదిసత్తా ‘‘బిళాలసఙ్ఖలికా’’తి వుత్తా. బిళాలసఙ్ఖలికగహణఞ్చేత్థ యాసం కాసఞ్చి సఙ్ఖలికానం ఉపలక్ఖణమత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఛన్దదానకథావణ్ణనా

౧౬౫. ‘‘సన్తి సఙ్ఘస్స కరణీయానీ’’తి వత్తబ్బే వచనవిపల్లాసేన ‘‘కరణీయ’’న్తి వుత్తం. తస్స సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థి. ‘‘హత్థపాసం ఆనేతబ్బోయేవా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

సఙ్ఘుపోసథాదికథావణ్ణనా

౧౬౮. సఙ్ఘసన్నిపాతతో పఠమం కాతబ్బం పుబ్బకరణన్తి వుత్తం, పుబ్బకరణతో పచ్ఛా కాతబ్బమ్పి ఉపోసథకమ్మతో పఠమం కాతబ్బత్తా పుబ్బకిచ్చన్తి వుత్తం. ఉభయమ్పి చేతం ఉపోసథకమ్మతో పఠమం కత్తబ్బత్తా కత్థచి పుబ్బకిచ్చమిచ్చేవ వోహరీయతి ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’న్తిఆదీసు వియ.

ఉపోసథోతి తీసు ఉపోసథదివసేసు అఞ్ఞతరదివసో. తస్మిఞ్హి సతి ఇదం సఙ్ఘస్స ఉపోసథకమ్మం పత్తకల్లం నామ హోతి, నాసతి. యథాహ ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౮౩). యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తాతి యత్తకా భిక్ఖూ తస్స ఉపోసథకమ్మస్స పత్తా యుత్తా అనురూపా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన చత్తారో భిక్ఖూ పకతత్తా, తే చ ఖో హత్థపాసం అవిజహిత్వా ఏకసీమాయం ఠితా. సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తీతి ఏత్థ యం సబ్బో సఙ్ఘో వికాలభోజనాదినా సభాగవత్థునా లహుకాపత్తిం ఆపజ్జతి, ఏవరూపా ‘‘వత్థుసభాగా’’తి వుచ్చన్తి. ఏతాసు హి అవిజ్జమానాసు విసభాగాసు విజ్జమానాసుపి పత్తకల్లం హోతియేవ.

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తీతి ‘‘న, భిక్ఖవే, సగహట్ఠాయ పరిసాయా’’తి (మహావ. ౧౫౪) వచనతో గహట్ఠో, ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునియా నిసిన్నపరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౧౮౩) నయేన వుత్తా భిక్ఖునీ సిక్ఖమానా సామణేరో సామణేరీ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో అన్తిమవత్థుఅజ్ఝాపన్నకో ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిత్తకో ఆపత్తియా అప్పటికమ్మే ఉక్ఖిత్తకో పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే ఉక్ఖిత్తకో పణ్డకో థేయ్యసంవాసకో తిత్థియపక్కన్తకో తిరచ్ఛానగతో మాతుఘాతకో పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో భిక్ఖునీదూసకో సఙ్ఘభేదకో లోహితుప్పాదకో ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమే వీసతి చాతి ఏకవీసతి పుగ్గలా వజ్జనీయా నామ, తే హత్థపాసతో బహికరణవసేన వజ్జేతబ్బా. ఏతేసు హి తివిధే ఉక్ఖిత్తకే సతి ఉపోసథం కరోన్తో సఙ్ఘో పాచిత్తియం ఆపజ్జతి, సేసేసు దుక్కటం. ఏత్థ చ తిరచ్ఛానగతోతి యస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తా, సోవ అధిప్పేతో, తిత్థియా గహట్ఠేనేవ సఙ్గహితా. ఏతేపి హి వజ్జనీయా. ఏవం పత్తకల్లం ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం.

అజ్జ మే ఉపోసథో పన్నరసోతిపీతి పి-సద్దేన పాళియం ఆగతనయేనేవ ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో’’తిపి వత్తుం వట్టతీతి దీపేతి. మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) పన ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో చాతుద్దసోతి వా పన్నరసోతి వా వత్వా అధిట్ఠామీతి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం.

సఙ్ఘుపోసథాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆపత్తిపటికమ్మవిధికథావణ్ణనా

౧౬౯. నను చ ‘‘న, భిక్ఖవే, సాపత్తికేన ఉపోసథో కాతబ్బో, యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏవం సాపత్తికస్స ఉపోసథకరణే విసుం పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి న దిస్సతి, తస్మా భగవతా పఞ్ఞత్తం ‘‘న సాపత్తికేన ఉపోసథో కాతబ్బో’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి…పే… పఞ్ఞత్తం హోతీతి వేదితబ్బ’’న్తి. కిఞ్చాపి విసుం పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి న దిస్సతి, అథ ఖో ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవికరేయ్యా’’తిఆదిం వదన్తేన అత్థతో పఞ్ఞత్తాయేవాతి అధిప్పాయో.

