౫. ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకం

ఖుద్దకవత్థుకథావణ్ణనా

౨౪౩. ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకే అట్ఠపదాకారేనాతి అట్ఠపదఫలకాకారేన, జూతఫలకసదిసన్తి వుత్తం హోతి. మల్లకమూలసణ్ఠానేనాతి ఖేళమల్లకమూలసణ్ఠానేన.

౨౪౫. ముత్తోలమ్బకాదీనన్తి ఆది-సద్దేన కుణ్డలాదిం సఙ్గణ్హాతి. పలమ్బకసుత్తన్తి యఞ్ఞోపచితాకారేన ఓలమ్బకసుత్తం.

౨౪౬. చిక్కలేనాతి సిలేసేన.

౨౪౮. సాధుగీతన్తి అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తగీతం.

౨౪౯. చతురస్సేన వత్తేనాతి పరిపుణ్ణేన ఉచ్చారణవత్తేన. తరఙ్గవత్తాదీనం ఉచ్చారణవిధానాని నట్ఠప్పయోగాని. బాహిరలోమిన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, యథా తస్స ఉణ్ణపావారస్స బహిద్ధా లోమాని దిస్సన్తి, తథా ధారేన్తస్స దుక్కటన్తి వుత్తం హోతి.

౨౫౧. ఇమాని చత్తారి అహిరాజకులానీతి (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౬౭) ఇదం దట్ఠవిసే సన్ధాయ వుత్తం. యే హి కేచి దట్ఠవిసా, సబ్బే తే ఇమేసం చతున్నం అహిరాజకులానం అబ్భన్తరగతావ హోన్తి. అత్తగుత్తియాతి అత్తనో గుత్తత్థాయ. అత్తరక్ఖాయాతి అత్తనో రక్ఖణత్థాయ. అత్తపరిత్తంకాతున్తి అత్తనో పరిత్తాణత్థాయ అత్తపరిత్తం నామ కాతుం అనుజానామీతి అత్థో.

ఇదాని యథా తం పరిత్తం కాతబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘ఏవఞ్చ పన భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ (జా. అట్ఠ. ౨.౨.౧౦౫) విరూపక్ఖేహీతి విరూపక్ఖనాగకులేహి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సహయోగే చేతం కరణవచనం, ఏతేహి సహ మయ్హం మిత్తభావోతి వుత్తం హోతి అపాదకేహీతి అపాదకసత్తేహి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బే సత్తాతి ఇతో పుబ్బే ఏత్తకేన ఠానేన ఓదిస్సకమేత్తం కథేత్వా ఇదాని అనోదిస్సకమేత్తం కథేతుం ఇదమారద్ధం. తత్థ సత్తా పాణా భూతాతి సబ్బానేతాని పుగ్గలవేవచనానేవ. భద్రాని పస్సన్తూతి భద్రాని ఆరమ్మణాని పస్సన్తు. మా కఞ్చి పాపమాగమాతి కఞ్చి సత్తం పాపకం లామకం మా ఆగచ్ఛతు.

అప్పమాణో బుద్ధోతి ఏత్థ బుద్ధోతి బుద్ధగుణా వేదితబ్బా, తే హి అప్పమాణా నామ. సేసద్వయేసుపి ఏసేవ నయో, పమాణవన్తానీతి గుణప్పమాణేన యుత్తాని. ఉణ్ణనాభీతి లోమసనాభికో మక్కటకో. సరబూతి ఘరగోళికా. కతా మే రక్ఖా కతం మే పరిత్తన్తి మయా ఏత్తకస్స జనస్స రక్ఖా చ పరిత్తాణఞ్చ కతం. పటిక్కమన్తు భూతానీతి సబ్బేపి మే కతపరిత్తాణా సత్తా అపగచ్ఛన్తు, మా మం విహేఠయింసూతి అత్థో. సోహన్తి యస్స మమ ఏతేహి సబ్బేహిపి మేత్తం, సో అహం భగవతో నమో కరోమి, విపస్సీఆదీనఞ్చ సత్తన్నం సమ్మాసమ్బుద్ధానం నమో కరోమీతి సమ్బన్ధో.

