పఞ్చవగ్గో

కమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౮౩. కమ్మవగ్గే ఉమ్మత్తకస్స భిక్ఖునో ఉమ్మత్తకసమ్ముతి ఉమ్మత్తకే యాచిత్వా గతే అసమ్ముఖాపి దాతుం వట్టతి, తత్థ నిసిన్నేపి న కుప్పతి నియమాభావతో. అసమ్ముఖా కతే పన దోసాభావం దస్సేతుం ‘‘అసమ్ముఖాకతం సుకతం హోతీ’’తి వుత్తం. దూతేన ఉపసమ్పదా పన సమ్ముఖా కాతుం న సక్కా కమ్మవాచానానత్తసమ్భవతో. పత్తనిక్కుజ్జనాదయో హత్థపాసతో అపనీతమత్తేపి కాతుం వట్టన్తి. సఙ్ఘసమ్ముఖతాతిఆదీసు యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తే ఆగతా హోన్తి, ఛన్దారహానం ఛన్దో ఆహటో హోతి, సమ్ముఖీభూతా న పటిక్కోసన్తి, అయం సఙ్ఘసమ్ముఖతా. యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, అయం ధమ్మసమ్ముఖతా. తత్థ ధమ్మోతి భూతం వత్థు. వినయోతి చోదనా చేవ సారణా చ. సత్థుసాసనం నామ ఞత్తిసమ్పదా చేవ అనుస్సావనసమ్పదా చ. యస్స సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి, తస్స సమ్ముఖభావో పుగ్గలసమ్ముఖతా. కత్తికమాసస్స పవారణమాసత్తా ‘‘ఠపేత్వా కత్తికమాస’’న్తి వుత్తం. పచ్చుక్కడ్ఢిత్వా ఠపితదివసో చాతి కాళపక్ఖే చాతుద్దసిం వా పన్నరసిం వా సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చ పుణ్ణమాసియోతి పఠమపచ్ఛిమవస్సూపగతానం వసేన వుత్తం.

౪౮౫. ఠానకరణాని సిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం సిథిలం, తానియేవ ధనితాని అసిథిలాని కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం అక్ఖరం ధనితం. ద్విమత్తకాలం దీఘం, ఏకమత్తకాలం రస్సం. దసధా బ్యఞ్జనబుద్ధియా పభేదోతి ఏవం సిథిలాదివసేన బ్యఞ్జనబుద్ధియా అక్ఖరుప్పాదకచిత్తస్స దసప్పకారేన పభేదో. సబ్బాని హి అక్ఖరాని చిత్తసముట్ఠానాని యథాధిప్పేతత్థబ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనాని చ. సంయోగో పరో ఏతస్మాతి సంయోగపరో, న సంయోగపరో అసంయోగపరో. ఆయస్మతో బుద్ధరక్ఖితథేరస్స యస్స న ఖమతీతి ఏత్థ త-కార న-కారసహితాకారో అసంయోగపరో. కరణానీతి కణ్ఠాదీని.

౪౮౮. అనుక్ఖిత్తా పారాజికం అనాపన్నా చ పకతత్తాతి ఆహ ‘‘పకతత్తా అనుక్ఖిత్తా’’తిఆది. తత్థ అనిస్సారితాతి పురిమపదస్సేవ వేవచనం. పరిసుద్ధసీలాతి పారాజికం అనాపన్నా. న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతీతి తీసు ద్వీసు వా నిసిన్నేసు ఏకస్స వా ద్విన్నం వా ఛన్దపారిసుద్ధి ఆహటాపి అనాహటావ హోతీతి అధిప్పాయో.

