౭. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకం

ఛసక్యపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా

౩౩౦. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకే అనుపియాయన్తిఆదీసు ‘‘అనుపియా నామా’’తి వత్తబ్బే ఆకారస్స రస్సత్తం అనునాసికస్స చ ఆగమం కత్వా ‘‘అనుపియం నామా’’తి వుత్తం. మల్లానన్తి మల్లరాజూనం. న హేట్ఠా పాసాదా ఓరోహతీతి ఉపరిపాసాదతో హేట్ఠిమతలం న ఓరోహతి, ‘‘హేట్ఠాపాసాద’’న్తిపి పఠన్తి. అనురుద్ధో వా పబ్బాజేయ్యాతి యోజేతబ్బం. ఘరావాసత్థన్తి ఘరావాసస్స అనుచ్ఛవికం కమ్మం. ఉదకం అభినేతబ్బన్తి ఉదకం ఆహరితబ్బం. నిన్నేతబ్బన్తి ఆభతముదకం పున నీహరితబ్బం. నిద్ధాపేతబ్బన్తి అన్తరన్తరా ఉట్ఠితతిణాని ఉద్ధరిత్వా అపనేతబ్బం. లవాపేతబ్బన్తి పరిపక్కకాలే లవాపేతబ్బం. ఉబ్బాహాపేతబ్బన్తి ఖలమణ్డలం హరాపేతబ్బం. ఉజుం కారాపేతబ్బన్తి పుఞ్జం కారాపేతబ్బం. పలాలాని ఉద్ధరాపేతబ్బానీతి పలాలాని అపనేతబ్బాని. భుసికా ఉద్ధరాపేతబ్బాతి గున్నం ఖురగ్గేహి సఞ్ఛిన్నా భుససఙ్ఖాతా నాళదణ్డా అపనేతబ్బా. ఓపునాపేతబ్బన్తి వాతముఖే ఓపునాపేత్వా పలాలం అపనేతబ్బం. అతిహరాపేతబ్బన్తి అన్తోకోట్ఠాగారం ఉపనేతబ్బం. న కమ్మాతి న కమ్మాని. ఘరావాసత్థేనాతి ఉపయోగత్థే కరణవచనం. ఉపజానాహీతి చ ఉపసగ్గమత్తో ఉప-సద్దో. తేనాహ ‘‘ఘరావాసత్థం జానాహీ’’తి. జానాహీతి చేత్థ పటిపజ్జాతి అత్థో వేదితబ్బో. అకామకాతి అనిచ్ఛమానా.

౩౩౧-౩౩౨. యం న నివత్తోతి యస్మా న నివత్తో. సుఞ్ఞాగారగతోతి (ఉదా. అట్ఠ. ౨౦) ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ అవసేసం అరఞ్ఞ’’న్తి (పారా.౯౨) వుత్తం అరఞ్ఞం రుక్ఖమూలఞ్చ ఠపేత్వా అఞ్ఞం పబ్బతకన్దరాది పబ్బజితసారుప్పం నివాసట్ఠానం జనసమ్బాధాభావతో ఇధ ‘‘సుఞ్ఞాగార’’న్తి అధిప్పేతం. అథ వా ఝానకణ్టకానం సద్దానం అభావతో వివిత్తం యం కిఞ్చి అగారమ్పి ‘‘సుఞ్ఞాగార’’న్తి వేదితబ్బం. తం సుఞ్ఞాగారం ఉపగతో. అభిక్ఖణన్తి బహులం. ఉదానం ఉదానేసీతి సో హి ఆయస్మా అరఞ్ఞే దివావిహారం ఉపగతోపి రత్తివాసూపగతోపి యేభుయ్యేన ఫలసమాపత్తిసుఖేన నిరోధసమాపత్తిసుఖేన చ వీతినామేసి, తస్మా తం సుఖం సన్ధాయ పుబ్బే అత్తనా అనుభూతం సభయం సపరిళాహం రజ్జసుఖం జిగుచ్ఛిత్వా ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖ’’న్తి సోమనస్ససహితఞాణసముట్ఠానం పీతిసముగ్గారం సముగ్గిరతి. తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచున్తి తే సమ్బహులా భిక్ఖూ ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితా తస్స అనుగ్గణ్హనాధిప్పాయేన భగవన్తం ఏతదవోచుం, న ఉజ్ఝానవసేన. నిస్సంసయన్తి అసన్దేహేన, ఏకన్తేనాతి అత్థో. తే కిర భిక్ఖూ పుథుజ్జనా తస్స ఆయస్మతో వివేకసుఖం సన్ధాయ ఉదానం అజానన్తా ఏవమాహంసు. సమనుస్సరన్తోతి ఉక్కణ్ఠనవసేన అనుస్సరన్తో.

అఞ్ఞతరన్తి నామగోత్తేన అపాకటం ఏకం భిక్ఖుం. ఆమన్తేసీతి ఆణాపేసి తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతుకామో. ఏవన్తి వచనసమ్పటిగ్గహే, సాధూతి అత్థో. ఏవం భన్తేతి ఏత్థ పన ఏవం-సద్దో పటిఞ్ఞాయం. ‘‘అభిక్ఖణం ‘అహో సుఖం అహో సుఖ’న్తి ఇమం ఉదానం ఉదానేసీ’’తి యథా తే భిక్ఖూ వదన్తి, తం ఏవం తథేవాతి అత్తనో ఉదానం పటిజానాతి. ‘‘కిం పన త్వం భద్దియా’’తి కస్మా భగవా పుచ్ఛతి, కిం తస్స చిత్తం న జానాతీతి? నో న జానాతి, తేనేవ పన తమత్థం వదాపేత్వా తే భిక్ఖూ సఞ్ఞాపేతుం పుచ్ఛతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి, జానన్తాపి న పుచ్ఛన్తీ’’తిఆది (పారా. ౧౬, ౧౯౪). అత్థవసన్తి కారణం.

