౬. సేనాసనక్ఖన్ధకం

విహారానుజాననకథావణ్ణనా

౨౯౪. సేనాసనక్ఖన్ధకే సేనాసనం అపఞ్ఞత్తం హోతీతి విహారసేనాసనం సన్ధాయ వుత్తం. చతుబ్బిధఞ్హి (మ. ని. అట్ట. ౧.౨౯౬) సేనాసనం విహారసేనాసనం మఞ్చపీఠసేనాసనం సన్థతసేనాసనం ఓకాససేనాసనన్తి. తత్థ ‘‘మఞ్చోపి సేనాసనం, పీఠమ్పి భిసిపి బిమ్బోహనమ్పి విహారోపి అడ్ఢయోగోపి పాసాదోపి హమ్మియమ్పి గుహాపి అట్టోపి మాళోపి లేణమ్పి వేళుగుమ్బోపి రుక్ఖమూలమ్పి మణ్డపోపి సేనాసనం. యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తి, సబ్బమేతం సేనాసన’’న్తి (విభ. ౫౨౭) వచనతో విహారో అడ్ఢయోగో పాసాదో హమ్మియం గుహాతి ఇదం విహారసేనాసనం నామ. మఞ్చో పీఠం భిసి బిమ్బోహనన్తి ఇదం మఞ్చపీఠసేనాసనం నామ. చిమిలికా చమ్మఖణ్డో తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి ఇదం సన్థతసేనాసనం నామ. యత్థ వా పన భిక్ఖూ పటిక్కమన్తీతి ఇదం ఓకాససేనాసనం నామ.

రుక్ఖమూలేతిఆదీసు రుక్ఖమూలసేనాసనం నామ యంకిఞ్చి సన్దచ్ఛాయం వివిత్తం రుక్ఖమూలం. పబ్బతో నామ సేలో. తత్థ హి ఉదకసోణ్డీసు ఉదకకిచ్చం కత్వా సీతాయ రుక్ఖచ్ఛాయాయ నిసిన్నా నానాదిసాసు ఖాయమానాసు సీతేన వాతేన బీజియమానా సమణధమ్మం కరోన్తి. కన్దరేతి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దారితో ఉదకేన భిన్నో పబ్బతప్పదేసో కన్దరం. యం ‘‘నితమ్బ’’న్తిపి ‘‘నదీకుఞ్జ’’న్తిపి వదన్తి. తత్థ హి రజతపట్టసదిసా వాలికా హోతి, మత్థకే మణివితానం వియ వనగహనం, మణిక్ఖన్ధసదిసం ఉదకం సన్దతి, ఏవరూపం కన్దరం ఓరుయ్హ పానీయం పివిత్వా గత్తాని సీతం కత్వా వాలికం ఉస్సాపేత్వా పంసుకూలచీవరం పఞ్ఞపేత్వా తత్థ నిసిన్నా తే భిక్ఖూ సమణధమ్మం కరోన్తి. గిరిగుహా నామ ద్విన్నం పబ్బతానం అన్తరా, ఏకస్మింయేవ వా ఉమఙ్గసదిసం మహావివరం.

‘‘వనపత్థన్తి దూరానమేతం సేనాసనానం అధివచన’’న్తిఆదివచనతో (విభ. ౫౩౧) యత్థ న కసన్తి న వపన్తి, తాదిసం మనుస్సానం ఉపచారట్ఠానం అతిక్కమిత్వా ఠితం అరఞ్ఞకసేనాసనం ‘‘వనపత్థ’’న్తి వుచ్చతి. అజ్ఝోకాసో నామ కేనచి అచ్ఛన్నో పదేసో. ఆకఙ్ఖమానా పనేత్థ చీవరకుటిం కత్వా వసన్తి. పలాలపుఞ్జేతి పలాలరాసిమ్హి. మహాపలాలపుఞ్జతో హి పలాలం నిక్కడ్ఢిత్వా పబ్భారలేణసదిసే ఆలయే కరోన్తి, గచ్ఛగుమ్బాదీనమ్పి ఉపరి పలాలం పరిక్ఖిపిత్వా హేట్ఠా నిసిన్నా సమణధమ్మం కరోన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. పఞ్చ లేణానీతి పఞ్చ లీయనట్ఠానాని. నిలీయన్తి ఏత్థ భిక్ఖూతి లేణాని, విహారాదీనమేతం అధివచనం. సుపణ్ణవఙ్కగేహన్తి గరుళపక్ఖసణ్ఠానేన కతగేహం.

౨౯౫. అనుమోదనగాథాసు సీతన్తి అజ్ఝత్తధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధఉతువిపరిణామవసఏన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం, తస్స వనదాహాదీసు వా సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి బాధతి. యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం బాధనం న హోతి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి. వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తే గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే. మకసేతి నిదస్సనమత్తమేతం, డంసాదీనమ్పి ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సిసిరకాలవసేన సత్తాహవద్ధలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో.

వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉమ్మూలభఞ్జనాదివసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ పటిహఞ్ఞతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తేత్వా పటిసల్లానారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసారమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిజ్ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదితో సఙ్ఖారే సమ్మసితుం.

విహారేతి పతిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే నివాససుఖే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారేసు బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య. తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి, ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మఫలానం రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా.

ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞుపకారితం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి తే బహుస్సుతా. తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖాపనూదనం సద్ధమ్మం దేసేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో పుగ్గలో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మా పటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాయతి.

సో చ సబ్బదదో హోతీతి ఆవాసదానస్మిం దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతీతి కత్వా వుత్తం. తథా హి (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౪౨) ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా నహాయిత్వా పతిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిపన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి, బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకో విజ్ఝతి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయా చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిపన్నస్స సబ్బే పరిస్సయా న హోన్తి, సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తస్స ఉపసమసుఖఞ్చ ఉప్పజ్జతి బహిద్ధావిక్ఖేపాభావతో, బహి విచరన్తస్స చ సేదా ముచ్చన్తి, అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిసిన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి, ఏతస్మిఞ్చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సో చ సబ్బదదో హోతి, యో దదాతి ఉపస్సయ’’న్తి.

౨౯౬. ఆవిఞ్ఛనచ్ఛిద్దన్తి యత్థ అఙ్గులిం పవేసేత్వా ద్వారం ఆకడ్ఢన్తా ద్వారబాహం ఫుసాపేన్తి, తస్సేతం అధివచనం. ఆవిఞ్ఛనరజ్జున్తి కవాటేయేవ ఛిద్దం కత్వా తత్థ పవేసేత్వా యేన రజ్జుకేన కడ్ఢన్తా ద్వారం ఫుసాపేన్తి, తం ఆవిఞ్ఛనరజ్జుకం. సేనాసనపరిభోగే అకప్పియచమ్మం నామ నత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘సచేపి దీపినఙ్గుట్ఠేన కతా హోతి, వట్టతియేవా’’తి వుత్తం. చేతియే వేదికాసదిసన్తి వాతపానబాహాసు చేతియే వేదికాయ వియ పట్టికాదీహి దస్సేత్వా కతం. థమ్భకవాతపానం నామ తిరియం దారూని అదత్వా ఉజుకం ఠితేహి ఏవ వేణుసలాకాదీహి కతం.

విహారానుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మఞ్చపీఠాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

౨౯౭. పోటకితూలన్తి ఏరకతిణతూలం. పోటకిగహణఞ్చేత్థ తిణజాతీనం నిదస్సనమత్తన్తి ఆహ ‘‘యేసం కేసఞ్చి తిణజాతికాన’’న్తి. పఞ్చవిధం ఉణ్ణాదితూలమ్పి వట్టతీతి ఏత్థాపి ‘‘బిమ్బోహనే’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘తూలపూరితం భిసిం అపస్సయితుం న వట్టతీ’’తి కేచి వదన్తి, వట్టతీతి అపరే. ఉపదహన్తీతి ఠపేన్తి. సీసప్పమాణన్తి యత్థ గలవాటకతో పట్ఠాయ సబ్బసీసం ఉపదహన్తి, తం సీసప్పమాణం. తఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో తిరియం ముట్ఠిరతనం హోతీతి దస్సేతుం ‘‘యస్స విత్థారతో తీసు కణ్ణేసూ’’తిఆదిమాహ. మజ్ఝట్ఠానం ముట్ఠిరతనం హోతీతి బిమ్బోహనస్స మజ్ఝట్ఠానం తిరియతో ముట్ఠిరతనప్పమాణం హోతి. మసూరకేతి చమ్మమయభిసియం. ఫుసితాని దాతున్తి సఞ్ఞాకరణత్థం బిన్దూని దాతుం.

౨౯౮. న నిబన్ధతీతి అనిబన్ధనీయో, న అల్లీయతీతి అత్థో. పటిబాహేత్వాతి మట్ఠం కత్వా.

ఇట్ఠకాచయాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

౩౦౦. రుక్ఖం విజ్ఝిత్వాతి రుక్ఖదారుం విజ్ఝిత్వా. ఖాణుకే ఆకోటేత్వాతి ద్వే ద్వే ఖాణుకే ఆకోటేత్వా. తం ఆహరిమం భిత్తిపాదన్తి వుత్తనయేన ఖాణుకే ఆకోటేత్వా కతంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. భూమియం పతిట్ఠాపేతున్తి మూలేన భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా భిత్తిపాదస్స ఉపత్థమ్భనవసేన ఉస్సాపేత్వా ఖాణుకేహి భిత్తిపాదం ఉస్సాపేత్వా ఠపేతున్తి అధిప్పాయో. ఉభతో కుట్టం నీహరిత్వా కతపదేసస్సాతి యథా అన్తోద్వారసమీపే నిసిన్నేహి ఉజుకం బహి ఓలోకేతుం న సక్కా హోతి, ఏవం ఉభోహి పస్సేహి కుట్టం నీహరిత్వా అభిముఖే భిత్తిం ఉపట్ఠపేత్వా కతపదేసస్స. సమన్తా పరియాగారోతి సమన్తతో ఆవిద్ధపముఖం. ఉగ్ఘాటనకిటికన్తి దణ్డేహి ఉక్ఖిపిత్వా ఠపనకపదరకిటికం.

అనాథపిణ్డికవత్థుకథావణ్ణనా

౩౦౪. అనాథపిణ్డికసేట్ఠివత్థుమ్హి (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౪౨) కేనచిదేవ కరణీయేనాతి వాణిజ్జకమ్మం అధిప్పేతం. అనాథపిణ్డికో కిర రాజగహసేట్ఠి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం భగినిపతికా హోన్తి. యదా రాజగహే ఉట్ఠానకభణ్డం సమగ్ఘం హోతి, తదా రాజగహసేట్ఠి తం గహేత్వా సకటసతేహి సావత్థిం గన్త్వా యోజనమత్తే ఠితో అత్తనో ఆగతభావం జానాపేతి. అనాథపిణ్డికో పచ్చుగ్గన్త్వా తస్స మహాసక్కారం కత్వా ఏకం యానం ఆరోపేత్వా సావత్థిం పవిసతి. సో సచే భణ్డం లహుకం విక్కీయతి, విక్కిణాతి. నో చే, భగినిఘరే ఠపేత్వా పక్కమతి. అనాథపిణ్డికోపి తథేవ కరోతి. స్వాయం తదాపి తేనేవ కరణీయేన అగమాసి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

తం దివసం పన రాజగహసేట్ఠి యోజనమత్తే ఠితేన అనాథపిణ్డికేన ఆగతభావజాననత్థం పేసితం పణ్ణం న సుణి, ధమ్మస్సవనత్థాయ విహారం అగమాసి. సో ధమ్మకథం సుత్వా స్వాతనాయ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా అత్తనో ఘరే ఉద్ధనఖణాపనదారుఫాలనాదీని కారేసి. అనాథపిణ్డికోపి ‘‘ఇదాని మయ్హం పచ్చుగ్గమనం కరిస్సతి, ఇదాని కరిస్సతీ’’తి ఘరద్వారేపి పచ్చుగ్గమనం అలభిత్వా అన్తోఘరం పవిట్ఠో పటిసన్థారమ్పి న బహుం అలత్థ. ‘‘కిం మహాసేట్ఠి కుసలం దారకరూపానం, నసి మగ్గే కిలన్తో’’తి ఏత్తకోవ పటిసన్థారో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో అనాథపిణ్డికస్స గహపతిస్స ఏతదహోసీ’’తిఆది.

బుద్ధోతి త్వం గహపతి వదేసీతి తస్స కిర ముఖతో బుద్ధసద్దం సుత్వా అనాథపిణ్డికో పఞ్చవణ్ణం పీతిం పటిలభతి, సా తస్స సీసే ఉట్ఠహిత్వా యావ పాదపిట్ఠియా, పాదపిట్ఠియా ఉట్ఠాయ యావ సీసా గచ్ఛతి, ఉభతో ఉట్ఠాయ మజ్ఝే ఓసరతి, మజ్ఝే ఉట్ఠాయ ఉభతో గచ్ఛతి. సో పీతియా నిరన్తరం ఫుటో ‘‘బుద్ధోతి త్వం గహపతి వదేసీ’’తి ఏవం తిక్ఖత్తుం పుచ్ఛి. అకాలో ఖో, గహపతి, ఇమం కాలం తం భగవన్తం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితున్తి ‘‘బుద్ధా నామ దురాసదా ఆసీవిససదిసా హోన్తి, సత్థా చ సివథికాయ సమీపే వసతి, న సక్కా తత్థ ఇమాయ వేలాయ ఇమినా గన్తు’’న్తి మఞ్ఞమానో ఏవమాహ. బుద్ధగతాయ సతియా నిపజ్జీతి అఞ్ఞం కిఞ్చి అచిన్తేత్వా బుద్ధగతాయ ఏవ సతియా నిపజ్జి. తం దివసం కిరస్స భణ్డసకటేసు వా ఉపట్ఠాకేసు వా చిత్తమ్పి నుప్పజ్జి, సాయమాసమ్పి న అకాసి. సత్తభూమికం పన పాసాదం ఆరుయ్హ సుపఞ్ఞత్తాలఙ్కతవరసయనే ‘‘బుద్ధో బుద్ధో’’తి సజ్ఝాయం కరోన్తోవ నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. తిక్ఖత్తుం వుట్ఠాసి పభాతం మఞ్ఞమానోతి పఠమయామే తావ వీతివత్తే ఉట్ఠాయ బుద్ధం అనుస్సరి, అథస్స బలవప్పసాదో ఉదపాది, పీతిఆలోకో అహోసి, సబ్బతమం విగచ్ఛి, దీపసహస్సుజ్జలనం వియ చన్దుట్ఠానసూరియుట్ఠానం వియ చ జాతం. సో ‘‘పమాదం ఆపన్నోమ్హి, వఞ్చితోమ్హి, సూరియో ఉగ్గతో’’తి ఉట్ఠాయ ఆకాసతలే ఠత్వా చన్దం ఓలోకేత్వా ‘‘ఏకోవ యామో గతో, అఞ్ఞే ద్వే అత్థీ’’తి పున పవిసిత్వా నిపజ్జి, ఏతేనుపాయేన మజ్ఝిమయామావసానేపి పచ్ఛిమయామావసానేపి తిక్ఖత్తుం ఉట్ఠాసి. పచ్ఛిమయామావసానే పన బలవపచ్చూసేయేవ ఉట్ఠాయ ఆకాసతలం ఆగన్త్వా మహాద్వారాభిముఖో అహోసి, సత్తభూమికద్వారం సయమేవ వివటం అహోసి, పాసాదా ఓరుయ్హ అన్తరవీథిం పటిపజ్జి.