అఞ్ఞమ్హి ఛేతబ్బమ్హీతి రాగానుసయం సన్ధాయ వదతి. తాదిసం వా దుక్ఖన్తి ముట్ఠిఆదీహి దుక్ఖం ఉప్పాదేన్తస్స.

౨౫౨. జాలాని పరిక్ఖిపాపేత్వాతి పరిస్సయమోచనత్థఞ్చేవ పమాదేన గళితానం ఆభరణాదీనం రక్ఖణత్థఞ్చ జాలాని కరణ్డకాకారేన పరిక్ఖిపాపేత్వా. చన్దనగణ్ఠి ఆగన్త్వా జాలే లగ్గాతి ఏకో కిర రత్తచన్దనరుక్ఖో గఙ్గాయ ఉపరితీరే జాతో గఙ్గోదకేన ధోతమూలో పతిత్వా తత్థ తత్థ పాసాణేసు సమ్భిజ్జమానో విప్పకిరి. తతో ఏకా ఘటప్పమాణా ఘటికా పాసాణేసు ఘంసియమానా ఉదకఊమీహి పోథియమానా మట్ఠా హుత్వా అనుపుబ్బేన వుయ్హమానా సేవాలపరియోనద్ధా ఆగన్త్వా తస్మిం జాలే లగ్గి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. లేఖన్తి లిఖితగహితం చుణ్ణం. ఉడ్డిత్వాతి వేళుపరమ్పరాయ ఉద్ధం పాపేత్వా, ఉట్ఠాపేత్వాతి వుత్తం హోతి. ఓహరతూతి ఇద్ధియా ఓతారేత్వా గణ్హతు.

పూరణకస్సపాదయో ఛ సత్థారో. తత్థ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౧-౧౫౨; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౧౨) పూరణోతి తస్స సత్థుపటిఞ్ఞస్స నామం. కస్సపోతి గోత్తం. సో కిర అఞ్ఞతరస్స కులస్స ఏకూనదాససతం పూరయమానో జాతో. తేనస్స ‘‘పూరణో’’తి నామం అకంసు. మఙ్గలదాసత్తా చస్స కతం ‘‘దుక్కట’’న్తి వత్తా నత్థి, అకతం వా ‘‘న కత’’న్తి. సో ‘‘కిమహం ఏత్థ వసామీ’’తి పలాయి. అథస్స చోరా వత్థాని అచ్ఛిన్దింసు. సో పణ్ణేన వా తిణేన వా పటిచ్ఛాదేతుమ్పి అజానన్తో జాతరూపేనేవ ఏకం గామం పావిసి. మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘అయం సమణో అరహా అప్పిచ్ఛో, నత్థి ఇమినా సదిసో’’తి పూవభత్తాదీని గహేత్వా ఉపసఙ్కమన్తి. సో ‘‘మయ్హం సాటకం అనివత్థభావేన ఇదం ఉప్పన్న’’న్తి తతో పట్ఠాయ సాటకం లభిత్వాపి న నివాసేసి, తదేవ పబ్బజ్జం అగ్గహేసి. తస్స సన్తికే అఞ్ఞేపి అఞ్ఞేపీతి పఞ్చసతా మనుస్సా పబ్బజింసు. ఏవమయం గణాచరియో హుత్వా ‘‘సత్థా’’తి లోకే పాకటో అహోసి.