అన్తోపి అన్తేపురేతి ఇత్థాగారస్స సఞ్చరణట్ఠానభూతే రాజగేహస్స అబ్భన్తరే, యత్థ రాజా నహానభోజనసయనాదిం కప్పేతి. రక్ఖా సుసంవిహితాతి ఆరక్ఖాదికతపురిసేహి గుత్తి సుట్ఠు సమన్తతో విహితా. బహిపి అన్తేపురేతి అట్టకరణట్ఠానాదికే అన్తేపురతో బహిభూతే రాజగేహే. ఏవం రక్ఖితో గోపితో సన్తోతి ఏవం రాజగేహరాజధానీరజ్జదేసేసు అన్తో బహి చ అనేకేసు ఠానేసు అనేకసతేహి సుసంవిహితరక్ఖావరణగుత్తియా మమేవ నిబ్భయత్థం ఫాసువిహారత్థం రక్ఖితో గోపితో సమానో. భీతోతిఆదీని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని. అథ వా భీతోతి పరరాజూహి భాయమానో. ఉబ్బిగ్గోతి సకరజ్జేపి పకతిక్ఖోభతో ఉప్పజ్జనకభయుబ్బేగేన ఉబ్బిగ్గో చలితో. ఉస్సఙ్కీతి ‘‘రఞ్ఞా నామ సబ్బకాలం అవిస్సత్థేన భవితబ్బ’’న్తి వచనతో సబ్బత్థ అవిస్సాసనవసేన తేసం తేసం కిచ్చకరణీయానం అచ్చయతో ఉప్పజ్జనకపరిసఙ్కాయ చ ఉద్ధముద్ధం సఙ్కమానో. ఉత్రాసీతి ‘‘సన్తికావచరేహిపి అజానన్తస్సేవ మే కదాచి అనత్థో భవేయ్యా’’తి ఉప్పన్నేన సరీరకమ్పమ్పి ఉప్పాదనసమత్థేన తాసేన ఉత్రాసి. ‘‘ఉత్రస్తో’’తిపి పఠన్తి. విహరామీతి ఏవంభూతో హుత్వా విహరామి.

ఏతరహీతి ఇదాని పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ. ఏకోతి అసహాయో. తేన వివేకట్ఠకాయతం దస్సేతి. అభీతోతిఆదీనం పదానం వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. భయాదినిమిత్తస్స పరిగ్గహస్స తంనిమిత్తస్స చ కిలేసగహనస్స అభావేనేవస్స అభీతాదితాతి ఏతేన చిత్తవివేకం దస్సేతి. అప్పోస్సుక్కోతి సరీరగుత్తియం నిరుస్సుక్కో. పన్నలోమోతి లోమహంసుప్పాదకస్స ఛమ్భితత్తస్స అభావేన అనుగ్గతలోమో. పదద్వయేనపి సేరివిహారం దస్సేతి. పరదత్తవుత్తోతి పరేహి దిన్నేన చీవరాదినా వత్తమానో. ఏతేన సబ్బసో సఙ్గాభావదీపనముఖేన అనవసేసభయహేతువిరహం దస్సేతి. మిగభూతేన చేతసాతి విస్సత్థవిహారితాయ మిగస్స వియ జాతేన చిత్తేన. మిగో హి అమనుస్సపథే అరఞ్ఞే వసమానో విస్సత్థో తిట్ఠతి నిసీదతి నిపజ్జతి యేనకామఞ్చ పక్కమతి అప్పటిహతచారో, ఏవం అహమ్పి విహరామీతి దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం పచ్చేకసమ్బుద్ధేన –

‘‘మిగో అరఞ్ఞమ్హి యథా అబద్ధో;

యేనిచ్ఛకం గచ్ఛతి గోచరాయ;

విఞ్ఞూ నరో సేరిత పేక్ఖమానో;

ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పో’’తి. (సు. ని. ౩౯; అప. థేర ౧.౧.౯౫);

ఇమం ఖో అహం, భన్తే, అత్థవసన్తి భగవా యదిదం మమ ఏతరహి పరమం వివేకసుఖం ఫలసమాపత్తిసుఖం, ఇదమేవ కారణం సమ్పస్సమానో ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానేమి. ఏతమత్థన్తి ఏతం భద్దియత్థేరస్స పుథుజ్జనవిసయాతీతం వివేకసుఖసఙ్ఖాతం అత్థం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి ఇమం సహేతుకభయసోకవిగమానుభావదీపకం ఉదానం ఉదానేసి.

యస్సన్తరతో న సన్తి కోపాతి యస్స అరియపుగ్గలస్స అన్తరతో అబ్భన్తరే అత్తనో చిత్తే చిత్తకాలుస్సియకరణతో చిత్తప్పకోపా రాగాదయో ఆఘాతవత్థుఆదికారణభేదతో అనేకభేదా దోసకోపా ఏవ వా న సన్తి, మగ్గేన పహీనత్తా న విజ్జన్తి. అయఞ్హి అన్తర-సద్దో కిఞ్చాపి ‘‘మఞ్చ త్వఞ్చ కిమన్తర’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౨౮) కారణే దిస్సతి, ‘‘అన్తరట్ఠకే హిమపాతసమయే’’తిఆదీసు (మహావ. ౩౪౬) వేమజ్ఝే, ‘‘అన్తరా చ జేతవనం అన్తరా చ సావత్థి’’న్తిఆదీసు (ఉదా. ౧౩, ౪౪) వివరే, ‘‘భయమన్తరతో జాత’’న్తిఆదీసు (ఇతివు. ౮౮; మహాని. ౫) చిత్తే, ఇధాపి చిత్తే ఏవ దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘యస్స చిత్తే కోపా న సన్తీ’’తి.

