౧౧. పఞ్చసతికక్ఖన్ధకం

సఙ్గీతినిదానకథావణ్ణనా

౪౩౭. పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే పావాయ కుసినారన్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౩౧) పావానగరే పిణ్డాయ చరిత్వా కుసినారం గమిస్సామీతి అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో. మన్దారవపుప్ఫం గహేత్వాతి మహాచాటిప్పమాణం పుప్ఫం ఆగన్తుకదణ్డకే ఠపేత్వా ఛత్తం వియ గహేత్వా. అద్దసం ఖోతి ఆగచ్ఛన్తం దూరతోవ అద్దసం. దిస్వా చ పన ‘‘పుచ్ఛిస్సామి నం భగవతో పవత్తి’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సచే ఖో పన నిసిన్నకోవ పుచ్ఛిస్సామి, సత్థరి అగారవో కతో భవిస్సతీ’’తి ఉట్ఠహిత్వా ఠితట్ఠానతో అపక్కమ్మ ఛద్దన్తో నాగరాజా మణిచమ్మం వియ దసబలదత్తియం మేఘవణ్ణపంసుకూలచీవరం పారుపిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరస్మిం పతిట్ఠాపేత్వా సత్థరి కతేన గారవేన ఆజీవకస్స అభిముఖో హుత్వా ‘‘అపావుసో అమ్హాకం సత్థారం జానాసీ’’తి ఆహ. కిం పన సత్థు పరినిబ్బానం జానన్తో పుచ్ఛి అజానన్తోతి? ఆవజ్జనప్పటిబద్ధం ఖీణాసవానం జాననం. అనావజ్జితత్తా పనేస అజానన్తో పుచ్ఛీతి ఏకే. థేరో సమాపత్తిబహులో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానలేణమణ్డపాదీసు నిచ్చం సమాపత్తిఫలేనేవ యాపేతి. కులసన్తకమ్పి గామం పవిసిత్వా ద్వారే సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠితోవ భిక్ఖం గణ్హాతి. థేరో కిర ‘‘ఇమినా మే పచ్ఛిమేన అత్తభావేన మహాజనానుగ్గహం కరిస్సామి, యే మయ్హం భిక్ఖం వా దేన్తి, గన్ధమాలాదీహి వా సక్కారం కరోన్తి, తేసం తం మహప్ఫలం హోతూ’’తి ఏవం కరోతి. తస్మా సమాపత్తిబహులతాయ న జాని. ఇతి అజానన్తోవ పుచ్ఛీతి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. న హేత్థ అజాననకారణం అత్థి. అభిలక్ఖితం సత్థు పరినిబ్బానం అహోసి దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనాదీహి నిమిత్తేహి. థేరస్స పన పరిసాయ కేహిచి భిక్ఖూహి భగవా దిట్ఠపుబ్బో, కేహిచి న దిట్ఠపుబ్బో. తత్థ యేహి దిట్ఠపుబ్బో, తేపి పస్సితుకామావ. యేహిపి అదిట్ఠపుబ్బో, తేపి పస్సితుకామావ. తత్థ యేహి న దిట్ఠపుబ్బో, తే అభిదస్సనకామతాయ గన్త్వా ‘‘కుహిం భగవా’’తి పుచ్ఛన్తా ‘‘పరినిబ్బుతో’’తి సుత్వా సన్ధారేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. చీవరం ఛడ్డేత్వా ఏకవత్థా వా దున్నివత్థా వా ఉరాని పటిపిసన్తా పరోదిస్సన్తి. తత్థ మనుస్సా ‘‘మహాకస్సపేన సద్ధిం ఆగతపంసుకూలికా సయమ్పి ఇత్థియో వియ పరోదన్తి, తే కిం అమ్హే సమస్సాసేన్తీ’’తి మయ్హం దోసం దస్సన్తి. ఇదం పన సుఞ్ఞం మహారఞ్ఞం, ఇధ యథా తథా రోదన్తేసు దోసో నత్థి. పురిమతరం సుత్వా నామ సోకోపి తనుకో హోతీతి భిక్ఖూనం సతుప్పాదలాభత్థం జానన్తోవ పుచ్ఛి.