మక్ఖలీతి తస్స నామం. గోసాలాయ జాతత్తా గోసాలోతి దుతియనామం. తం కిర సకద్దమాయ భూమియా తేలఘటం గహేత్వా గచ్ఛన్తం ‘‘తాత మా ఖలీ’’తి సామికో ఆహ. సో పమాదేన ఖలిత్వా పతిత్వా సామికస్స భయేన పలాయితుం ఆరద్ధో. సామికో ఉపధావిత్వా సాటకకణ్ణే అగ్గహేసి, సో సాటకం ఛడ్డేత్వా అచేలకో హుత్వా పలాయి. సేసం పూరణసదిసమేవ.

అజితోతి తస్స నామం. కేసకమ్బలం ధారేతీతి కేసకమ్బలో. ఇతి నామద్వయం సంసన్దిత్వా ‘‘అజితో కేసకమ్బలో’’తి వుచ్చతి. తత్థ కేసకమ్బలో నామ మనుస్సానం కేసేహి కతకమ్బలో. తతో పటికిట్ఠతరం వత్థం నామ నత్థి. యథాహ ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యాని కానిచి తన్తావుతానం వత్థానం, కేసకమ్బలో తేసం పటికిట్ఠో అక్ఖాయతి. కేసకమ్బలో, భిక్ఖవే, సీతే సీతో ఉణ్హే ఉణ్హో దుబ్బణ్ణో దుగ్గన్ధో దుక్ఖసమ్ఫస్సో’’తి (అ. ని. ౩.౧౩౮).

పకుధోతి తస్స నామం. కచ్చాయనోతి గోత్తం. ఇతి నామగోత్తం సంసన్దిత్వా ‘‘పకుధో కచ్చాయనో’’తి వుచ్చతి. సీతూదకపటిక్ఖిత్తకో ఏస, వచ్చం కత్వాపి ఉదకకిచ్చం న కరోతి, ఉణ్హోదకం వా కఞ్జియం వా లభిత్వా కరోతి, నదిం వా మగ్గోదకం వా అతిక్కమ్మ ‘‘సీలం మే భిన్న’’న్తి వాలికథూపం కత్వా సీలం అధిట్ఠాయ గచ్ఛతి. ఏవరూపనిస్సిరికలద్ధికో ఏస.

సఞ్చయోతి తస్స నామం. బేలట్ఠస్స పుత్తో బేలట్ఠపుత్తో. ‘‘అమ్హాకం గణ్ఠనకిలేసో పలిబున్ధనకిలేసో నత్థి, కిలేసగణ్ఠిరహితా మయ’’న్తి ఏవంవాదితాయ లద్ధనామవసేన నిగణ్ఠో. నాటస్స పుత్తోతి నాటపుత్తో.