అభవ-సద్దస్స విభవ-సద్దేన అత్థుద్ధారే కారణమాహ ‘‘విభవోతి చ అభవోతి చ అత్థతో ఏక’’న్తి. ఇతి-సద్దో పకారవచనోతి ఆహ ‘‘ఇతి అనేకప్పకారా భవాభవతా’’తి. వీతివత్తోతి అతిక్కన్తో. ఏత్థ చ ‘‘యస్సా’’తి ఇదం యో వీతివత్తోతి విభత్తివిపరిణామవసేన యోజేతబ్బం. తం విగతభయన్తి తం ఏవరూపం యథావుత్తగుణసమన్నాగతం ఖీణాసవం చిత్తకోపాభావతో ఇతిభవాభవసమతిక్కమనతో చ భయహేతువిగమేన విగతభయం. వివేకసుఖేన అగ్గఫలసుఖేన చ సుఖిం, విగతభయత్తా ఏవ అసోకం. దేవా నానుభవన్తి దస్సనాయాతి అధిగతమగ్గే ఠపేత్వా సబ్బేపి ఉపపత్తిదేవా వాయమన్తాపి చిత్తచారదస్సనవసేన దస్సనాయ దట్ఠుం నానుభవన్తి న అభిసమ్భుణన్తి న సక్కోన్తి, పగేవ మనుస్సా. సేక్ఖాపి హి పుథుజ్జనా వియ అరహతో చిత్తప్పవత్తిం న జానన్తి. తస్స దస్సనం దేవానమ్పి దుల్లభన్తి ఏత్థాపి చిత్తచారదస్సనవసేన తస్స దస్సనం దేవానమ్పి దుల్లభం అలబ్భనీయం, దేవేహిపి తం దస్సనం న సక్కా పాపుణితున్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. అభావత్థో హేత్థ దు-సద్దో ‘‘దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదీసు వియ.

౩౩౩. భత్తాభిహారోతి అభిహరితబ్బభత్తం. తస్స పన పమాణం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చ చ థాలిపాకసతానీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఏకో థాలిపాకో దసన్నం పురిసానం భత్తం గణ్హాతి. లాభసక్కారసిలోకేనాతి ఏత్థ లాభో నామ చతుపచ్చయలాభో. సక్కారోతి తేసంయేవ సుకతానం సుసఙ్ఖతానం లాభో. సిలోకోతి వణ్ణఘోసో. మనోమయం కాయన్తి ఝానమనేన నిబ్బత్తం బ్రహ్మకాయం. ఉపపన్నోతి ఉపగతో. అత్తభావప్పటిలాభోతి సరీరపటిలాభో. ద్వే వా తీణి వా మాగధకాని గామఖేత్తానీతి ఏత్థ మాగధకం గామఖేత్తం అత్థి ఖుద్దకం, అత్థి మజ్ఝిమం, అత్థి మహన్తం. ఖుద్దకం గామఖేత్తం ఇతో చత్తాలీస ఉసభాని, ఏత్తో చత్తాలీస ఉసభానీతి గావుతం హోతి. మజ్ఝిమం ఇతో గావుతం, ఏత్తో గావుతన్తి అడ్ఢయోజనం హోతి. మహన్తం ఇతో దియడ్ఢగావుతం, ఏత్తో దియడ్ఢగావుతన్తి తిగావుతం హోతి. తేసు ఖుద్దకేన గామఖేత్తేన తీణి, ఖుద్దకేన చ మజ్ఝిమేన చ ద్వే గామఖేత్తాని తస్స అత్తభావో. తిగావుతఞ్హిస్స సరీరం. పరిహరిస్సామీతి పటిజగ్గిస్సామి గోపయిస్సామి. రక్ఖస్సేతన్తి రక్ఖస్సు ఏతం.

పఞ్చసత్థుకథావణ్ణనా

౩౩౪. సత్థారోతి గణసత్థారో. నాస్సస్సాతి న ఏతస్స భవేయ్య. తన్తి తం సత్థారం. తేనాతి అమనాపేన. సముదాచరేయ్యామాతి కథేయ్యామ. సమ్మన్నతీతి అమ్హాకం సమ్మానం కరోతి. తేనాహ ‘‘సమ్మానేతీ’’తి, సమ్మన్నతీతి వా పరేహి సమ్మానీయతీతి అత్థో.

౩౩౫. నాసాయ పిత్తం భిన్దేయ్యున్తి అచ్ఛపిత్తం వా మచ్ఛపిత్తం వా నాసాపుటే పక్ఖిపేయ్యుం. పరాభవాయాతి అవడ్ఢియా వినాసాయ. అస్సతరీతి వళవాయ కుచ్ఛిస్మిం గద్రభస్సజాతా, తం అస్సేన సద్ధిం సమ్పయోజేన్తి, సా గబ్భం గణ్హిత్వా కాలే సమ్పత్తే విజాయితుం న సక్కోతి, పాదేహి భూమిం పహరన్తీ తిట్ఠతి, అథస్సా చత్తారో పాదే చతూసు ఖాణుకేసు బన్ధిత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా పోతకం నీహరన్తి, సా తత్థేవ మరతి. తేన వుత్తం ‘‘అత్తవధాయ గబ్భం గణ్హాతీ’’తి.