అజ్జ సత్తాహపరినిబ్బుతోతి అజ్జ దివసతో పటిలోమతో సత్తమే అహని పరినిబ్బుతో. తతో మే ఇదన్తి తతో సమణస్స గోతమస్స పరినిబ్బుతట్ఠానతో. అవీతరాగాతి పుథుజ్జనా చేవ సోతాపన్నసకదాగామినో చ. తేసఞ్హి దోమనస్సం అప్పహీనం, తస్మా తేపి బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తి, ఉభో హత్థే సీసే ఠపేత్వా రోదన్తి. ఛిన్నపాతం పపతన్తీతి ఛిన్నానం పాతో వియ ఛిన్నపాతో, తం ఛిన్నపాతం, భావనపుంసకనిద్దేసోయం, మజ్ఝే ఛిన్నా వియ హుత్వా యతో వా తతో వా పతన్తీతి అత్థో. ఆవట్టన్తీతి అభిముఖభావేన వట్టన్తి. యత్థ పతితా, తతో కతిపయరతనట్ఠానం వట్టనవసేనేవ గన్త్వా పున యథాపతితమేవ ఠానం వట్టనవసేన ఆగచ్ఛన్తి. వివట్టన్తీతి యత్థ పతితా, తతో నివట్టన్తి, పతితట్ఠానతో పరభాగం వట్టమానా గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అపిచ పురతో వట్టనం ఆవట్టనం, పస్సతో పచ్ఛతో చ వట్టనం వివట్టనం. తస్మా ద్వే పాదే పసారేత్వా సకిం పురతో సకిం పచ్ఛతో సకిం వామతో సకిం దక్ఖిణతో సమ్పరివట్టమానాపి ఆవట్టన్తి వివట్టన్తీతి వుచ్చన్తి. వీతరాగాతి పహీనదోమనస్సా ఇట్ఠానిట్ఠేసు నిబ్బికారతాయ సిలాథమ్భసదిసా అనాగామిఖీణాసవా. కామఞ్హి దోమనస్సే అసతిపి ఏకచ్చో రాగో హోతియేవ, రాగే పన అసతి దోమనస్సస్స అసమ్భవోయేవ. తదేకట్ఠభావతో హి రాగప్పహానేన పహీనదోమనస్సా వుత్తా, న ఖీణాసవా ఏవ.

సబ్బేహేవ పియేహీతిఆదీసు పియాయితబ్బతో పియేహి మనవడ్ఢనతో మనాపేహి మాతాపితాభాతాభగినీఆదికేహి. నానాభావోతి జాతియా నానాభావో, జాతిఅనురూపగమనేన విసుం భావో, అసమ్బద్ధభావోతి అత్థో. వినాభావోతి మరణేన వినాభావో, చుతియా తేనత్తభావేన అపునపవత్తనతో విప్పయోగోతి అత్థో. అఞ్ఞథాభావోతి భవేన అఞ్ఞథాభావో, భవన్తరగ్గహణేన ‘‘కామావచరసత్తో రూపావచరో హోతీ’’తిఆదినా తత్థాపి ‘‘మనుస్సో దేవో హోతీ’’తిఆదినా చ పురిమాకారతో అఞ్ఞాకారతాతి అత్థో. తన్తి తస్మా. కుతేత్థ లబ్భాతి కుతో కుహిం కస్మిం నామ ఠానే ఏత్థ ఏతస్మిం ఖన్ధప్పవత్తే యం తం జాతం…పే… మా పలుజ్జీతి లద్ధుం సక్కా, న సక్కా ఏవ తాదిసస్స కారణస్స అభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా సబ్బేహేవ పియేహి మనాపేహి నానాభావో, తస్మా దస పారమియో పూరేత్వాపి సమ్బోధిం పత్వాపి ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వాపి యమకపాటిహారియం దస్సేత్వాపి దేవోరోహణం కత్వాపి యం తం జాతం భూతం సఙ్ఖతం పలోకధమ్మం, తఞ్చ తథాగతస్సపి సరీరం మా పలుజ్జీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, రోదన్తేనపి కన్దన్తేనపి న సక్కా తం కారణం లద్ధున్తి.

తేన ఖో పనావుసో, సమయేన సుభద్దో నామ వుడ్ఢపబ్బజితోతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం నిదానవణ్ణనాయం (సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా) వుత్తనయమేవ.

