౩. వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకం

వస్సూపనాయికానుజాననకథావణ్ణనా

౧౮౪. వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకే ఇధ-సద్దో నిపాతమత్తోతి ఓకాసపరిదీపనస్సపి అసమ్భవతో అత్థన్తరస్స అబోధనతో వుత్తం. అపరజ్జుగతాయ అస్సాతి ఇమినా అసమానాధికరణవిసయో బాహిరత్థసమాసోయన్తి దస్సేతి. అపరజ్జూతి ఆసాళ్హీపుణ్ణమితో అపరం దినం, పాటిపదన్తి అత్థో. అస్సాతి ఆసాళ్హీపుణ్ణమియా.

వస్సానే చారికాపటిక్ఖేపాదికథావణ్ణనా

౧౮౫. అనపేక్ఖగమనేన వా అఞ్ఞత్థ అరుణం ఉట్ఠాపనేన వా ఆపత్తి వేదితబ్బాతి ఏత్థ అనపేక్ఖగమనేన ఉపచారాతిక్కమే ఆపత్తి వేదితబ్బా, సాపేక్ఖగమనేన అఞ్ఞత్థ అరుణుట్ఠాపనేన ఆపత్తి వేదితబ్బా.

సత్తాహకరణీయానుజాననకథావణ్ణనా

౧౮౭-౧౮౯. తీణి పరిహీనానీతి భిక్ఖునీనం వచ్చకుటిఆదీనం పటిక్ఖిత్తత్తా పహీనాని. వారేయ్యన్తి ఆవాహవివాహమఙ్గలం. సుత్తన్తోతి అత్తనో పగుణసుత్తన్తో. న పలుజ్జతీతి న వినస్సతి న అన్తరధాయతి.

పహితేయేవ అనుజాననకథావణ్ణనా

౧౯౯. భిక్ఖుగతికోతి భిక్ఖునిస్సితకో. సో పన యస్మా భిక్ఖూహి సద్ధిం వసతి, తస్మా వుత్తం ‘‘భిక్ఖూహి సద్ధిం వసనకపురిసో’’తి. సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా బహిద్ధా అరుణుట్ఠాపనం రత్తిచ్ఛేదో. అనిమన్తితేన గన్తుం న వట్టతీతి ఏత్థ అనిమన్తితత్తా సత్తాహకిచ్చం అధిట్ఠహిత్వా గచ్ఛన్తస్సపి వస్సచ్ఛేదో చేవ దుక్కటఞ్చ హోతీతి వేదితబ్బం. యథావుత్తఞ్హి రత్తిచ్ఛేదకారణం వినా తిరోవిహారే వసిత్వా ఆగచ్ఛిస్సామీతి గచ్ఛతోపి వస్సచ్ఛేదం వదన్తి. గన్తుం వట్టతీతి సత్తాహకరణీయేన గన్తుం వట్టతి. ఏవం గచ్ఛన్తేన చ అన్తోఉపచారసీమాయం ఠితేనేవ ‘‘అన్తోసత్తాహే ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా గన్తబ్బం. సచే ఆభోగం అకత్వా ఉపచారసీమం అతిక్కమతి, ఛిన్నవస్సోవ హోతీతి వదన్తి. భణ్డకన్తి చీవరం సన్ధాయ వుత్తం. పహిణన్తీతి చీవరధోవనాదికమ్మేన పహిణన్తి. సమ్పాపుణితుం న సక్కోతి, వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘అజ్జేవ ఆగమిస్సామీ’’తి సామన్తవిహారం గన్త్వా పున ఆగచ్ఛన్తస్స అన్తరామగ్గే సచే అరుణుగ్గమనం హోతి, వస్సచ్ఛేదోపి న హోతి, రత్తిచ్ఛేదదుక్కటఞ్చ నత్థీతి వదన్తి. ‘‘ఆచరియం పస్సిస్సామీ’’తి పన గన్తుం లభతీతి ‘‘అగిలానమ్పి ఆచరియం ఉపజ్ఝాయం వా పస్సిస్సామీ’’తి సత్తాహకరణీయేన గన్తుం లభతి. సచే పన నం ఆచరియో ‘‘అజ్జ మా గచ్ఛా’’తి వదతి, వట్టతీతి ఏవం సత్తాహకరణీయేన గతం అన్తోసత్తాహేయేవ పున ఆగచ్ఛన్తం సచే ఆచరియో ఉపజ్ఝాయో వా ‘‘అజ్జ మా గచ్ఛా’’తి వదతి, వట్టతి, సత్తాహాతిక్కమేపి అనాపత్తీతి అధిప్పాయో, వస్సచ్ఛేదో పన హోతియేవాతి దట్ఠబ్బం సత్తాహస్స బహిద్ధా వీతినామితత్తా.

అన్తరాయే అనాపత్తివస్సచ్ఛేదకథావణ్ణనా

౨౦౧. సచే దూరం గతో హోతి, సత్తాహవారేన అరుణో ఉట్ఠాపేతబ్బోతి ఇమినా వస్సచ్ఛేదకారణే సతి సత్తాహకరణీయేన గన్తుం వట్టతీతి దీపేతి.