౩౦౫. అమనుస్సాతి అధిగతవిసేసా దేవతా. తథా హి తా సేట్ఠిస్స భావినిసమ్పత్తిం పచ్చక్ఖతో సమ్పస్సమానా ‘‘అయం మహాసేట్ఠి ‘బుద్ధుపట్ఠానం గమిస్సామీ’తి నిక్ఖన్తో పఠమదస్సనేనేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ తిణ్ణం రతనానం అగ్గుపట్ఠాకో హుత్వా అసదిసం సఙ్ఘారామం కత్వా చాతుద్దిసస్స అరియసఙ్ఘస్స అనావటద్వారో భవిస్సతి, న యుత్తమస్స ద్వారం పిదహితు’’న్తి చిన్తేత్వా ద్వారం వివరింసు. అన్తరధాయీతి రాజగహం కిర ఆకిణ్ణమనుస్సం, అన్తోనగరే నవ కోటియో బహినగరే నవాతి తం ఉపనిస్సాయ అట్ఠారస మనుస్సకోటియో వసన్తి. అవేలాయ మతమనుస్సే బహి నీహరితుం అసక్కోన్తా అట్టాలకే ఠత్వా బహిద్వారే ఖిపన్తి. మహాసేట్ఠి నగరతో బహి నిక్ఖన్తమత్తోవ అల్లసరీరం పాదేన అక్కమి, అపరమ్పి పిట్ఠిపాదేన పహరి, మక్ఖికా ఉప్పతిత్వా పకిరింసు, దుగ్గన్ధో నాసాపుటం అభిహని, బుద్ధప్పసాదో తనుత్తం గతో. తేనస్స ఆలోకో అన్తరధాయి అన్ధకారో పాతురహోసి పీతివేగస్స తనుభావే తంసముట్ఠితరూపానం పరిదుబ్బలభావతో. సద్దమనుస్సావేసీతి ‘‘సేట్ఠిస్స ఉస్సాహం జనేస్సామీ’’తి సువణ్ణకిఙ్కిణికం ఘట్టేన్తో వియ మధురస్సరేన సద్దం అనుస్సావేసి.

సతం కఞ్ఞాసహస్సానీతి పురిమపదానిపి ఇమినావ సహస్స-పదేన సద్ధిం సమ్బన్ధితబ్బాని. యథేవ హి సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, ఏవం సతం సహస్సాని హత్థీ, సతం సహస్సాని అస్సా, సతం సహస్సాని రథాతి అయమేత్థ అత్థో, ఇతి ఏకేకం సతసహస్సం దీపితం హోతి. పదవీతిహారస్సాతి పదం వీతిహరతి ఏత్థాతి పదవీతిహారో. సో దుతవిలమ్బితం అకత్వా సమగమనే ద్విన్నం పదానం అన్తరే ముట్ఠిరతనమత్తం. కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిన్తి తం ఏకం పదవీతిహారం సోళస భాగే కత్వా తతో ఏకో కోట్ఠాసో పున సోళసధా, తతో ఏకో సోళసధాతి ఏవం సోళస వారే సోళసధా భిన్నస్స ఏకో కోట్ఠాసో సోళసీ కలా నామ, తం సోళసిం కలం ఏతాని చత్తారి సతసహస్సాని న అగ్ఘన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – సతం హత్థిసహస్సాని సతం అస్ససహస్సాని సతం రథసహస్సాని సతం కఞ్ఞాసహస్సాని, తా చ ఖో ఆముక్కమణికుణ్డలా సకలజమ్బుదీపరాజధీతరోవాతి ఇమస్మా ఏత్తకా లాభా విహారం గచ్ఛన్తస్స తస్మిం సోళసికలాసఙ్ఖాతే పదేసే లఙ్ఘనసాధనవసేన పవత్తచేతనావ ఉత్తరితరాతి. పదం వా వీతిహరతి ఏతేనాతి పదవీతిహారో, తథాపవత్తా కుసలచేతనా, తస్సా ఫలం సోళసధా కత్వాతి చ వదన్తి. ఇదం పన విహారగమనం కస్స వసేన గహితన్తి? విహారం గన్త్వా అనన్తరాయేన సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహన్తస్స వసేన గహితం. ‘‘గన్ధమాలాదీహి పూజం కరిస్సామి, చేతియం వన్దిస్సామి, ధమ్మం సోస్సామి, దీపపూజం కరిస్సామి, సఙ్ఘం నిమన్తేత్వా దానం దస్సామి, సిక్ఖాపదేసు వా సరణేసు వా పతిట్ఠహిస్సామీ’’తి గచ్ఛతోపి వసేన వట్టతియేవ.

అన్ధకారో అన్తరధాయీతి సో కిర చిన్తేసి ‘‘అహం ఏకకోతి సఞ్ఞం కరోమి, అమనుస్సా చ మే అనుగామినో సహాయా అత్థి, కస్మా భాయామీ’’తి సూరో అహోసి. అథస్స బలవా బుద్ధప్పసాదో ఉదపాది, తస్మా అన్ధకారో అన్తరధాయి. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. ఆలోకో పాతురహోసీతి పురిమబుద్ధేసు చిరకాలపరిచయసమ్భూతస్స బలవతో పసాదస్స వసేన ఉప్పన్నాయ ఉళారాయ బుద్ధారమ్మణాయ పీతియా సముట్ఠాపితో విపస్సనోభాససదిసో సాతిసయో చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానో ఆలోకో పాతురహోసి. దేవతాహి కతోతిపి వదన్తి, పురిమోయేవేత్థ యుత్తతరో. ఏహి సుదత్తాతి సో కిర సేట్ఠి గచ్ఛమానోవ చిన్తేసి ‘‘ఇమస్మిం లోకే బహూ పూరణకస్సపాదయో తిత్థియా ‘మయం బుద్ధా, మయం బుద్ధా’తి వదన్తి, కథం ను ఖో అహం సత్థు బుద్ధభావం జానేయ్య’’న్తి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘మయ్హం గుణవసేన ఉప్పన్నం నామం మహాజనో జానాతి, కులదత్తియం పన మే నామం అఞ్ఞత్ర మయా న కోచి జానాతి, సచే బుద్ధో భవిస్సతి, కులదత్తికనామేన మం ఆలపిస్సతీ’’తి. సత్థా తస్స చిత్తం ఞత్వా ఏవమాహ.

పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. ఆసత్తియోతి రూపాదీసు ఆసఞ్జనట్ఠేన ఆసత్తియో, తణ్హాయో. సన్తిన్తి కిలేసవూపసమం. పప్పుయ్యాతి అగ్గమగ్గేన పత్వా. సేసమేత్థ పాళిఅనుసారేనేవ వేదితబ్బం. యఞ్చేత్థ అనుత్తానమత్థం, తం అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ.

౩౦౬. వయమేవ వేయ్యాయికన్తి ఆహ ‘‘వేయ్యాయికన్తి వయకరణం వుచ్చతీ’’తి.

అనాథపిణ్డికవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అగ్గాసనాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

౩౧౦-౩౧౧. దక్ఖిణోదకన్తి అగ్గతో ఉపనీయమానం దక్ఖిణోదకం. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౩౬ తిత్తిరజాతకవణ్ణనా) తేహి భిక్ఖూహి అత్తనో అత్తనో రుచివసేన అగ్గాసనాదిరహానం కథితకాలే ‘‘న, భిక్ఖవే, మయ్హం సాసనే అగ్గాసనాదీని పత్వా ఖత్తియకులా పబ్బజితో పమాణం, న బ్రాహ్మణకులా, న గహపతికులా పబ్బజితో, న వినయధరో, న సుత్తన్తికో, న ఆభిధమ్మికో, న పఠమజ్ఝానాదిలాభినో, న సోతాపన్నాదయో పమాణం, అథ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కత్తబ్బం, అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డో లద్ధబ్బో, ఇదమేత్థ పమాణం, తస్మా వుడ్ఢతరో భిక్ఖు ఏతేసం అనుచ్ఛవికో. ఇదాని ఖో పన, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో మయ్హం అగ్గసావకో అనుధమ్మచక్కప్పవత్తకో మమానన్తరసేనాసనం లద్ధుం అరహతి. సో ఇమం రత్తిం సేనాసనం అలభన్తో రుక్ఖమూలే వీతినామేసి. తుమ్హే ఇదానేవ ఏవం అగారవా అప్పతిస్సా, గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే కిన్తి కత్వా విహరిస్సథా’’తి వత్వా అథ నేసం ఓవాదదానత్థాయ ‘‘పుబ్బే, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతాపి ‘న ఖో పనేతం అమ్హాకం పతిరూపం, యం మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అప్పతిస్సా అసభాగవుత్తినో విహరేయ్యామ, అమ్హేసు మహల్లకతరం జానిత్వా తస్స అభివాదనాదీని కరిస్సామా’తి సాధుకం వీమంసిత్వా ‘అయం మహల్లకో’తి ఞత్వా తస్స అభివాదనాదీని కత్వా దేవపథం పూరయమానా గతా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేతుం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.

యే వుడ్ఢమపచాయన్తీతి జాతివుడ్ఢో వయోవుడ్ఢో గుణవుడ్ఢోతి తయో వుడ్ఢా. తేసు జాతిసమ్పన్నో జాతివుడ్ఢో నామ, వయే ఠితో వయోవుడ్ఢో నామ, గుణసమ్పన్నో గుణవుడ్ఢో నామ. తేసు గుణసమ్పన్నో వయోవుడ్ఢో ఇమస్మిం ఠానే వుడ్ఢోతి అధిప్పేతో. అపచాయన్తీతి జేట్ఠాపచాయికకమ్మేన పూజేన్తి. ధమ్మస్స కోవిదాతి జేట్ఠాపచాయనధమ్మస్స కోవిదా కుసలా. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పాసంసాతి పసంసారహా. సమ్పరాయే చ సుగ్గతీతి సమ్పరేతబ్బే ఇమం లోకం హిత్వా గన్తబ్బే పరలోకేపి తేసం సుగతియేవ హోతీతి అత్థో. అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – భిక్ఖవే, ఖత్తియా వా హోన్తు బ్రాహ్మణా వా వేస్సా వా సుద్దా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తిరచ్ఛానగతా వా, యే కేచి సత్తా జేట్ఠాపచితికమ్మే ఛేకా కుసలా గుణసమ్పన్నానం వయోవుడ్ఢానం అపచితిం కరోన్తి, తే ఇమస్మిఞ్చ అత్తభావే జేట్ఠాపచితికారకాతి పసంసం వణ్ణనం థోమనం లభన్తి, కాయస్స చ భేదా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి.

అగ్గాసనాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆసనప్పటిబాహనాదికథావణ్ణనా

౩౧౩-౪. ఉద్దిస్సకతన్తి గిహీహి సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతం. గిహివికతన్తి గిహీహి కతం పఞ్ఞత్తం, గిహిసన్తకన్తి వుత్తం హోతి. అతిసమీపం అగన్త్వాతి భిక్ఖూనం ఆసన్నతరం ఠానం అగన్త్వా.

సేనాసనగ్గాహాపకసమ్ముతికథావణ్ణనా

౩౧౮. పచ్చయేనేవ హి తం పటిజగ్గనం లభిస్సతీతి తస్మిం సేనాసనే మహాథేరా తస్స పచ్చయస్స కారణా అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా వసన్తాయేవ నం పటిజగ్గిస్సన్తీతి అత్థో. ఉబ్భణ్డికా భవిస్సన్తీతి ఉక్ఖిత్తభణ్డా భవిస్సన్తి, అత్తనో అత్తనో పరిక్ఖారే గహేత్వా తత్థ తత్థ విచరిస్సన్తీతి అత్థో. దీఘసాలాతి చఙ్కమనసాలా. మణ్డలమాళో ఉపట్ఠానసాలా. అనుదహతీతి పీళేతి. జమ్బుదీపే పనాతి అరియదేసే భిక్ఖూ సన్ధాయ వుత్తం. తే కిర తథా పఞ్ఞాపేన్తి. న గోచరగామో ఘట్టేతబ్బోతి వుత్తమేవత్థం విభావేతి ‘‘న తత్థ మనుస్సా వత్తబ్బా’’తిఆదినా. వితక్కం ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఇమినా నీహారేన గచ్ఛన్తం దిస్వా నివారేత్వా పచ్చయే దస్సన్తీ’’తి ఏవరూపం వితక్కం అనుప్పాదేత్వా. తేసు చే ఏకోతి తేసు మనుస్సేసు ఏకో పణ్డితపురిసో. భణ్డపటిచ్ఛాదనన్తి పటిచ్ఛాదనకభణ్డం, సరీరపటిచ్ఛాదనం చీవరన్తి అత్థో.