౩౩౯. పోత్థనికన్తి ఛురికం, యం ఖరన్తిపి వుచ్చతి.

నాళాగిరిపేసనకథావణ్ణనా

౩౪౨. మా కుఞ్జర నాగమాసదోతి భో, కుఞ్జర, బుద్ధనాగం వధకచిత్తేన మా ఉపగచ్ఛ. దుక్ఖన్తి దుక్ఖకారణత్తా దుక్ఖం. కథం తం దుక్ఖన్తి ఆహ ‘‘న హి నాగహతస్సా’’తిఆది. నాగహతస్స సుగతిపటిక్ఖేపేన బుద్ధనాగస్స ఘాతో దుగ్గతిదుక్ఖకారణన్తి దస్సేతి. ఇతోతి ఇతో జాతితో. యతోతి యస్మా. ఇతో పరం యతోతి ఇతో పరం గచ్ఛన్తస్సాతి వా అత్థో. మదోతి మానమదో. పమాదోతి పమత్తభావో. పటికుటితోతి సఙ్కుటితో. అలక్ఖికోతి అహిరికో. యత్ర హి నామాతి యో నామ.

పఞ్చవత్థుయాచనకథావణ్ణనా

౩౪౩. తికభోజనన్తి తీహి భుఞ్జితబ్బభోజనం, తిణ్ణం ఏకతో పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జితుం పఞ్ఞపేస్సామీతి అత్థో. కోకాలికోతిఆదీని చతున్నం దేవదత్తపక్ఖియానం గణపామోక్ఖానం నామాని. ఆయుకప్పన్తి ఏకం మహాకప్పం అసీతిభాగం కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం అన్తరకప్పసఞ్ఞితం కాలం.

ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఏతదవోచాతి (ఉదా. అట్ఠ. ౪౮) దేవదత్తో సబ్బం సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగం నిప్ఫాదేత్వా ‘‘ఏకంసేనేవ అజ్జ ఆవేణికం ఉపోసథం సఙ్ఘకమ్మఞ్చ కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏతం ‘‘అజ్జతగ్గే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ అఞ్ఞత్రేవ భగవతాతి వినా ఏవ భగవన్తం, తం సత్థారం అకత్వాతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర భిక్ఖుసఙ్ఘా ఉపోసథం కరిస్సామి సఙ్ఘకమ్మాని చాతి భగవతో ఓవాదకారకం భిక్ఖుసఙ్ఘం వినా మం అనువత్తన్తేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆవేణికం ఉపోసథం సఙ్ఘకమ్మాని చ కరిస్సామి. అజ్జతగ్గే, భన్తే, దేవదత్తో సఙ్ఘం భిన్దిస్సతీతి భేదకారకానం సబ్బేసం దేవదత్తేన సజ్జితత్తా ‘‘ఏకంసేనేవ దేవదత్తో అజ్జ సఙ్ఘం భిన్దిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ. భిన్దిస్సతీతి ద్విధా కరిస్సతి.

ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం అవీచిమహానిరయుప్పత్తిసంవత్తనియం కప్పట్ఠియం అతేకిచ్ఛం దేవదత్తేన నిబ్బత్తియమానం సఙ్ఘభేదకమ్మం సబ్బాకారతో విదిత్వా. ఇమం ఉదానన్తి కుసలాకుసలేసు యథాక్కమం సప్పురిసాసప్పురిసానం సుకరా పటిపత్తి, న పన నేసం అకుసలకుసలేసూతి ఇదమత్థవిభావనం ఉదానం ఉదానేసి.

తత్థ సుకరం సాధునా సాధూతి అత్తనో పరేసఞ్చ హితం సాధేతీతి సాధు, సమ్మాపటిపన్నో. తేన సాధునా సారిపుత్తాదినా సావకేన పచ్చేకసమ్బుద్ధేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన అఞ్ఞేన వా లోకియసాధునా సాధు సున్దరం భద్దకం అత్తనో పరేసఞ్చ హితసుఖావహం సుకరం సుఖేన కాతుం సక్కా. సాధు పాపేన దుక్కరన్తి తదేవ పన వుత్తలక్ఖణం సాధు పాపేన దేవదత్తాదినా పాపపుగ్గలేన దుక్కరం కాతుం న సక్కా, న సో తం కాతుం సక్కోతీతి అత్థో. పాపం పాపేన సుకరన్తి పాపం అసున్దరం అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థావహం పాపేన యథావుత్తపాపపుగ్గలేన సుకరం సుఖేన కాతుం సక్కుణేయ్యం. పాపమరియేహి దుక్కరన్తి అరియేహి పన బుద్ధాదీహి తం పాపం దుక్కరం దురభిసమ్భవం. సేతుఘాతోయేవ హి తేసం తత్థాతి దీపేతి.