వజాదీసు వస్సూపగమనకథావణ్ణనా

౨౦౩. ‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బన్తి సత్థస్సావిహారత్తా ‘‘ఇమస్మిం విహారే’’తి అవత్వా ‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం. సత్థే పన వస్సం ఉపగన్తుం న వట్టతీతి కుటికాదీనం అభావే ‘‘ఇధ వస్సం ఉపేమీ’’తి వచీభేదం కత్వా ఉపగన్తుం న వట్టతి, ఆలయకరణమత్తేనేవ వట్టతీతి అధిప్పాయో. విప్పకిరతీతి విసుం విసుం గచ్ఛతి. తీసు ఠానేసు నత్థి వస్సచ్ఛేదే ఆపత్తీతి తేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తస్సేవ నత్థి ఆపత్తి, తేహి వియుజ్జిత్వా గమనే పన ఆపత్తియేవ, పవారేతుఞ్చ న లభతి.

వస్సం అనుపగన్తబ్బట్ఠానకథావణ్ణనా

౨౦౪. సేయ్యథాపి పిసాచిల్లికాతి ఏత్థ పిసాచా ఏవ పిసాచిల్లికా, పిసాచదారకాతిపి వదన్తి. పవిసనద్వారం యోజేత్వాతి సకవాటబద్ధమేవ యోజేత్వా. పఞ్చన్నం ఛదనానన్తి తిణపణ్ణఇట్ఠకసిలాసుధాసఙ్ఖాతానం పఞ్చన్నం ఛదనానం. ఇదఞ్చ యేభుయ్యేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం రుక్ఖాదీసు పదరచ్ఛదనాయపి కుటికాయ వస్సూపగమనస్స వుత్తత్తా. న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బన్తి వచీభేదం కత్వా వస్సూపగమనం సన్ధాయేవ పటిక్ఖేపో, న ఆలయకరణవసేన ఉపగమనం సన్ధాయాతి వదన్తి. పాళియం పన అవిసేసేన వుత్తత్తా అట్ఠకథాయఞ్చ దుతియపారాజికసంవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౪) ‘‘వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేన హి నాలకపటిపదం పటిపన్నేనపి పఞ్చన్నం ఛదనానం అఞ్ఞతరేన ఛన్నేయేవ సద్వారబన్ధే సేనాసనే ఉపగన్తబ్బం. తస్మా వస్సకాలే సచే సేనాసనం లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే లభతి, హత్థకమ్మం పరియేసిత్వాపి కాతబ్బం. హత్థకమ్మం అలభన్తేన సామమ్పి కాతబ్బం, న త్వేవ అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి దళ్హం కత్వా వుత్తత్తా అసేనాసనికస్స నావాదిం వినా అఞ్ఞత్థ ఆలయో న వట్టతీతి అమ్హాకం ఖన్తి. నావాసత్థవజేసుయేవ హి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, నావాయ వస్సం ఉపగన్తు’’న్తిఆదినా సతి అసతి వా సేనాసనే వస్సూపగమనస్స విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి అయం పటిక్ఖేపో తత్థ న లబ్భతీతి అసతి సేనాసనే ఆలయవసేనపి నావాదీసు ఉపగమనం వుత్తం. టఙ్కితమఞ్చో నామ దీఘే మఞ్చపాదే మజ్ఝే విజ్ఝిత్వా అటనియో పవేసేత్వా కతో మఞ్చో. తస్స ఇదం ఉపరి ఇదం హేట్ఠాతి నత్థి, పరివత్తేత్వా అత్థతోపి తాదిసోవ హోతి, తం సుసానే దేవట్ఠానే చ ఠపేన్తి, చతున్నం పాసాణానం ఉపరి పాసాణం అత్థరిత్వా కతం గేహమ్పి ‘‘టఙ్కితమఞ్చో’’తి వుచ్చతి.

వస్సం అనుపగన్తబ్బట్ఠానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధమ్మికకతికకథావణ్ణనా

౨౦౫. తస్సా లక్ఖణం మహావిభఙ్గే వుత్తన్తి చతుత్థపారాజికసంవణ్ణనాయం ‘‘యో ఇమమ్హా ఆవాసా పఠమం పక్కమిస్సతి, తం మయం అరహాతి జానిస్సామా’’తి (పారా. ౨౨౮) ఏత్థ దస్సితం అధమ్మికకతికవత్తలక్ఖణం సన్ధాయ వదతి, పరతోపి సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయం అధమ్మికం కతికవత్తం ఆవి భవిస్సతియేవ.