పిణ్డోలభారద్వాజోతి (ఉదా. అట్ఠ. ౩౬) పిణ్డం ఉలమానో పరియేసమానో పబ్బజితోతి పిణ్డోలో. సో కిర పరిజిణ్ణభోగో బ్రాహ్మణో హుత్వా మహన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స లాభసక్కారం దిస్వా పిణ్డత్థాయ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో. సో మహన్తం కపల్లపత్తం ‘‘పత్త’’న్తి గహేత్వా చరతి, కపల్లపూరం యాగుం పివతి, భత్తం భుఞ్జతి, పూవఖజ్జకఞ్చ ఖాదతి. అథస్స మహగ్ఘసభావం సత్థు ఆరోచయింసు. సత్థా తస్స పత్తత్థవికం నానుజాని. థేరో హేట్ఠామఞ్చే పత్తం నికుజ్జిత్వా ఠపేతి. సో ఠపేన్తోపి ఘంసేన్తోవ పణామేత్వా ఠపేతి, గణ్హన్తోపి ఘంసేన్తోవ ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హాతి. తం గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఘంసనేన పరిక్ఖీణం నాళికోదనమత్తస్సేవ గణ్హనకం జాతం. తతో సత్థు ఆరోచేసుం. అథస్స సత్థా పత్తత్థవికం అనుజాని. థేరో అపరేన సమయేన ఇన్ద్రియభావనం భావేన్తో అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాసి. ఇతి సో పుబ్బే సవిసేసం పిణ్డత్థాయ ఉలతీతి పిణ్డోలో. గోత్తేన పన భారద్వాజోతి ఉభయం ఏకతో కత్వా ‘‘పిణ్డోలభారద్వాజో’’తి వుచ్చతి.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మా పిణ్డోలభారద్వాజో…పే… ఏతదవోచా’’తి కస్మా ఏవమాహంసు? సో కిర (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౮౦ దేవోరోహణవత్థు) సేట్ఠి నేవ సమ్మాదిట్ఠి, న మిచ్ఛాదిట్ఠి, మజ్ఝత్తధాతుకో. సో చిన్తేసి ‘‘మయ్హం గేహే చన్దనం బహు, కిం ను ఖో ఇమినా కరిస్సామీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘ఇమస్మిం లోకే ‘మయం అరహన్తో, మయం అరహన్తో’తి వత్తారో బహూ, అహం ఏకం అరహన్తమ్పి న జానామి, గేహే భమం యోజేత్వా పత్తం లిఖాపేత్వా సిక్కాయ ఠపేత్వా వేళుపరమ్పరాయ సట్ఠిహత్థమత్తే ఆకాసే ఓలమ్బాపేత్వా ‘సచే అరహా అత్థి, ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హాతూ’తి వక్ఖామి. యో తం గహేస్సతి, తస్స సపుత్తదారో సరణం గమిస్సామీ’’తి. సో చిన్తితనియామేనేవ పత్తం లిఖాపేత్వా వేళుపరమ్పరాయ ఉస్సాపేత్వా ‘‘యో ఇమస్మిం లోకే అరహా, సో ఆకాసేన ఆగన్త్వా ఇమం పత్తం గణ్హాతూ’’తి ఆహ.

తదా ఛ సత్థారో ‘‘అమ్హాకం ఏస అనుచ్ఛవికో, అమ్హాకమేవ నం దేహీ’’తి వదింసు. సో ‘‘ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హథా’’తి ఆహ. ఛట్ఠే దివసే నిగణ్ఠో నాటపుత్తో అన్తేవాసికే పేసేసి ‘‘గచ్ఛథ సేట్ఠిం ఏవం వదేథ ‘అమ్హాకం ఆచరియస్సేవ అనుచ్ఛవికో, మా అప్పమత్తకస్స కారణా ఆకాసేన ఆగమనం కరి, దేహి కిర తే పత్త’న్తి’’. తే గన్త్వా సేట్ఠిం తథా వదింసు. సేట్ఠి ‘‘ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హితుం సమత్థోవ గణ్హాతూ’’తి ఆహ. నాటపుత్తో సయం గన్తుకామో హుత్వా అన్తేవాసికానం సఞ్ఞం అదాసి ‘‘అహం ఏకం హత్థఞ్చ పాదఞ్చ ఉక్ఖిపిత్వా ఉప్పతితుకామో వియ భవిస్సామి, తుమ్హే మం ‘ఆచరియ కిం కరోథ, దారుమయపత్తస్స కారణా పటిచ్ఛన్నం అరహత్తగుణం మహాజనస్స మా దస్సయిత్థా’తి వత్వా మం హత్థేసు చ పాదేసు చ గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తా భూమియం పాతేయ్యాథా’’తి. సో తత్థ గన్త్వా సేట్ఠిం ఆహ ‘‘మహాసేట్ఠి అయం పత్తో అఞ్ఞేసం నానుచ్ఛవికో, మా తే అప్పమత్తకస్స కారణా మమ ఆకాసే ఉప్పతనం రుచ్చి, దేహి మే పత్త’’న్తి. భన్తే, ఆకాసేన ఉప్పతిత్వావ గణ్హథాతి. తతో నాటపుత్తో ‘‘తేన హి అపేథ అపేథా’’తి అన్తేవాసికే అపనేత్వా ‘‘ఆకాసే ఉప్పతిస్సామీ’’తి ఏకం హత్థఞ్చ పాదఞ్చ ఉక్ఖిపి. అథ నం అన్తేవాసికా ‘‘ఆచరియ, కిం నామేతం కరోథ, ఛవస్స దారుమయపత్తస్స కారణా పటిచ్ఛన్నగుణేన తుమ్హేహి మహాజనస్స దస్సితేన కో అత్థో’’తి తం హత్థపాదేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా భూమియం పాతేసుం. సో సేట్ఠిం ఆహ ‘‘మహాసేట్ఠి, ఇమే మే ఉప్పతితుం న దేన్తి, దేహి మే పత్త’’న్తి. ఉప్పతిత్వావ గణ్హథ భన్తేతి. ఏవం తిత్థియా ఛ దివసాని వాయమిత్వాపి పత్తం న లభింసుయేవ.