సఙ్గీతినిదానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఖుద్దానుఖుద్దకసిక్ఖాపదకథావణ్ణనా

౪౪౧. సమూహనేయ్యాతి ఆకఙ్ఖమానో సమూహనతు, యది ఇచ్ఛతి, సమూహనేయ్యాతి అత్థో. కస్మా పన ‘‘సమూహనథా’’తి ఏకంసేనేవ అవత్వా ‘‘ఆకఙ్ఖమానో సమూహనేయ్యా’’తి వికప్పవచనేనేవ భగవా ఠపేసీతి? మహాకస్సపస్స ఞాణబలస్స దిట్ఠత్తా. పస్సతి హి భగవా ‘‘సమూహనథాతి వుత్తేపి సఙ్గీతికాలే కస్సపో న సమూహనిస్సతీ’’తి, తస్మా వికప్పేనేవ ఠపేసి. యది అసమూహననం దిట్ఠం, తదేవ చ ఇచ్ఛితం, అథ కస్మా భగవా ‘‘ఆకఙ్ఖమానో సమూహనతూ’’తి అవోచాతి? తథారూపపుగ్గలజ్ఝాసయవసేన. సన్తి హి కేచి ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని సమాదాయ వత్తితుం అనిచ్ఛన్తా, తేసం తథా అవుచ్చమానే భగవతి విఘాతో ఉప్పజ్జేయ్య, తం తేసం భవిస్సతి దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ. తథా పన వుత్తే తేసం విఘాతో న ఉప్పజ్జేయ్య, అమ్హాకమేవాయం దోసో, యతో అమ్హేసుయేవ కేచి సమూహననం న ఇచ్ఛన్తీతి. కేచి ‘‘సకలస్స పన సాసనస్స సఙ్ఘాయత్తభావకరణత్థం తథా వుత్త’’న్తి వదన్తి. యం కిఞ్చి సత్థారా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తం సమణా సక్యపుత్తియా సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా జీవితం వియ రక్ఖన్తి. తథా హి తే ‘‘ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో సమూహనతూ’’తి వుత్తేపి న సమూహనింసు. అఞ్ఞదత్థు పురతో వియ తస్స అచ్చయేపి రక్ఖింసుయేవాతి సత్థు సాసనస్స సఙ్ఘస్స చ మహన్తభావదస్సనత్థమ్పి తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి ఆయస్మా ఆనన్దో అఞ్ఞేపి వా భిక్ఖూ ‘‘కతమం పన, భన్తే, ఖుద్దకం, కతమం అనుఖుద్దక’’న్తి న పుచ్ఛింసు సమూహనజ్ఝాసయస్సేవ అభావతో, తేనేవ ఏకసిక్ఖాపదమ్పి అపరిచ్చజిత్వా సబ్బేసం అనుగ్గహేతబ్బభావదస్సనత్థం ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకానీ’’తిఆదిమాహంసు. ఏవఞ్హి వదన్తేహి ‘‘ఖుద్దానుఖుద్దకా ఇమే నామా’’తి అవినిచ్ఛితత్తా సబ్బేసం అనుగ్గహేతబ్బభావో దస్సితో హోతి.

౪౪౨. అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో సఙ్ఘం ఞాపేసీతి ఏత్థ పన కేచి వదన్తి ‘‘భన్తే నాగసేన, కతమం ఖుద్దకం, కతమం అనుఖుద్దకన్తి మిలిన్దరఞ్ఞా పుచ్ఛితే ‘దుక్కటం మహారాజ, ఖుద్దకం, దుబ్భాసితం అనుఖుద్దక’న్తి (మి. ప. ౪.౨.౧) వుత్తత్తా నాగసేనత్థేరో ఖుద్దానుఖుద్దకం జాని, మహాకస్సపత్థేరో పన తం అజానన్తో ‘సుణాతు మే ఆవుసో’తిఆదినా కమ్మవాచం సావేసీ’’తి, న తం ఏవం గహేతబ్బం. నాగసేనత్థేరో హి పరేసం వాదపథోపచ్ఛేదనత్థం సఙ్గీతికాలే ధమ్మసఙ్గాహకమహాథేరేహి గహితకోట్ఠాసేసు అన్తిమకోట్ఠాసమేవ గహేత్వా మిలిన్దరాజానం సఞ్ఞాపేసి, మహాకస్సపత్థేరో పన ఏకసిక్ఖాపదమ్పి అసమూహనితుకామతాయ తథా కమ్మవాచం సావేసి.