పారిసుద్ధిదానపఞ్ఞాపనేన చాతి ఇమినావ ‘‘సాపత్తికేన పారిసుద్ధిపి న దాతబ్బా’’తి దీపితం హోతి. న హి సాపత్తికో సమానో ‘‘పారిసుద్ధిం దమ్మి, పారిసుద్ధిం మే హర, పారిసుద్ధిం మే ఆరోచేహీ’’తి వత్తుమరహతి. తస్మా పారిసుద్ధిం దేన్తేన పఠమం సన్తీ ఆపత్తి దేసేతబ్బా ‘‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి వత్వా ఉపోసథో కాతబ్బో. ‘‘పాతిమోక్ఖం సోతబ్బ’’న్తి వచనతో యావ నిబ్బేమతికో న హోతి, తావ సభాగాపత్తిం పటిగ్గహేతుం న లభతి, అఞ్ఞేసఞ్చ కమ్మానం పరిసుద్ధో నామ హోతి. ‘‘పున నిబ్బేమతికో హుత్వా దేసేతబ్బం న చా’’తి నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం అత్థి, దేసితే పన దోసో నత్థి. ‘‘ఇతో వుట్ఠహిత్వా పటికరిస్సామీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. యథా సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సుణాతు మే భన్తే, సఙ్ఘో…పే… పటికరిస్సతీ’’తి ఞత్తిం ఠపేత్వా ఉపోసథం కాతుం లభతి, ఏవం తీహి ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా, ఇమే భిక్ఖూ సభాగం ఆపత్తిం ఆపన్నా. యదా అఞ్ఞం భిక్ఖుం సుద్ధం అనాపత్తికం పస్సిస్సన్తి, తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సన్తీ’’తి గణఞత్తిం ఠపేత్వా, ద్వీహి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఏకేనపి ‘‘పరిసుద్ధం లభిత్వా పటికరిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా కాతుం వట్టతీతి చ వదన్తి.

ఆపత్తిపటికమ్మవిధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

లిఙ్గాదిదస్సనకథావణ్ణనా

౧౭౯. ఆచారసణ్ఠానన్తి ఆచారసణ్ఠితి. ఆకరీయతి పకాసీయతి ఏతేనాతి ఆకారో. లీనం గమయతి బోధేతీతి లిఙ్గం. నిమియన్తి పరిచ్ఛిజ్జ ఞాయన్తి ఏతేనాతి నిమిత్తం. ఉద్దిసీయన్తి అపదిసీయన్తి ఏతేనాతి ఉద్దేసో. ‘‘అమ్హాకం ఇద’’న్తి అఞ్ఞాతం అవిదితన్తి అఞ్ఞాతకం. తఞ్చ అత్థతో పరసన్తకంయేవాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేసం సన్తక’’న్తి.

౧౮౦. నానాసంవాసకభావన్తి లద్ధినానాసంవాసకభావం. తస్స అభిభవో నామ తేసం లద్ధివిస్సజ్జాపనన్తి ఆహ ‘‘తం దిట్ఠిం న నిస్సజ్జాపేన్తీతి అత్థో’’తి.

నగన్తబ్బగన్తబ్బవారకథావణ్ణనా

౧౮౧. ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బాతి గరుకం పాతిమోక్ఖుద్దేసం విస్సజ్జేత్వా లహుకస్స అకత్తబ్బత్తా వుత్తం. ఆరఞ్ఞకేనాపి భిక్ఖునాతి ఏకచారికేన ఆరఞ్ఞకభిక్ఖునా, యత్థ వా సఙ్ఘపహోనకా భిక్ఖూ న సన్తి, తాదిసే అరఞ్ఞే వసన్తేన. తత్థ ఉపోసథం కత్వావ గన్తబ్బన్తి తస్స వసనట్ఠానే సఙ్ఘుపోసథస్స అప్పవత్తనతో వుత్తం. ఉపోసథన్తరాయోతి అత్తనో ఉపోసథన్తరాయో.

వజ్జనీయపుగ్గలసన్దస్సనకథావణ్ణనా

౧౮౩. హత్థపాసుపగమనమేవ పమాణన్తి భిక్ఖునీఆదయో ఠితా వా హోన్తు నిసిన్నా వా, తేసం హత్థపాసుపగమనమేవ ఆపత్తియా పమాణన్తి అధిప్పాయో, తస్మా ఏకసీమాయమ్పి హత్థపాసం జహాపేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

ఉపోసథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.