అపలోకనకమ్మకథావణ్ణనా

౪౯౫-౪౯౬. కాయసమ్భోగసామగ్గీతి సహసేయ్యపటిగ్గహణాది. సో రతోతి సుభే రతో. సుట్ఠు ఓరతోతి వా సోరతో. నివాతవుత్తీతి నీచవుత్తి. పటిసఙ్ఖాతి పటిసఙ్ఖాయ ఞాణేన ఉపపరిక్ఖిత్వా. యం తం అవన్దియకమ్మం అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. ఇమస్స అపలోకనకమ్మస్స ఠానం హోతీతి ఏవమ్పి అపలోకనకమ్మం పవత్తతీతి అత్థో. కమ్మమేవ లక్ఖణన్తి కమ్మలక్ఖణం. ఓసారణనిస్సారణభణ్డుకమ్మాదయో వియ కమ్మఞ్చ హుత్వా అఞ్ఞఞ్చ నామం న లభతి, కమ్మమేవ హుత్వా ఉపలక్ఖీయతీతి ‘‘కమ్మలక్ఖణ’’న్తి వుచ్చతి. ఏతమ్పి కమ్మలక్ఖణమేవాతి వుత్తకమ్మలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరజిణ్ణచీవరనట్ఠచీవరాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఇణపలిబోధమ్పీతి ఇణమేవ పలిబోధో ఇణపలిబోధో, తమ్పి దాతుం వట్టతి. సచే తాదిసం భిక్ఖుం ఇణాయికా పలిబున్ధన్తి, తత్రుప్పాదతోపి తస్స ఇణం సోధేతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో.

ఛత్తం వా వేదికం వాతి ఏత్థ వేదికాతి చేతియస్స ఉపరి చతురస్సచయో వుచ్చతి. ఛత్తన్తి తతో ఉద్ధం వలయాని దస్సేత్వా కతో అగ్గచయో వుచ్చతి. చేతియస్స ఉపనిక్ఖేపతోతి చేతియే నవకమ్మత్తాయ ఉపనిక్ఖిత్తతో, చేతియసన్తకతోతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞా కతికా కాతబ్బాతి పురిమకతికాయ అసఙ్గహితత్తా వుత్తం. తేహీతి యేసం పుగ్గలికట్ఠానే తిట్ఠన్తి, తేహి. దసభాగన్తి దసమభాగం. తత్థాతి తస్మిం విహారే. మూలేతి పుబ్బే. ‘‘ఇతో పట్ఠాయ భాజేత్వా ఖాదన్తూ’’తి వచనేనేవ యథాసుఖం పరిభోగో పటిక్ఖిత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘పురిమకతికా పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి.

అనువిచరిత్వాతి పచ్ఛతో పచ్ఛతో గన్త్వా. అపచ్చాసీసన్తేనాతి తేసం సన్తికా

పచ్చయం అపచ్చాసీసన్తేన. మూలభాగన్తి వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘దసభాగమత్త’’న్తి. అకతావాసం వా కత్వాతి తతో ఉప్పన్నఆయేన కత్వా. జగ్గితకాలే చ న వారేతబ్బాతి జగ్గితానం పుప్ఫఫలభరితకాలే న వారేతబ్బా. జగ్గనకాలేతి జగ్గితుం ఆరద్ధకాలే. ఞత్తికమ్మట్ఠానభేదేతి ఞత్తికమ్మస్స ఠానభేదే.

కమ్మవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అపఞ్ఞత్తే పఞ్ఞత్తవగ్గవణ్ణనా

౫౦౦. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా పఞ్ఞత్తం నామాతి సమ్బన్ధో. కకుసన్ధకోణాగమనకస్సపా ఏవ సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధే పఞ్ఞపేసుం, విపస్సీఆదయో పన ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసింసు, న సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసున్తి ఆహ ‘‘కకుసన్ధఞ్చ…పే… అన్తరా కేనచి అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే’’తి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం

పరివారట్ఠకథావణ్ణనా సమత్తా.

నిగమనకథావణ్ణనా

అవసానగాథాసు పన అయమత్థో. విభత్తదేసనన్తి ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకపరివారేహి విభత్తదేసనం వినయపిటకన్తి యోజేతబ్బం. తస్సాతి తస్స వినయస్స.

తత్రిదన్తిఆది పఠమపారాజికవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ.

సత్థుమహాబోధివిభూసితోతి సత్థునా పరిభుత్తమహాబోధివిభూసితో మణ్డితో, తస్స మహావిహారస్స దక్ఖిణభాగే ఉత్తమం యం పధానఘరన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ పధానఘరన్తి తంనామకం పరివేణం. సుచిచారిత్తసీలేన, భిక్ఖుసఙ్ఘేన సేవితన్తి ఇదమ్పి పధానఘరవిసేసనం.