పటిజగ్గితబ్బానీతి సమ్మజ్జనాదీహి పటిజగ్గితబ్బాని. ముణ్డవేదికాయాతి చేతియస్స హమ్మియవేదికాయ. హమ్మియవేదికాతి చ చేతియస్స ఉపరి చతురస్సవేదియో వుచ్చతి. పటిక్కమ్మాతి విహారతో అపసక్కిత్వా. ఉపనిక్ఖేపన్తి ఖేత్తం వా నాళికేరాదిఆరామం వా కహాపణాదీని వా ఆరామికాదీనం నియ్యాతేత్వా ‘‘ఇతో ఉప్పన్నా వడ్ఢి వస్సావాసికత్థాయ హోతూ’’తి దిన్నం. వత్తం కత్వాతి తస్మిం సేనాసనే కత్తబ్బవత్తం కత్వా.

పుగ్గలవసేనేవ కాతబ్బన్తి పరతో వక్ఖమాననయేన ‘‘భిక్ఖూ చీవరేన కిలమన్తి, ఏత్తకం నామ తణ్డులభాగం భిక్ఖూనం చీవరం కాతుం రుచ్చతీ’’తిఆదినా పుగ్గలపరామాసవసేనేవ కాతబ్బం, ‘‘సఙ్ఘో చీవరేన కిలమతీ’’తిఆదినా పన సఙ్ఘపరామాసవసేన న కాతబ్బం. చీవరపచ్చయన్తి చీవరసఙ్ఖాతం పచ్చయం. వుత్తన్తి మహాఅట్ఠకథాయంవుత్తం. కస్మా ఏవం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవఞ్హి నవకో వుడ్ఢతరస్స, వుడ్ఢో చ నవకస్స గాహేస్సతీ’’తి, యస్మా అత్తనావ అత్తనో పాపేతుం న సక్కా, తస్మా ద్వీసు సమ్మతేసు నవకో వుడ్ఢతరస్స, వుడ్ఢో చ నవకస్సాతి ఉభో అఞ్ఞమఞ్ఞం గాహేస్సన్తీతి అధిప్పాయో. సమ్మతసేనాసనగ్గాహాపకస్స ఆణత్తియా అఞ్ఞేన గాహితేపి గాహో రుహతియేవాతి వేదితబ్బం. అట్ఠపి సోళసపి జనే సమ్మన్నితుం వట్టతీతి కిం విసుం విసుం సమ్మన్నితుం వట్టతి, ఉదాహు ఏకతోతి? ఏకతోపి వట్టతి. నిగ్గహకమ్మమేవ హి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స న కరోతి, సమ్ముతిదానం పన బహూనమ్పి ఏకతో కాతుం వట్టతి, తేనేవ సత్తసతికక్ఖన్ధకే ఉబ్బాహికసమ్ముతియం అట్ఠపి జనా ఏకతో సమ్మతాతి.

మగ్గోతి మగ్గే కతదీఘసాలా. పోక్ఖరణీతి నహాయన్తానం పోక్ఖరణియం కతసాలా. రుక్ఖమూలాదయో ఛన్నా కవాటబద్ధావ సేనాసనం. విజటేత్వాతి వియోజేత్వా, విసుం విసుం కత్వాతి అత్థో. ఆవాసేసూతి సేనాసనేసు. పక్ఖిపిత్వాతి ఏత్థ పక్ఖిపనం నామ తేసు వసన్తానం ఇతో ఉప్పన్నవస్సావాసికదానం. పవిసితబ్బన్తి అఞ్ఞేహి భిక్ఖూహి తస్మిం మహాలాభే పరివేణే వసిత్వా చేతియే వత్తం కత్వావ లాభో గహేతబ్బోతి అధిప్పాయో.

పచ్చయం విస్సజ్జేతీతి చీవరపచ్చయం నాధివాసేతి. అయమ్పీతి తేన విస్సట్ఠపచ్చయోపి. ఉపనిబన్ధిత్వా గాహేతబ్బన్తి ‘‘ఇమస్మిం రుక్ఖే వా మణ్డపే వా వసిత్వా చేతియే వత్తం కత్వా గణ్హథా’’తి ఏవం ఉపనిబన్ధిత్వా గాహేతబ్బం. ‘‘కత్థ ను ఖో వసిస్సామి, కత్థ వసన్తస్స ఫాసు భవిస్సతి, కత్థ వా పచ్చయో భవిస్సతీ’’తి ఏవం ఉప్పన్నేన వితక్కేన చరతీతి వితక్కచారికో. అరఞ్ఞవిహారేసు పరిస్సయవిజాననత్థం ఇచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పఞ్చ పఞ్చ ఉక్కా కోట్టేతబ్బా’’తి వుత్తం.

వత్తన్తి కతికవత్తం. తివిధమ్పీతి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధమ్పి. సోధేత్వా పబ్బాజేథాతి భబ్బే ఆచారకులపుత్తే ఉపపరిక్ఖిత్వా పబ్బాజేథ. దసవత్థుకకథా నామ అప్పిచ్ఛకథా సన్తుట్ఠికథా పవివేకకథా అసంసగ్గకథా వీరియారమ్భకథా సీలకథా సమాధికథా పఞ్ఞాకథా విముత్తికథా విముత్తిఞాణదస్సనకథా.

విగ్గహసంవత్తనికవచనం విగ్గాహికం. చతురారక్ఖం అహాపేన్తాతి బుద్ధానుస్సతి మేత్తా అసుభం మరణస్సతీతి ఇమం చతురారక్ఖం అపరిహాపేన్తా. దన్తకట్ఠఖాదనవత్తం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి ఏత్థ దన్తకట్ఠఖాదనవత్తం యో దేవసికం సఙ్ఘమజ్ఝే ఓసరతి, తేన సామణేరాదీహి ఆహరిత్వా భిక్ఖూనం యథాసుఖం పరిభుఞ్జనత్థాయ దన్తకట్ఠమాళకే నిక్ఖిత్తేసు దన్తకట్ఠేసు దివసే దివసే ఏకమేవ దన్తకట్ఠం గహేతబ్బం. యో పన దేవసికం న ఓసరతి, పధానఘరే వసిత్వా ధమ్మస్సవనే వా ఉపోసథగ్గే వా దిస్సతి, తేన పమాణం సల్లక్ఖేత్వా చత్తారి పఞ్చ దన్తకట్ఠాని అత్తనో వసనట్ఠానే ఠపేత్వా ఖాదితబ్బాని. తేసు ఖీణేసు సచే పునపి దన్తకట్ఠమాళకే బహూని హోన్తియేవ, పునపి ఆహరిత్వా ఖాదితబ్బాని. యది పన పమాణం అసల్లక్ఖేత్వా ఆహరతి, తేసు అఖీణేసుయేవ మాళకే ఖీయతి, తతో కేచి థేరా ‘‘యేహి గహితాని, తే పటిహరన్తూ’’తి వదేయ్యుం, కేచి ‘‘ఖాదన్తు, పున సామణేరా ఆహరిస్సన్తీ’’తి. తస్మా వివాదపరిహారత్థం పమాణం సల్లక్ఖేతబ్బం. గహణే పన దోసో నత్థి, మగ్గం గచ్ఛన్తేనపి ఏకం వా ద్వే వా థవికాయ పక్ఖిపిత్వా గన్తబ్బన్తి. భిక్ఖాచారవత్తం వత్తక్ఖన్ధకే పిణ్డచారికవత్తే ఆవి భవిస్సతి.