పటిస్సవదుక్కటాపత్తికథావణ్ణనా

౨౦౭. యస్మా నానాసీమాయం ద్వీసు ఆవాసేసు వస్సం వసన్తస్స దుతియే ‘‘వసామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే పఠమసేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతి, పున పఠమేయేవ ‘‘వసామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే దుతియో పటిప్పస్సమ్భతి, తస్మా ‘‘తస్స, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పురిమికా చ న పఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం. పటిస్సవస్స విసంవాదనపచ్చయా హోన్తమ్పి దుక్కటం సతియేవ పటిస్సవే హోతీతి ఆహ ‘‘తస్స తస్స పటిస్సవే దుక్కట’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘తఞ్చ ఖో…పే… పచ్ఛా విసంవాదనపచ్చయా’’తి.

అకరణీయోతి సత్తాహకరణీయేన అకరణీయో. సకరణీయోతి సత్తాహకరణీయేనేవ సకరణీయో. యది ఏవం ‘‘సత్తాహకరణీయేన అకరణీయో సకరణీయో’’తి చ కస్మా న వుత్తన్తి? ‘‘అకరణీయో’’తి వుత్తేపి సత్తాహకరణీయేన సకరణీయాకరణీయతా విఞ్ఞాయతీతి కత్వా న వుత్తం. యది ఏవం పరతో ‘‘సత్తాహకరణీయేన పక్కమతీ’’తి వారద్వయేపి ‘‘సకరణీయో పక్కమతీ’’తి ఏత్తకమేవ కస్మా న వుత్తన్తి? వుచ్చతే – తత్థ ‘‘సత్తాహకరణీయేనా’’తి అవత్వా ‘‘సకరణీయో పక్కమతీ’’తి వుత్తే సో తం సత్తాహం బహిద్ధా వీతినామేతీతి న సక్కా వత్తున్తి ‘‘సత్తాహకరణీయేన పక్కమతీ’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి వుత్తే సత్తాహస్స అధికతత్తా సో తం సత్తాహం బహి వీతినామేతీతి సక్కా వత్తుం.

ఏత్థ చ ఆదిమ్హి చత్తారో వారా నిరపేక్ఖగమనం సన్ధాయ వుత్తా, తత్థాపి పురిమా ద్వే వారా వస్సం అనుపగతస్స వసేన వుత్తా, పచ్ఛిమా పన ద్వే వారా వస్సం ఉపగతస్స వసేన, తతో పరం ద్వే వారా సాపేక్ఖగమనం సన్ధాయ వుత్తా, తత్థాపి పఠమవారో సాపేక్ఖస్సపి సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా తం సత్తాహం బహిద్ధా వీతినామేన్తస్స వస్సచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తో, ఇతరో వుత్తనయేనేవ గన్త్వా అన్తోసత్తాహే నివత్తన్తస్స వస్సచ్ఛేదాభావదస్సనత్థం. ‘‘సో సత్తాహం అనాగతాయ పవారణాయ సకరణీయో పక్కమతీ’’తి అయం పన వారో నవమితో పట్ఠాయ గన్త్వా సత్తాహం బహిద్ధా వీతినామేన్తస్సపి వస్సచ్ఛేదాభావదస్సనత్థం వుత్తో. ఏత్థ చ ‘‘అకరణీయో పక్కమతీ’’తి దుతియవారస్స అనాగతత్తా నవమితో పట్ఠాయ గచ్ఛన్తేనపి సతియేవ కరణీయే గన్తబ్బం, నాసతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమే చ సత్త వారా బహిద్ధా కతఉపోసథికస్స వసేన ఆగతా, అపరే సత్త అన్తోవిహారం గన్త్వా కతఉపోసథస్స వసేనాతి ఏవం పురిమికాయ వసేన చుద్దస వారా వుత్తా, తతో పరం పచ్ఛిమికాయ వసేన తేయేవ చుద్దస వారా వుత్తాతి ఏవమేతేసం నానాకరణం వేదితబ్బం.

ఇమేహి పన సబ్బవారేహి వుత్తమత్థం సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేతుం ‘‘సో తదహేవ అకరణీయోతిఆదీసూ’’తిఆది ఆరద్ధం. కో పన వాదో ద్వీహతీహం వసిత్వా అన్తోసత్తాహే నివత్తన్తస్సాతి వస్సం ఉపగన్త్వా ద్వీహతీహం వసిత్వా సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా అన్తోసత్తాహే నివత్తన్తస్స కో పన వాదో, కథా ఏవ నత్థీతి అధిప్పాయో. అసతియా పన వస్సం న ఉపేతీతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే ఇమం తేమాసం వస్సం ఉపేమీ’’తి వచీభేదం కత్వా న ఉపేతి.

కోముదియా చాతుమాసినియాతి పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమాయం. సా హి కుముదానం అత్థితాయ కోముదీ, చతున్నం వస్సికానం మాసానం పరియోసానత్తా ‘‘చాతుమాసినీ’’తి వుచ్చతి. తదా హి కుముదాని సుపుప్ఫితాని హోన్తి, తస్మా కుముదానం సమూహో, కుముదాని ఏవ వా కోముదా, తే ఏత్థ అత్థీతి ‘‘కోముదీ’’తి వుచ్చతి, కుముదవతీతి వుత్తం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

పటిస్సవదుక్కటాపత్తికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వస్సూపనాయికక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.