తత్థాతి తస్మిం పధానఘరే. చారుపాకారసఞ్చితన్తి మనాపేన పాకారేన పరిక్ఖిత్తం. సీతచ్ఛాయతరూపేతన్తి ఘననిచితపత్తసఞ్ఛన్నసాఖాపసాఖతాయ సీతచ్ఛాయేహి రుక్ఖేహి ఉపేతం. వికసితకమలకువలయపుణ్డరీకసోగన్ధికాదిపుప్ఫసఞ్ఛన్నమధురసీతలుదకపుణ్ణతాయ సమ్పన్నా సలిలాసయా అస్సాతి సమ్పన్నసలిలాసయో. ఉద్దిసిత్వాతి బుద్ధసిరిం నామ థేరం నిస్సాయ, తస్స అజ్ఝేసనం నిస్సాయాతి వుత్తం హోతి. ఇద్ధాతి అత్థవినిచ్ఛయాదీహి ఇద్ధా ఫీతా పరిపుణ్ణా.

సిరినివాసస్సాతి సిరియా నివాసట్ఠానభూతస్స. జయసంవచ్ఛరేతి జయప్పత్తసంవచ్ఛరే. అయన్తి థేరం బుద్ధసిరిం ఉద్దిస్స యా వినయవణ్ణనా ఆరద్ధా, అయం. ధమ్మూపసంహితాతి కుసలసన్నిస్సితా. ఇదాని సదేవకస్స లోకస్స అచ్చన్తసుఖాధిగమాయ అత్తనో పుఞ్ఞం పరిణామేన్తో ‘‘చిరట్ఠితత్థ ధమ్మస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమాచితన్తి ఉపచితం. సబ్బస్స ఆనుభావేనాతి సబ్బస్స తస్స పుఞ్ఞస్స తేజేన. సబ్బేపి పాణినోతి కామావచరాదిభేదా సబ్బే సత్తా. సద్ధమ్మరససేవినోతి యథారహం బోధిత్తయాధిగమవసేన సద్ధమ్మరససేవినో భవన్తు. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నిగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

వినయే పాటవత్థాయ, సాసనస్స చ వుడ్ఢియా;

వణ్ణనా యా సమారద్ధా, వినయట్ఠకథాయ సా.

సారత్థదీపనీ నామ, సబ్బసో పరినిట్ఠితా;

తింససహస్సమత్తేహి, గన్థేహి పరిమాణతో.

అజ్ఝేసితో నరిన్దేన, సోహం పరక్కమబాహునా;

సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, సాసనుజ్జోతకారినా.

తేనేవ కారితే రమ్మే, పాసాదసతమణ్డితే;

నానాదుమగణాకిణ్ణే, భావనాభిరతాలయే.

సీతలూదకసమ్పన్నే, వసం జేతవనే ఇమం;

అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం, అకాసిం సువినిచ్ఛయం.

యం సిద్ధం ఇమినా పుఞ్ఞం, యం చఞ్ఞం పసుతం మయా;

ఏతేన పుఞ్ఞకమ్మేన, దుతియే అత్తసమ్భవే.

తావతింసే పమోదేన్తో, సీలాచారగుణే రతో;

అలగ్గో పఞ్చకామేసు, పత్వాన పఠమం ఫలం.

అన్తిమే అత్తభావమ్హి, మేత్తేయ్యం మునిపుఙ్గవం;

లోకగ్గపుగ్గలం నాథం, సబ్బసత్తహితే రతం.

దిస్వాన తస్స ధీరస్స, సుత్వా సద్ధమ్మదేసనం;

అధిగన్త్వా ఫలం అగ్గం, సోభేయ్యం జినసాసనం.

సదా రక్ఖన్తు రాజానో, ధమ్మేనేవ ఇమం పజం;

నిరతా పుఞ్ఞకమ్మేసు, జోతేన్తు జినసాసనం.

ఇమే చ పాణినో సబ్బే, సబ్బదా నిరుపద్దవా;

నిచ్చం కల్యాణసఙ్కప్పా, పప్పోన్తు అమతం పదన్తి.

సారత్థదీపనీ నామ వినయటీకా నిట్ఠితా.