సఙ్ఘభేదకథావణ్ణనా

౩౪౫. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియాతిఆదీసు పరస్స చిత్తం ఞత్వా కథనం ఆదేసనాపాటిహారియం, సావకానఞ్చ బుద్ధానఞ్చ సతతం ధమ్మదేసనం అనుసాసనీపాటిహారియం, ఇద్ధివిధం ఇద్ధిపాటిహారియం. తత్థ ఇద్ధిపాటిహారియేన సద్ధిం అనుసాసనీపాటిహారియం మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స ఆచిణ్ణం, ఆదేసనాపాటిహారియేన సద్ధిం అనుసాసనీపాటిహారియం ధమ్మసేనాపతిస్స. తేన వుత్తం ‘‘ఆయస్మా సారిపుత్తో ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియా భిక్ఖూ ధమ్మియా కథాయ ఓవదీ’’తిఆది. తదా హి ద్వీసు అగ్గసావకేసు ధమ్మసేనాపతి తేసం భిక్ఖూనం చిత్తచారం ఞత్వా ధమ్మం దేసేసి, మహామోగ్గల్లానత్థేరో వికుబ్బనం దస్సేత్వా ధమ్మం దేసేసి, పాళియఞ్చేత్థ ద్విన్నమ్పి థేరానం దేసనాయ ధమ్మచక్ఖుపటిలాభోవ దస్సితో. దీఘభాణకా పన ఏవం వదన్తి ‘‘భగవతా పేసితేసు ద్వీసు అగ్గసావకేసు ధమ్మసేనాపతి తేసం చిత్తచారం ఞత్వా ధమ్మం దేసేసి, థేరస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చసతాపి భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. అథ నేసం మహామోగ్గల్లానత్థేరో వికుబ్బనం దస్సేత్వా ధమ్మం దేసేసి, తం సుత్వా సబ్బే అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసూ’’తి. దేవదత్తం ఉట్ఠాపేసీతి జణ్ణుకేన హదయమజ్ఝే పహరిత్వా ఉట్ఠాపేసి.

౩౪౬. సరసీతి సరో. సువిక్ఖాలితన్తి సుట్ఠు విక్ఖాలితం, సువిసోధితం కత్వాతి అత్థో. సంఖాదిత్వాతి సుట్ఠు ఖాదిత్వా. మహిం వికుబ్బతోతి మహిం దన్తేహి విలిఖన్తస్స. నదీసు భిసం ఘసానస్సాతి యోజేతబ్బం. నదీతి చేత్థ మహాసరో అధిప్పేతో. జగ్గతోతి హత్థియూథం పాలేన్తస్స. భిఙ్కోవాతి హత్థిపోతకో వియ. మమానుకుబ్బన్తి మం అనుకరోన్తో.

౩౪౭. దూతేయ్యన్తి దూతకమ్మం. గన్తుమరహతీతి దూతేయ్యసఙ్ఖాతం సాసనం హరితుం ధారేత్వా హరితుం అరహతి. సోతాతి యం అస్స సాసనం దేన్తి, తస్స సోతా. సావేతాతి తం ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘ఇదం నామ తుమ్హేహి వుత్త’’న్తి పటిసావేతా. ఉగ్గహేతాతి సుఉగ్గహితం కత్వా ఉగ్గహేతా. ధారేతాతి సుధారితం కత్వా ధారేతా. విఞ్ఞాతాతి అత్తనా తస్స అత్థం జానితా. విఞ్ఞాపేతాతి పరం విజానాపేతా. సహితాసహితస్సాతి ‘‘ఇదం సహితం, ఇదం అసహిత’’న్తి ఏవం సహితాసహితస్స కుసలో ఉపగతానుపగతేసు ఛేకో సాసనం ఆరోచేన్తో సహితాసహితం సల్లక్ఖేత్వా ఆరోచేతి. న బ్యథతీతి న వేధతి న ఛమ్భతి. ఉగ్గవాదినిన్తి ఫరుసవచనేన సమన్నాగతం. పుచ్ఛితోతి పటిఞ్ఞత్థాయ పుచ్ఛితో.

౩౪౮. అట్ఠహి, భిక్ఖవే, అసద్ధమ్మేహీతిఆదీసు అసద్ధమ్మేహీతి (ఇతివు. అట్ఠ. ౮౯) అసతం ధమ్మేహి, అసన్తేహి వా అసోభనేహి వా ధమ్మేహి. అభిభూతోతి అజ్ఝోత్థటో. పరియాదిన్నచిత్తోతి ఖేపితచిత్తో లాభాదిహేతుకేన ఇచ్ఛాచారేన మానమదాదినా చ ఖయం పాపితకుసలచిత్తో. అథ వా పరియాదిన్నచిత్తోతి పరితో ఆదిన్నచిత్తో, వుత్తప్పకారేన అకుసలకోట్ఠాసేన యథా కుసలచిత్తస్స ఉప్పత్తివారో న హోతి, ఏవం సమన్తతో గహితచిత్తసన్తానోతి అత్థో. అపాయే నిబ్బత్తనారహతాయ ఆపాయికో. తత్థపి అవీచిసఙ్ఖాతే మహానిరయే ఉప్పజ్జతీతి నేరయికో. ఏకం అన్తరకప్పం పరిపుణ్ణమేవ కత్వా తత్థ తిట్ఠతీతి కప్పట్ఠో. అతేకిచ్ఛోతి బుద్ధేహిపి అనివత్తనీయత్తా అవీచినిబ్బత్తియా తికిచ్ఛాభావతో అతేకిచ్ఛో, అతికిచ్ఛనీయోతి అత్థో. లాభేనాతి లాభేన హేతుభూతేన. అథ వా లాభహేతుకేన మానాదినా. లాభఞ్హి నిస్సాయ ఇధేకచ్చే పుగ్గలా పాపిచ్ఛా ఇచ్ఛాపకతా ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా ‘‘లాభం నిబ్బత్తేస్సామా’’తి అనేకవిహితం అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జిత్వా ఇతో చుతా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి. అపరే యథాలాభం లభిత్వా తంనిమిత్తం మానాతిమానమదమచ్ఛరియాదివసేన పమాదం ఆపజ్జిత్వా ఇతో చుతా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి, అయఞ్చ తాదిసో. తేన వుత్తం ‘‘లాభేన, భిక్ఖవే, అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దేవదత్తో ఆపాయికో’’తిఆది. అసక్కారేనాతి హీళేత్వా పరిభవిత్వా పరేహి అత్తని పవత్తితేన అసక్కారేన, అసక్కారహేతుకేన వా మానాదినా. అసన్తగుణసమ్భావనాధిప్పాయేన పవత్తా పాపా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో, తస్స భావో పాపిచ్ఛతా, తాయ. ‘‘అహం బుద్ధో భవిస్సామి, భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి హి తస్స ఇచ్ఛా ఉప్పన్నా. కోకాలికాదయో పాపా లామకా మిత్తా ఏతస్సాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా, తాయ.