తత్థ గిహిగతానీతి గిహిపటిసంయుత్తానీతి వదన్తి. గిహీసు గతాని, తేహి ఞాతాని గిహిగతానీతి ఏవం పనేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ధూమకాలో ఏతస్సాతి ధూమకాలికం చితకధూమవూపసమతో పరం అప్పవత్తనతో. అప్పఞ్ఞత్తన్తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౩౬; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౭.౨౩) నవం అధమ్మికం కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా బన్ధన్తా అప్పఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేన్తి నామ పురాణసన్థతవత్థుస్మిం సావత్థియం భిక్ఖూ వియ. ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సాసనం దీపేన్తా పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దన్తి నామ వస్ససతపరినిబ్బుతే భగవతి వేసాలికా వజ్జిపుత్తకా వియ. ఖుద్దానుఖుద్దకా పన ఆపత్తియో సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమన్తా యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ న వత్తన్తి నామ అస్సజిపునబ్బసుకా వియ. నవం పన కతికవత్తం వా సిక్ఖాపదం వా అబన్ధన్తా, ధమ్మతో వినయతో సాసనం దీపేన్తా, ఖుద్దానుఖుద్దకమ్పి చ సిక్ఖాపదం అసమూహనన్తా అప్పఞ్ఞత్తం న పఞ్ఞపేన్తి, పఞ్ఞత్తం న సముచ్ఛిన్దన్తి, యథాపఞ్ఞత్తేసు సిక్ఖాపదేసు సమాదాయ వత్తన్తి నామ ఆయస్మా ఉపసేనో వియ ఆయస్మా యసో కాకణ్డకపుత్తో వియ చ.

౪౪౩. భగవతా ఓళారికే నిమిత్తే కయిరమానేతి వేసాలిం నిస్సాయ చాపాలే చేతియే విహరన్తేన భగవతా –

‘‘రమణీయా, ఆనన్ద, వేసాలీ, రమణీయం ఉదేనచేతియం, రమణీయం గోతమకచేతియం, రమణీయం సత్తమ్బచేతియం, రమణీయం బహుపుత్తచేతియం, రమణీయం సారన్దదచేతియం, రమణీయం చాపాలచేతియం. యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా. తథాగతస్స ఖో పన, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౬౬) –

ఏవం ఓళారికే నిమిత్తే కయిరమానే.

మారేన పరియుట్ఠితచిత్తోతి మారేన అజ్ఝోత్థటచిత్తో. మారో హి యస్స సబ్బేన సబ్బం ద్వాదస విపల్లాసా అప్పహీనా, తస్స చిత్తం పరియుట్ఠాతి. థేరస్స చ చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తేనస్స మారో చిత్తం పరియుట్ఠాసి. సో పన చిత్తపరియుట్ఠానం కరోన్తో కిం కరోతీతి? భేరవం రూపారమ్మణం వా దస్సేతి, సద్దారమ్మణం వా సావేతి, తతో సత్తా తం దిస్వా వా సుత్వా వా సతిం విస్సజ్జేత్వా వివటముఖా హోన్తి, తేసం ముఖేన హత్థం పవేసేత్వా హదయం మద్దతి, తతో విసఞ్ఞావ హుత్వా తిట్ఠన్తి. థేరస్స పనేస ముఖేన హత్థం పవేసేతుం కిం సక్ఖిస్సతి, భేరవారమ్మణం పన దస్సేసి, తం దిస్వా థేరో నిమిత్తోభాసం న పటివిజ్ఝి.

ఖుద్దానుఖుద్దకసిక్ఖాపదకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బ్రహ్మదణ్డకథావణ్ణనా

౪౪౫. ఉజ్జవనికాయాతి పటిసోతగామినియా. రజోహరణన్తి రజోపుఞ్ఛనీ. న కులవం గమేన్తీతి నిరత్థకవినాసనం న గమేన్తి. కుచ్ఛితో లవో కులవో, అనయవినాసోతి వుత్తం హోతి. ‘‘ధమ్మవినయసఙ్గీతియా’’తి వత్తబ్బే సఙ్గీతియా వినయప్పధానత్తా ‘‘వినయసఙ్గీతియా’’తి వుత్తం. వినయప్పధానా సఙ్గీతి వినయసఙ్గీతి. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

పఞ్చసతికక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.