అథ సత్తమే దివసే ఆయస్మతో చ మోగ్గల్లానస్స ఆయస్మతో చ పిణ్డోలభారద్వాజస్స ‘‘రాజగహే పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి గన్త్వా ఏకస్మిం పిట్ఠిపాసాణే ఠత్వా చీవరం పారుపనకాలే ధుత్తకా కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘హమ్భో పుబ్బే ఛ సత్థారో ‘మయం అరహన్తామ్హా’తి విచరింసు, రాజగహసేట్ఠినో పన అజ్జ సత్తమో దివసో పత్తం ఉస్సాపేత్వా ఠపయతో ‘సచే అరహా అత్థి, ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హాతూ’తి వదన్తస్స, ఏకోపి ‘అహం అరహా’తి ఆకాసే ఉప్పతన్తో నత్థి, అజ్జ నో లోకే అరహన్తానం నత్థిభావో ఞాతో’’తి. తం కథం సుత్వా ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మన్తం పిణ్డోలభారద్వాజం ఆహ ‘‘సుతం తే, ఆవుసో భారద్వాజ, ఇమేసం వచనం, ఇమే బుద్ధసాసనం పరిగ్గణ్హన్తా వియ వదన్తి, త్వఞ్చ మహిద్ధికో మహానుభావో, గచ్ఛేతం పత్తం ఆకాసేన గన్త్వా గణ్హాహీ’’తి. ‘‘ఆవుసో మోగ్గల్లాన, త్వం ‘ఇద్ధిమన్తానం అగ్గో’తి పాకటో, త్వం ఏతం గణ్హ, తయి పన అగ్గణ్హన్తే అహం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆహ. అథ ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ‘‘గణ్హావుసో’’తి ఆహ. ఇతి తే లోకస్స అరహన్తేహి అసుఞ్ఞభావదస్సనత్థం ఏవమాహంసు.