పత్తట్ఠానేతి వస్సగ్గేన ఆగన్తుకభిక్ఖునో పత్తట్ఠానే. తేసం ఛిన్నవస్సత్తా ‘‘సాదియన్తాపి హి తే నేవ వస్సావాసికస్స సామినో’’తి వుత్తం, పఠమంయేవ కతికాయ కతత్తా ఖీయన్తాపి చ ఆవాసికా నేవ అదాతుం లభన్తీతి వుత్తం. భతినివిట్ఠన్తి భతిం కత్వా వియ నివిట్ఠం పరియిట్ఠం. సఙ్ఘికం పన అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహితన్తి తత్రుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చయవసేన గాహితన్తి దాయకానం వస్సావాసికపచ్చయవసేన గాహితం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, వస్సంవుత్థో భిక్ఖు విబ్భమతి, సఙ్ఘస్సేవేత’’న్తి (మహావ. ౩౭౪-౩౭౫) వచనతో ‘‘గతట్ఠానే…పే… సఙ్ఘికం హోతీ’’తి వుత్తం. మనుస్సేతి దాయకమనుస్సే. వరభాగం సామణేరస్సాతి పఠమభాగస్స గాహితత్తా వుత్తం.

సేనాసనగ్గాహాపకసమ్ముతికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపనన్దవత్థుకథావణ్ణనా

౩౧౯. యం తయా తత్థ సేనాసనం గహితం…పే… ఇధ ముత్తం హోతీతి యం తయా తత్థ గామకావాసే పచ్ఛా సేనాసనం గహితం, తం తే గణ్హన్తేనేవ ఇధ సావత్థియం పఠమగహితసేనాసనం ముత్తం హోతి. ఇధ దానాహం …పే… తత్రాపి ముత్తన్తి ‘‘ఇదానాహం, ఆవుసో, ఇమస్మిం గామకావాసే గహితసేనాసనం ముఞ్చామీ’’తి వదన్తేన తత్రాపి గామకావాసే గహితసేనాసనం ముత్తం.

౩౨౦. దీఘాసనం నామ మఞ్చపీఠవినిముత్తం యం కిఞ్చి ఏకతో సుఖం నిసీదితుం పహోతి. హత్థిమ్హి నఖో అస్సాతి హత్థినఖో. ‘‘పాసాదస్స నఖో నామ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదో, సో చ హత్థికుమ్భే పతిట్ఠితో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. గిహివికతనీహారేన లబ్భన్తీతి గిహివికతనీహారేన పరిభుఞ్జితుం లబ్భన్తి, తేహి అత్థరిత్వా దిన్నానేవ నిసీదితుం లబ్భన్తి, న సయం అత్థతాని అత్థరాపితాని వా.

అవిస్సజ్జియవత్థుకథావణ్ణనా

౩౨౧. అరఞ్జరోతి బహుఉదకగణ్హనకా మహాచాటి. జలం గణ్హితుం అలన్తి అరఞ్జరో. ‘‘వట్టచాటి వియ హుత్వా థోకం దీఘముఖో మజ్ఝే పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కతో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. పఞ్చనిమ్మలలోచనోతి మంసదిబ్బధమ్మబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన పఞ్చలోచనో.

థావరేన చ థావరం గరుభణ్డేన చ గరుభణ్డన్తి ఏత్థ పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు పురిమద్వయం థావరం, పచ్ఛిమత్తయం గరుభణ్డన్తి వేదితబ్బం. జానాపేత్వాతి భిక్ఖుసఙ్ఘం జానాపేత్వా. కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బాతి ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నం సన్ధాయ వుత్తం. సచే పన ‘‘విహారస్స దేమా’’తి వదన్తి, సువణ్ణరజతమయాదిఅకప్పియమఞ్చేపి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. న కేవలం…పే… పరివత్తేతుం వట్టన్తీతి ఇమినా అథావరేన థావరమ్పి అథావరమ్పి పరివత్తేతుం వట్టతీతి దస్సేతి. థావరేన అథావరమేవ హి పరివత్తేతుం న వట్టతి. అకప్పియం వా మహగ్ఘం కప్పియం వాతి ఏత్థ అకప్పియం నామ సువణ్ణమయమఞ్చాది అకప్పియభిసిబిమ్బోహనాని చ. మహగ్ఘం కప్పియం నామ దన్తమయమఞ్చాది పావారాదికప్పియఅత్థరణాదీని చ.

పారిహారియం న వట్టతీతి అత్తనో సన్తకం వియ గహేత్వా పరిహరితుం న వట్టతి. ‘‘గిహివికతనీహారేనేవ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి ఇమినా సచే ఆరామికాదయో పటిసామేత్వా పటిదేన్తి, పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి దస్సేతి. ‘‘పణ్ణసూచి నామ లేఖనీ’’తి మహాగణ్ఠిపదే వుత్తం.

‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూట’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అడ్ఢబాహు నామ విదత్థిచతురఙ్గులన్తిపి వదన్తి. తత్థజాతకాతి సఙ్ఘికభూమియం జాతా. అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోతి దీఘతో అట్ఠఙ్గులమత్తో పరిణాహతో పణ్ణసూచిదణ్డమత్తో. ముఞ్జపబ్బజానంయేవ పాళియం విసుం ఆగతత్తా ‘‘ముఞ్జం పబ్బజఞ్చ ఠపేత్వా’’తి వుత్తం. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోతి దీఘతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణో. ఘట్టనఫలకం నామ యత్థ ఠపేత్వా రజితచీవరం హత్థేన ఘట్టేన్తి. ఘట్టనముగ్గరో నామ అనువాతాదిఘట్టనత్థం కతోతి వదన్తి. అమ్బణన్తి ఫలకేహి పోక్ఖరణీసదిసం కతపానీయభాజనం. రజనదోణీతి యత్థ పక్కరజనం ఆకిరిత్వా ఠపేన్తి. భూమత్థరణం కాతుం వట్టతీతి అకప్పియచమ్మం సన్ధాయ వుత్తం. పచ్చత్థరణగతికన్తి ఇమినా మఞ్చపీఠేపి అత్థరితుం వట్టతీతి దీపేతి. పావారాదిపచ్చత్థరణమ్పి గరుభణ్డన్తి ఏకే, నోతి అపరే, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ముట్ఠిపణ్ణన్తి తాలపణ్ణం సన్ధాయ వుత్తం.

నవకమ్మదానకథావణ్ణనా

౩౨౩. కిఞ్చిదేవ సమాదపేత్వా కారేస్సతీతి సామికోయేవ కఞ్చి భిక్ఖుం సమాదపేత్వా కారేస్సతి. ఉతుకాలే పటిబాహితుం న లభతీతి హేమన్తగిమ్హేసు అఞ్ఞే సమ్పత్తభిక్ఖూ పటిబాహితుం న లభతి. తిభాగన్తి తతియభాగం. సచే సద్ధివిహారికానం దాతుకామో హోతీతి సచే సో సఙ్ఘస్స భణ్డకఠపనట్ఠానం వా నవకానం వా వసనట్ఠానం దాతుం న ఇచ్ఛతి, అత్తనో సద్ధివిహారికానఞ్ఞేవ దాతుకామో హోతీతి అత్థో. ఏతఞ్హి సద్ధివిహారికానం దాతుం లభతీతి ఏతం తతియభాగం ఉపడ్ఢభాగం వా దాతుం లభతి. అకతట్ఠానేతి సేనాసనతో బహి చయాదీనం అకతట్ఠానే. బహికుట్టేతి కుట్టతో బహి.