౩౪౯. అభిభుయ్యాతి అభిభవిత్వా మద్దిత్వా.

౩౫౦. తీహి, భిక్ఖవే, అసద్ధమ్మేహీతిఆది వుత్తనయమేవ. ఓరమత్తకేన విసేసాధిగమేన అన్తరా వోసానం ఆపాదీతి ఏత్థ పన అయమత్థో. ఓరమత్తకేనాతి అప్పమత్తకేన ఝానాభిఞ్ఞామత్తేన. విసేసాధిగమేనాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమేన. అన్తరాతి వేమజ్ఝే. వోసానం ఆపాదీతి అకతకిచ్చోవ సమానో ‘‘కతకిచ్చోమ్హీ’’తి మఞ్ఞమానో సమణధమ్మతో విగమం ఆపజ్జి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఝానాభిఞ్ఞాహి ఉత్తరికరణీయే అధిగన్తబ్బే మగ్గఫలే అనధిగతే సతియేవ తం అనధిగన్త్వా సమణధమ్మతో విగమం ఆపజ్జీతి. ఇతి భగవా ఇమినా సుత్తేన విసేసతో పుథుజ్జనభావే ఆదీనవం పకాసేతి ‘‘భారియో పుథుజ్జనభావో, యత్ర హి నామ ఝానాభిఞ్ఞాపరియోసానా సమ్పత్తియో నిబ్బత్తేత్వాపి అనేకానత్థావహం నానావిధదుక్ఖహేతుఅసన్తగుణసమ్భావనం అసప్పురిససంసగ్గం ఆలసియానుయోగఞ్చ అవిజహన్తో అవీచిసంవత్తనికం కప్పట్ఠియం అతేకిచ్ఛం కిబ్బిసం పసవతీ’’తి.

గాథాసు మాతి పటిసేధే నిపాతో. జాతూతి ఏకంసేన. కోచీతి సబ్బసఙ్గాహకవచనం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమస్మిం సత్తలోకే కోచి పుగ్గలో ఏకంసేన పాపిచ్ఛో మా హోతూతి. తదమినాపి జానాథ, పాపిచ్ఛానం యథా గతీతి పాపిచ్ఛానం పుగ్గలానం యథాగతి యాదిసీ నిబ్బత్తి యాదిసో అభిసమ్పరాయోతి ఇమినాపి కారణేన జానాథాతి దేవదత్తం నిదస్సేన్తో ఏవమాహ.

పణ్డితోతి సమఞ్ఞాతోతి పరియత్తిబాహుసచ్చేన పణ్డితోతి ఞాతో. భావితత్తోతి సమ్మతోతి ఝానాభిఞ్ఞాహి భావితచిత్తోతి సమ్భావితో. తథా హి సో ‘‘మహిద్ధికో గోధిపుత్తో, మహానుభావో గోధిపుత్తో’’తి ధమ్మసేనాపతినాపి పసంసితో అహోసి. జలంవ యససా అట్ఠా, దేవదత్తోతి విస్సుతోతి అత్తనో కిత్తియా పరివారేన చ జలన్తో వియ ఓభాసన్తో వియ ఠితో దేవదత్తోతి ఏవం విస్సుతో పాకటో అహోసి. ‘‘మే సుత’’న్తిపి పాఠో, మయా సుతం సుతమత్తం, కతిపాహేనేవ అతథాభూతత్తా తస్స తం పణ్డిచ్చాదిసవనమత్తమేవాతి అత్థో.

సో పమాదం అనుచిణ్ణో, ఆసజ్జ నం తథాగతన్తి సో ఏవంభూతో దేవదత్తో ‘‘బుద్ధోపి సాకియపుత్తో, అహమ్పి సాకియపుత్తో, బుద్ధోపి సమణో, అహమ్పి సమణో, బుద్ధోపి ఇద్ధిమా, అహమ్పి ఇద్ధిమా, బుద్ధోపి దిబ్బచక్ఖుకో, దిబ్బసోతచేతోపరియఞాణలాభీ, బుద్ధోపి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే ధమ్మే జానాతి, అహమ్పి తే జానామీ’’తి అత్తనో పమాణం అజానిత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం అత్తనా సమసమట్ఠపనేన పమాదం ఆపజ్జన్తో ‘‘ఇదానాహం బుద్ధో భవిస్సామి, భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి అభిమారపయోజనాదినా తథాగతం ఆసజ్జ ఆసాదేత్వా విహేఠేత్వా. ‘‘పమాదమనుజిణ్ణో’’తిపి పఠన్తి. తస్సత్థో – పమాదం వుత్తనయేన పమజ్జన్తో పమాదం నిస్సాయ భగవతా సద్ధిం యుగగ్గాహచిత్తుప్పాదేన సహేవ ఝానాభిఞ్ఞాహి అనుజిణ్ణో పరిహీనోతి. అవీచినిరయం పత్తో, చతుద్వారం భయానకన్తి జాలానం తత్థ ఉప్పన్నసత్తానం వా నిరన్తరతాయ ‘‘అవీచీ’’తి లద్ధనామం చతూసు పస్సేసు చతుమహాద్వారయోగేన చతుద్వారం అతిభయానకం మహానిరయం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన పత్తో. తథా హి వుత్తం –

‘‘చతుక్కణ్ణో చతుద్వారో, విభత్తో భాగసో మితో;

అయోపాకారపరియన్తో, అయసా పటికుజ్జితో.