తిక్ఖత్తుం రాజగహం అనుపరియాయీతి తిక్ఖత్తుం రాజగహం అనుగన్త్వా పరిబ్భమి. ‘‘సత్తక్ఖత్తు’’న్తిపి వదన్తి. థేరో కిర అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ తిగావుతం పిట్ఠిపాసాణం అన్తన్తేన పరిచ్ఛిన్దన్తో తూలపిచు వియ ఆకాసే ఉట్ఠాపేత్వా రాజగహనగరస్స ఉపరి సత్తక్ఖత్తుం అనుపరియాయి. సో తిగావుతప్పమాణస్స నగరస్స అపిధానం వియ పఞ్ఞాయి. నగరవాసినో ‘‘పాసాణో నో అవత్థరిత్వా గణ్హాతీ’’తి భీతా సుప్పాదీని మత్థకే కత్వా తత్థ తత్థ నిలీయింసు. సత్తమే వారే థేరో పిట్ఠిపాసాణం భిన్దిత్వా అత్తానం దస్సేతి. మహాజనో థేరం దిస్వా ‘‘భన్తే పిణ్డోలభారద్వాజ, తవ పాసాణం గాళ్హం కత్వా గణ్హ, మా నో సబ్బే నాసయీ’’తి ఆహ. థేరో పాసాణం పాదన్తేన ఖిపిత్వా విస్సజ్జేసి. సో గన్త్వా యథాఠానేయేవ పతిట్ఠాసి. థేరో సేట్ఠిస్స గేహమత్థకే అట్ఠాసి. తం దిస్వా సేట్ఠి ఉరేన నిపజ్జిత్వా ‘‘ఓతర సామీ’’తి వత్వా ఆకాసతో ఓతిణ్ణం థేరం నిసీదాపేత్వా పత్తం గహేత్వా చతుమధురపుణ్ణం కత్వా థేరస్స అదాసి. థేరో పత్తం గహేత్వా విహారాభిముఖో పాయాసి. అథస్స యే అరఞ్ఞగతా పాటిహారియం నాద్దసంసు, తే సన్నిపతిత్వా ‘‘భన్తే, అమ్హాకమ్పి పాటిహారియం దస్సేహీ’’తి థేరం అనుబన్ధింసు. సో తేసం తేసం పాటిహారియం దస్సేన్తో విహారం అగమాసి. సత్థా తం అనుబన్ధిత్వా ఉన్నాదేన్తస్స మహాజనస్స సద్దం సుత్వా ‘‘ఆనన్ద, కస్సేసో సద్దో’’తి పుచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘అస్సోసి ఖో భగవా…పే… కిం ను ఖో సో, ఆనన్ద, ఉచ్చాసద్దో మహాసద్దో’’తి.

వికుబ్బనిద్ధియా పాటిహారియం పటిక్ఖిత్తన్తి ఏత్థ వికుబ్బనిద్ధి నామ ‘‘సో పకతివణ్ణం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి నాగవణ్ణం వా, వివిధమ్పి సేనాబ్యూహం దస్సేతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౧౩) ఏవమాగతా పకతివణ్ణవిజహనవికారవసేన పవత్తా ఇద్ధి. అధిట్ఠానిద్ధి పన ‘‘పకతియా ఏకో బహుకం ఆవజ్జతి సతం వా సహస్సం వా సతసహస్సం వా, ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతి ‘బహుకో హోమీ’’’తి (పటి. మ. ౩.౧౦ దసఇద్ధినిద్దేస) ఏవం విభజిత్వా దస్సితా అధిట్ఠానవసేన నిప్ఫన్నా ఇద్ధి.

౨౫౩-౨౫౪. న అచ్ఛుపియన్తీతి న సుఫస్సితాని హోన్తి. రూపకాకిణ్ణానీతి ఇత్థిరూపాదీహి ఆకిణ్ణాని. భూమిఆధారకేతి వలయాధారకే. దారుఆధారకదణ్డాధారకేసూతి ఏకదారునా కతఆధారకే బహూహి దణ్డకేహి కతఆధారకే వాతి అత్థో, తీహి దణ్డేహి కతో పన న వట్టతి. భూమియం పన నిక్కుజ్జిత్వా ఏకమేవ ఠపేతబ్బన్తి ఏత్థ ద్వే ఠపేన్తేన ఉపరి ఠపితపత్తం ఏకేన పస్సేన భూమియం ఫుసాపేత్వా ఠపేతుం వట్టతీతి వదన్తి. ఆలిన్దకమిడ్ఢికాదీనన్తి పముఖమిడ్ఢికానం. పరివత్తిత్వా తత్థేవ పతిట్ఠాతీతి ఏత్థ ‘‘పరివత్తిత్వా తతియవారే తత్థేవ మిడ్ఢియా పతిట్ఠాతీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. పరిభణ్డం నామ గేహస్స బహి కుట్టపాదస్స థిరభావత్థం కతా తనుకమిడ్ఢికా వుచ్చతి. తనుకమిడ్ఢికాయాతి ఖుద్దకమిడ్ఢికాయ. మిడ్ఢన్తేపి ఆధారకే ఠపేతుం వట్టతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆధారక’’న్తి హి వచనతో మిడ్ఢాదీసు యత్థ కత్థచి ఆధారకం ఠపేత్వా తత్థ పత్తం ఠపేతుం వట్టతి ఆధారకే ఠపనోకాసస్స అనియమితత్తాతి వదన్తి. ‘‘పత్తమాళో నామ వట్టేత్వా పత్తానం అగమనత్థం వట్టం వా చతురస్సం వా ఇట్ఠకాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా కతో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.