అఞ్ఞత్రపరిభోగపటిక్ఖేపాదికథావణ్ణనా

౩౨౪. చక్కలికన్తి కమ్బలాదీహి వేఠేత్వా చక్కసణ్ఠానేన పాదపుఞ్ఛనయోగ్గం కతం. పరిభణ్డకతా భూమి నామ సణ్హమత్తికాహి కతా కాళవణ్ణాదిభూమి. సేనాసనం మఞ్చపీఠాది. తథేవ వళఞ్జేతుం వట్టతీతి అఞ్ఞేహి ఆవాసికభిక్ఖూహి పరిభుత్తనీహారేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ‘‘నేవాసికా పకతియా అనత్థతాయ భూమియా ఠపేన్తి చే, తేసమ్పి అనాపత్తియేవా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ద్వారమ్పీతిఆదినా వుత్తద్వారవాతపానాదయో అపరికమ్మకతాపి న అపస్సయితబ్బా. లోమేసూతి లోమేసు ఫుసన్తేసు.

సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

౩౨౫. ఉద్దేసభత్తం నిమన్తనన్తి ఇమం వోహారం పత్తానీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, ‘‘ఉద్దేసభత్తం నిమన్తన’’న్తిఆదివోహారం పత్తానీతి అయమేత్థ అత్థో. తమ్పి అన్తో కత్వాతి ఆయతిం భిక్ఖూనం కుక్కుచ్చవినోదనత్థాయ తమ్పి సఙ్ఘభత్తం అన్తో కత్వా.

ఉద్దేసభత్తకథావణ్ణనా

అత్తనో విహారద్వారేతి విహారస్స ద్వారకోట్ఠకసమీపం సన్ధాయ వుత్తం. భోజనసాలాయాతి భత్తుద్దేసట్ఠానభూతాయ భోజనసాలాయ. ‘‘దిన్నం పనా’’తి వత్వా యథా సో దాయకో దేతి, తం విధిం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘతో భన్తే’’తిఆదిమాహ. అన్తరఘరేతి అన్తోగేహే. అన్తోఉపచారగతానన్తి ఏత్థ గామద్వారవీథిచతుక్కేసు ద్వాదసహత్థబ్భన్తరం అన్తోఉపచారో నామ. అన్తరఘరస్స ఉపచారే పన లబ్భమానవిసేసం దస్సేతుం ‘‘ఘరూపచారో చేత్థా’’తిఆదిమాహ. ఏకవళఞ్జన్తి ఏకేన ద్వారేన వళఞ్జితబ్బం. నానానివేసనేసూతి నానాకులస్స నివేసనేసు. లజ్జీ పేసలో అగతిగమనం వజ్జేత్వా మేధావీ చ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉద్దిసిస్సతీతి ఆహ ‘‘పేసలో లజ్జీ మేధావీ ఇచ్ఛితబ్బో’’తి. నిసిన్నస్సపి నిద్దాయన్తస్సపీతి అనాదరే సామివచనం. తిచీవరపరివారన్తి ఏత్థ ‘‘ఉదకపత్తలాభీ వియ అఞ్ఞోపి ఉద్దేసభత్తం అలభిత్వా వత్థాదిమనేకప్పకారకం లభతి చే, తస్సేవ త’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అత్తనో రుచివసేన యం కిఞ్చి వత్వా ఆహరితుం విస్సజ్జితత్తా విస్సట్ఠదూతో నామ. యం ఇచ్ఛతీతి ‘‘ఉద్దేసపత్తం దేథా’’తిఆదీని వదన్తో యం ఇచ్ఛతి. పుచ్ఛాసభాగేనాతి పుచ్ఛాసదిసేన.

‘‘ఏకా కూటట్ఠితికా నామ హోతీ’’తి వత్వా తమేవ ఠితికం విభావేన్తో ‘‘రఞ్ఞో వా హీ’’తిఆదిమాహ. అఞ్ఞేహి ఉద్దేసభత్తేహి అమిస్సేత్వా విసుంయేవ ఠితికాయ గహేతబ్బత్తా ‘‘ఏకచారికభత్తానీ’’తి వుత్తం. థేయ్యాయ హరన్తీతి పత్తహారకా హరన్తి. గీవా హోతీతి ఆణాపకస్స గీవా హోతి. ‘‘మనుస్సానం వచనం కాతుం వట్టతీ’’తి గచ్ఛన్తీతి ‘‘మనుస్సానం వచనం కాతుం వట్టతీ’’తి తేన భిక్ఖునా వుత్తా గచ్ఛన్తి. అకతభాగో నామాతి ఆగన్తుకభాగో నామ. ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి వుత్తేతి ఏత్థ ‘‘పఠమమేవ ‘సబ్బం సఙ్ఘికం పత్తం దేథా’తి వత్వా పచ్ఛా ‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’తి అవుత్తేపి భాజేత్వావ పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

నిమన్తనభత్తకథావణ్ణనా

‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దేథా’’తిఆదీని అవత్వా ‘‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హథా’’తి వత్వా దిన్నం సఙ్ఘికం నిమన్తనం నామ. పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతీతి భిక్ఖాపరియాయేన వుత్తత్తా వట్టతి. పటిపాటియాతి లద్ధపటిపాటియా. విచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘భత్తం గణ్హథా’’తి పదం అవత్వా. తేనేవాహ ‘‘భత్తన్తి అవదన్తేనా’’తి. ఆలోపసఙ్ఖేపేనాతి ఏకేకపిణ్డవసేన. అయఞ్చ నయో నిమన్తనేయేవ, న ఉద్దేసభత్తే. తత్థ హి ఏకస్స పహోనకప్పమాణంయేవ భాజేతబ్బం, తస్మా ఉద్దేసభత్తే ఆలోపట్ఠితికా నామ నత్థి. అచ్ఛతీతి తిట్ఠతి. ‘‘ఏకవారన్తి యావ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి భిక్ఖూ, సబ్బే లభన్తీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – ఏకవారన్తి న ఏకదివసం సన్ధాయ వుత్తం, యత్తకా పన భిక్ఖూ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి, తే సబ్బే. ఏకస్మిం దివసే గహితభిక్ఖూ అఞ్ఞదా అగ్గహేత్వా యావ ఏకవారం సబ్బే భిక్ఖూ భోజితా హోన్తి, తావ యే జానన్తి, తే గహేత్వా గన్తబ్బన్తి.