‘‘తస్స అయోమయా భూమి, జలితా తేజసా యుతా;

సమన్తా యోజనసతం, ఫరిత్వా తిట్ఠతి సబ్బదా’’తి. (మ. ని. ౩.౨౫౦, ౨౬౭; అ. ని. ౩.౩౬);

అదుట్ఠస్సాతి అదుట్ఠచిత్తస్స. దుబ్భేతి దుస్సేయ్య. తమేవ పాపం ఫుసతీతి తమేవ అదుట్ఠదుబ్భిం పాపపుగ్గలం పాపం నిహీనం పాపఫలం ఫుసతి పాపుణాతి అభిభవతి. భేస్మాతి విపులభావేన గమ్భీరభావేన చ భింసాపనో, భింసాపేన్తో వియ విపులగమ్భీరోతి అత్థో. వాదేనాతి దోసేన. ఉపహింసతీతి బాధతి ఆసాదేతి. వాదో తమ్హి న రూహతీతి తస్మిం తథాగతే పరేన ఆరోపియమానో దోసో న రుహతి న తిట్ఠతి, విసకుమ్భో వియ సముద్దస్స న తస్స వికారం జనేతీతి అత్థో.

ఏవం ఛహి గాథాహి పాపిచ్ఛతాదిసమన్నాగతస్స నిరయూపగభావదస్సనేన దుక్ఖతో అపరిముత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని తప్పటిపక్ఖధమ్మసమన్నాగతస్స దుక్ఖక్ఖయం దస్సేన్తో ‘‘తాదిసం మిత్త’’న్తి ఓసానగాథమాహ. తస్సత్థో – యస్స సమ్మా పటిపన్నస్స మగ్గానుగో పటిపత్తిమగ్గం అనుగతో సమ్మా పటిపన్నో అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమన్నాగమేన సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖయం పరియోసానం పాపుణేయ్య, తాదిసం బుద్ధం బుద్ధసావకం వా పణ్డితో సప్పఞ్ఞో అత్తనో మిత్తం కుబ్బేథ తేన మేత్తిం కరేయ్య, తఞ్చ సేవేథ తమేవ పయిరుపాసేయ్యాతి.

కిం పనేతం సుత్తం దేవదత్తస్స నిరయూపపత్తితో పుబ్బే భాసితం, ఉదాహు పచ్ఛాతి? ఇతివుత్తకట్ఠకథాయం (ఇతివు. అట్ఠ. ౮౯) తావ –

‘‘దేవదత్తే హి అవీచిమహానిరయం పవిట్ఠే దేవదత్తపక్ఖికా అఞ్ఞతిత్థియా ‘సమణేన గోతమేన అభిసపితో దేవదత్తో పథవిం పవిట్ఠో’తి అబ్భాచిక్ఖింసు. తం సుత్వా సాసనే అనభిప్పసన్నా మనుస్సా ‘సియా ను ఖో ఏతదేవం, యథా ఇమే భణన్తీ’తి ఆసఙ్కం ఉప్పాదేసుం. తం పవత్తిం భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. అథ ఖో భగవా ‘న, భిక్ఖవే, తథాగతా కస్సచి అభిసపం దేన్తి, తస్మా న దేవదత్తో మయా అభిసపితో, అత్తనో కమ్మేనేవ నిరయం పవిట్ఠో’తి వత్వా తేసం మిచ్ఛాగాహం పటిసేధేన్తో ఇమాయ అట్ఠుప్పత్తియా ఇదం సుత్తం అభాసీ’’తి –

వుత్తం, తస్మా తేసం మతేన తస్స నిరయూపపత్తితో పచ్ఛాపి భగవా ఇదం సుత్తమభాసీతి వేదితబ్బం. ఇధ పన తస్స నిరయూపపత్తితో పఠమమేవ ఉప్పన్నే వత్థుమ్హి భాసితం పాళిఆరుళ్హన్తి దట్ఠబ్బం. తేనేవ ‘‘అవీచినిరయం పత్తో’’తి ఇదం పన ఆసంసాయం అతీతవచనన్తి వుత్తం, ఆసంసాతి చేత్థ అవస్సమ్భావినీ అత్థసిద్ధి అధిప్పేతా. అవస్సమ్భావినిఞ్హి అత్థసిద్ధిమపేక్ఖిత్వా అనాగతమ్పి భూతం వియ వోహరన్తి, తఞ్చ సద్దలక్ఖణానుసారేన వేదితబ్బం.

సఙ్ఘభేదకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాలిపఞ్హకథావణ్ణనా

౩౫౧. ఉపాలిపఞ్హే యం వత్తబ్బం, తం అట్ఠకథాయం దస్సితమేవ. తత్థ అనునయన్తోతి అనుజానాపేన్తో, భేదస్స అనురూపం వా బోధేన్తో, యథా భేదో హోతి, ఏవం భిన్దితబ్బే భిక్ఖూ విఞ్ఞాపేన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న తుమ్హాక’’న్తిఆది.