౨౫౫. ఘటికన్తి ఉపరి యోజితం అగ్గళం. తావకాలికం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి సకిదేవ గహేత్వా తేన ఆమిసం పరిభుఞ్జిత్వా ఛడ్డేతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. ఘటికటాహేతి భాజనకపాలే. అభుం మేతి ఏత్థ భవతీతి భూ, వడ్ఢి. న భూతి అభూ, అవడ్ఢి. భయవసేన పన సా ఇత్థీ ‘‘అభు’’న్తి ఆహ, వినాసో మయ్హన్తి అత్థో. ఛవసీసస్స పత్తన్తి ఛవసీసమయం పత్తం. పకతివికారసమ్బన్ధే చేతం సామివచనం, అభేదేపి వా భేదూపచారేనాయం వోహారో ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తిఆదీసు వియ.

చబ్బేత్వాతి ఖాదిత్వా. ఏకం ఉదకగణ్డుసం గహేత్వాతి వామహత్థేనేవ పత్తం ఉక్ఖిపిత్వా ముఖేన గణ్డుసం గహేత్వా. ఉచ్ఛిట్ఠహత్థేనాతి సామిసేన హత్థేన. ఏత్తావతాతి ఏకగణ్డుసగహణమత్తేన. లుఞ్చిత్వాతి తతో మంసం ఉద్ధరిత్వా. ఏతేసు సబ్బేసు పణ్ణత్తిం జానాతు వా మా వా, ఆపత్తియేవ.

౨౫౬. కిణ్ణచుణ్ణేనాతి సురాకిణ్ణచుణ్ణేన. ‘‘అనువాతం పరిభణ్డన్తి కిలఞ్జాదీసు కరోన్తీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. బిదలకన్తి దుగుణకరణసఙ్ఖాతస్స కిరియావిసేసస్స అధివచనం. కస్స దుగుణకరణం? యేన కిలఞ్జాదినా మహన్తం కథినం అత్థతం, తస్స. తఞ్హి దణ్డకథినప్పమాణేన పరియన్తే సంహరిత్వా దుగుణం కాతబ్బం. పటిగ్గహన్తి అఙ్గులికఞ్చుకం.

౨౫౭-౨౫౯. పాతి నామ పటిగ్గహణసణ్ఠానేన కతో భాజనవిసేసో. న సమ్మతీతి నప్పహోతి.

౨౬౦-౨౬౨. నీచవత్థుకం చినితున్తి బహికుట్టస్స సమన్తతో నీచవత్థుకం కత్వా చినితుం. అరహటఘటియన్తం నామ సకటచక్కసణ్ఠానం అరే అరే ఘటికాని బన్ధిత్వా ఏకేన ద్వీహి వా పరిబ్భమియమానం యన్తం.

౨౬౩. ఆవిద్ధపక్ఖపాసకన్తి కణ్ణికమణ్డలస్స సమన్తా ఠపితపక్ఖపాసకం. మణ్డలేతి కణ్ణికమణ్డలే. పక్ఖపాసకే ఠపేత్వాతి సమన్తా పక్ఖపాసకఫలకాని ఠపేత్వా.