సలాకభత్తకథావణ్ణనా

ఉపనిబన్ధిత్వాతి లిఖిత్వా. నిగ్గహేన దత్వాతి అనిచ్ఛన్తమ్పి నిగ్గహేన సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా. ఏకగేహవసేనాతి ఏకాయ ఘరపాళియా వసేన. ఉద్దిసిత్వాతి ‘‘తుయ్హఞ్చ తుయ్హఞ్చ పాపుణాతీ’’తి వత్వా. దూరత్తా నిగ్గహేత్వాపి వారేన గాహేతబ్బగామో వారగామో. విహారవారే నియుత్తా విహారవారికా, వారేన విహారరక్ఖణకా. అఞ్ఞథత్తన్తి పసాదఞ్ఞథత్తం. ఫాతికమ్మమేవ భవన్తీతి విహారరక్ఖణత్థాయ సఙ్ఘేన దాతబ్బఅతిరేకలాభా హోన్తి. సఙ్ఘనవకేన లద్ధకాలేతి దివసే దివసే ఏకేకస్స పాపితాని ద్వే తీణి ఏకచారికభత్తాని తేనేవ నియామేన అత్తనో పాపుణనట్ఠానే సఙ్ఘనవకేన లద్ధకాలే. యస్స కస్సచి సమ్ముఖీభూతస్స పాపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘యేభుయ్యేన చే భిక్ఖూ బహిసీమగతా హోన్తి, సమ్ముఖీభూతస్స యస్స కస్సచి పాపేతబ్బం సభాగత్తా ఏకేన లద్ధం సబ్బేసం హోతి, తస్మిమ్పి అసతి అత్తనో పాపేత్వా దాతబ్బ’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. రససలాకన్తి ఉచ్ఛురససలాకం.

‘‘సఙ్ఘతో నిరామిససలాకాపి విహారే పక్కభత్తమ్పి వట్టతియేవా’’తి సాధారణం కత్వా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౬) వుత్తత్తా ‘‘ఏవం గాహితే సాదితబ్బం, ఏవం న సాదితబ్బ’’న్తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా చ భేసజ్జాదిసలాకాయో చేత్థ కిఞ్చాపి పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టన్తి, సలాకవసేన గాహితత్తా పన న సాదితబ్బాతి ఏత్థ అధిప్పాయో వీమంసితబ్బో. యది హి భేసజ్జాదిసలాకా సలాకవసేన గాహితా న సాదితబ్బా సియా, సఙ్ఘతో నిరామిససలాకా వట్టతియేవాతి న వదేయ్య, ‘‘అతిరేకలాభో సఙ్ఘభత్తం ఉద్దేసభత్త’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౨౮) ‘‘అతిరేకలాభం పటిక్ఖిపామీ’’తి సలాకవసేన గాహేతబ్బం భత్తమేవ పటిక్ఖిత్తం, న భేసజ్జం. సఙ్ఘభత్తాదీని హి చుద్దస భత్తానియేవ తేన న సాదితబ్బానీతి వుత్తాని, ఖన్ధకభాణకానం వా మతేన ఇధ ఏవం వుత్తన్తి గహేతబ్బం. అగ్గతో దాతబ్బభిక్ఖా అగ్గభిక్ఖా. లద్ధా వా అలద్ధా వాతి లభిత్వా వా అలభిత్వా వా. నిబద్ధాయ అగ్గభిక్ఖాయ అప్పమత్తికాయ ఏవ సమ్భవతో లభిత్వాపి పునదివసే గణ్హితుం వుత్తం. అగ్గభిక్ఖామత్తన్తి హి ఏత్థ మత్త-సద్దో బహుభావం నివత్తేతి.

సలాకభత్తం నామ విహారేయేవ ఉద్దిసీయతి విహారమేవ సన్ధాయ దియ్యమానత్తాతి ఆహ ‘‘విహారే అపాపితం పనా’’తిఆది. తత్ర ఆసనసాలాయాతి తస్మిం గామే ఆసనసాలాయ. విహారం ఆనేత్వా గాహేతబ్బన్తి తథా వత్వా తస్మిం దివసే దిన్నభత్తం విహారమేవ ఆనేత్వా ఠితికాయ గాహేతబ్బం. తత్థాతి తస్మిం దిసాభాగే. తం గహేత్వాతి తం వారగామసలాకం అత్తనా గహేత్వా. తేనాతి యో అత్తనో పత్తం వారగామసలాకం దిసంగమికస్స అదాసి, తేన. అనతిక్కన్తేయేవ తస్మిం తస్స సలాకా గాహేతబ్బాతి యస్మా ఉపచారసీమట్ఠస్సేవ సలాకా పాపుణాతి, తస్మా తస్మిం దిసంగమికే ఉపచారసీమం అనతిక్కన్తేయేవ తస్స దిసంగమికస్స పత్తసలాకా అత్తనో పాపేత్వా గహేతబ్బా.

అనాగతదివసేతి ఏత్థ కథం తేసం భిక్ఖూనం ఆగతానాగతభావో విఞ్ఞాయతీతి చే? యస్మా తతో తతో ఆగతా భిక్ఖూ తస్మిం గామే ఆసనసాలాయ సన్నిపతన్తి, తస్మా తేసం ఆగతానాగతభావో సక్కా విఞ్ఞాతుం. అమ్హాకం గోచరగామేతి సలాకభత్తదాయకానం గామే. భుఞ్జితుం ఆగచ్ఛన్తీతి ‘‘మహాథేరో ఏకకోవ విహారే ఓహీనో అవస్సం సబ్బసలాకా అత్తనో పాపేత్వా ఠితో’’తి మఞ్ఞమానా ఆగచ్ఛన్తి.

పక్ఖికభత్తాదికథావణ్ణనా

అభిలక్ఖితేసు చతూసు పక్ఖదివసేసు దాతబ్బభత్తం పక్ఖికం. అభిలక్ఖితేసూతి ఏత్థ అభీతి ఉపసగ్గమత్తం, లక్ఖణీయేసు ఇచ్చేవ అత్థో, ఉపోసథసమాదానధమ్మస్సవనపూజాసక్కారాదికరణత్థం లక్ఖితబ్బేసు సల్లక్ఖేతబ్బేసు ఉపలక్ఖేతబ్బేసూతి వుత్తం హోతి. స్వే పక్ఖోతి ‘‘అజ్జ పక్ఖికం న గాహేతబ్బ’’న్తి పక్ఖికస్స అనియమత్తా వుత్తం. ‘‘స్వే అమ్హాకం ఘరే లూఖభత్తం భవిస్సతీ’’తి పోత్థకేసు లిఖన్తి, ‘‘పక్ఖభత్తం భవిస్సతీ’’తి పాఠేన భవితబ్బం. ఉపోసథే దాతబ్బం భత్తం ఉపోసథికం. నిబన్ధాపితన్తి ‘‘అసుకవిహారస్సా’’తి నియమితం. గాహేత్వా భుఞ్జితబ్బన్తి తస్మిం సేనాసనే వసన్తేహి ఠితికాయ గాహేత్వా భుఞ్జితబ్బం. తణ్డులాదీనిపేసేన్తి…పే… వట్టతీతి అభిహటభిక్ఖత్తా వట్టతి. తథా పటిగ్గహితత్తాతి భిక్ఖానామేన పటిగ్గహితత్తా. పత్తం పూరేత్వా థకేత్వా దిన్నన్తి ‘‘గుళకభత్తం దేమా’’తి దిన్నం. గుళపిణ్డేపి…పే… దాతబ్బోతి ఏత్థ గుళపిణ్డం తాలపక్కప్పమాణన్తి వేదితబ్బం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.