౩౫౨. అట్ఠారసభేదకరవత్థుమ్హి దస అకుసలకమ్మపథా సంకిలిట్ఠధమ్మతాయ వోదానధమ్మపఅపక్ఖత్తా ‘‘అధమ్మో’’తి దస్సితా, తథా ఉపాదానాదయో, బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఏకన్తానవజ్జభావతో నత్థి అధమ్మభావో, భగవతా పన దేసితాకారేన హాపేత్వా వడ్ఢేత్వా వా కథనం యథాధమ్మం అకథనన్తి కత్వా అధమ్మభావోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తయో సతిపట్ఠానా’’తిఆది. నియ్యానికన్తి సపాటిహీరం అప్పటిహతం హుత్వా పవత్తతీతి అత్థో. తథేవాతి ఇమినా ‘‘ఏవం అమ్హాక’’న్తిఆదినా వుత్తమత్థం ఆకడ్ఢతి. కాతబ్బం కమ్మం ధమ్మో నామాతి యథాధమ్మం కరణతో ధమ్మో నామ, ఇతరం వుత్తవిపరియాయతో అధమ్మో నామ.

రాగవినయో…పే… అయం వినయో నామాతి రాగాదీనం వినయనతో సంవరణతో పజహనతో పటిసఙ్ఖానతో చ వినయో నామ, వుత్తవిపరియాయేన ఇతరో అవినయో. వత్థుసమ్పత్తిఆదివసేన సబ్బేసం వినయకమ్మానం అకుప్పతాతి ఆహ ‘‘వత్థుసమ్పత్తి…పే… అయం వినయో నామా’’తి. తప్పటిపక్ఖతో అవినయో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘వత్థువిపత్తీ’’తిఆది. యాసం ఆపన్నస్స పబ్బజ్జా సావసేసా, తా ఆపత్తియో సావసేసా.

౩౫౪. ఆపాయికోతిఆదిగాథాసు (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౮) సఙ్ఘస్స భేదసఙ్ఖాతే వగ్గే రతోతి వగ్గరతో. అధమ్మికతాయ అధమ్మే భేదకరవత్థుమ్హి సఙ్ఘభేదసఙ్ఖాతే ఏవ చ అధమ్మే ఠితోతి అధమ్మట్ఠో. యోగక్ఖేమా పధంసతీతి హితతో పరిహాయతి, చతూహిపి యోగేహి అనుపద్దుతత్తా యోగక్ఖేమం నామ అరహత్తం నిబ్బానఞ్చ, తతో పనస్స ధంసనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞతో సఙ్ఘతట్ఠేన సఙ్ఘం, తతో ఏవ ఏకకమ్మాదివిధానయోగేన సమగ్గం సహితం భిన్దిత్వా పుబ్బే వుత్తలక్ఖణేన సఙ్ఘభేదేన భిన్దిత్వా. కప్పన్తి అన్తరకప్పసఙ్ఖాతం ఆయుకప్పం. నిరయమ్హీతి అవీచిమహానిరయమ్హి.

సుఖా సఙ్ఘస్స సామగ్గీతి (ఇతివు. అట్ట. ౧౯) సుఖస్స పచ్చయభావతో సామగ్గీ ‘‘సుఖా’’తి వుత్తా యథా ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో’’తి (ధ. ప. ౧౯౪). సమగ్గానఞ్చనుగ్గహోతి సమగ్గానం సామగ్గిఅనుమోదనేన అనుగ్గణ్హనం సామగ్గిఅనురూపం వా, యథా తే సామగ్గిం న విజహన్తి, తథా గహణం ఠపనం అనుబలప్పదానన్తి అత్థో. సమగ్గం కత్వానాతి భిన్నం సఙ్ఘం సఙ్ఘరాజిప్పత్తం వా సమగ్గం సహితం కత్వా. కప్పన్తి ఆయుకప్పమేవ. సగ్గమ్హి మోదతీతి కామావచరదేవలోకే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అభిభవిత్వా దిబ్బసుఖం అనుభవన్తో ఇచ్ఛితనిబ్బత్తియా చ మోదతి పమోదతి లళతి కీళతి.

౩౫౫. సియా ను ఖో, భన్తే, సఙ్ఘభేదకోతిఆది పాళిఅనుసారేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘పఞ్చహి, ఉపాలి, ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి కమ్మేన ఉద్దేసేన వోహరన్తో అనుస్సావనేన సలాకగ్గాహేనా’’తి ఏవం పరివారే (పరి. ౪౫౮) ఆగతమ్పి సఙ్ఘభేదలక్ఖణం ఇధ వుత్తేన కిం నానాకరణన్తి దస్సేతుం ‘‘పరివారే పనా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ సీమట్ఠకసఙ్ఘే అసన్నిపతితే విసుం పరిసం గహేత్వా కతవోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహస్స కమ్మం వా కరోన్తస్స ఉద్దేసం వా ఉద్దిసన్తస్స భేదో చ హోతి ఆనన్తరియకమ్మఞ్చ. సమగ్గసఞ్ఞాయ పన ‘‘వట్టతీ’’తి సఞ్ఞాయ వా కరోన్తస్స భేదోవ హోతి, న ఆనన్తరియకమ్మం. తతో ఊనపరిసాయ కరోన్తస్స నేవ సఙ్ఘభేదో న ఆనన్తరియం. సబ్బన్తిమేన హి పరిచ్ఛేదేన నవన్నం జనానం యో సఙ్ఘం భిన్దతి, తస్స ఆనన్తరియకమ్మం హోతి, అనువత్తకానం అధమ్మవాదీనం మహాసావజ్జం కమ్మం, ధమ్మవాదినో అనవజ్జా. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

ఉపాలిపఞ్హకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.