౨౬౪. ‘‘నమతకం సన్థతసదిస’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. చమ్మఖణ్డపరిహారేన పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అనధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. ఏత్థేవ పవిట్ఠానీతి మళోరికాయ ఏవ అన్తోగధాని. పుబ్బే పత్తసఙ్గోపనత్థం ఆధారకో అనుఞ్ఞాతో, ఇదాని భుఞ్జనత్థం.

౨౬౫. నిక్కుజ్జితబ్బోతి తేన దిన్నస్స దేయ్యధమ్మస్స అప్పటిగ్గహణత్థం పత్తనిక్కుజ్జనకమ్మవాచాయ నిక్కుజ్జితబ్బో, న అధోముఖఠపనేన. తేనేవాహ ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, నిక్కుజ్జితబ్బో’’తిఆది. అలాభాయాతి చతున్నం పచ్చయానం అలాభత్థాయ. అనత్థాయాతి ఉపద్దవాయ అవడ్ఢియా.

౨౬౬. పసాదేస్సామాతి ఆయాచిస్సామ. ఏతదవోచాతి ‘‘అప్పతిరూపం మయా కతం, భగవా పన మహన్తేపి అగుణే అచిన్తేత్వా మయ్హం అచ్చయం పటిగ్గణ్హిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో ఏతం ‘‘అచ్చయో మం భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ ఞాయపటిపత్తిం అతిచ్చ ఏతి పవత్తతీతి అచ్చయో, అపరాధో. మం అచ్చగమాతి మం అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా పవత్తో. పురిసేన మద్దిత్వా అభిభవిత్వా పవత్తితోపి హి అపరాధో అత్థతో పురిసం అతిచ్చ అభిభవిత్వా పవత్తో నామ హోతి. పటిగ్గణ్హాతూతి ఖమతు. ఆయతిం సంవరాయాతి అనాగతే సంవరణత్థాయ పున ఏవరూపస్స అపరాధస్స దోసస్స ఖలితస్స అకరణత్థాయ. తగ్ఘాతి ఏకంసేన. యథాధమ్మం పటికరోసీతి యథా ధమ్మో ఠితో, తథేవ కరోసి, ఖమాపేసీతి వుత్తం హోతి. తం తే మయం పటిగ్గణ్హామాతి తం తవ అపరాధం మయం ఖమామ. వుడ్ఢి హేసా, ఆవుసో వడ్ఢ, అరియస్స వినయేతి ఏసా, ఆవుసో వడ్ఢ, అరియస్స వినయే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే వుడ్ఢి నామ. కతమా? అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరిత్వా ఆయతిం సంవరాపజ్జనా. దేసనం పన పుగ్గలాధిట్ఠానం కరోన్తో ‘‘యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి ఆహ.

౨౬౮. బోధిరాజకుమారవత్థుమ్హి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౨౪ ఆదయో) కోకనదోతి కోకనదం వుచ్చతి పదుమం, సో చ మఙ్గలపాసాదో ఓలోకనపదుమం దస్సేత్వా కతో, తస్మా ‘‘కోకనదో’’తి సఙ్ఖం లభి. యావ పచ్ఛిమసోపానకళేవరాతి ఏత్థ పచ్ఛిమసోపానకళేవరన్తి పఠమసోపానఫలకం వుత్తం తస్స సబ్బపచ్ఛా దుస్సేన సన్థతత్తా. ఉపరిమసోపానఫలకతో పట్ఠాయ హి సోపానం సన్థతం. అద్దసా ఖోతి ఓలోకనత్థంయేవ ద్వారకోట్ఠకే ఠితో అద్దస.

భగవా తుణ్హీ అహోసీతి ‘‘కిస్స ను ఖో అత్థాయ రాజకుమారేన అయం మహాసక్కారో కతో’’తి ఆవజ్జేన్తో పుత్తపత్థనాయ కతభావం అఞ్ఞాసి. సో హి రాజపుత్తో అపుత్తకో. సుతఞ్చానేన అహోసి ‘‘బుద్ధానం కిర అధికారం కత్వా మనసా ఇచ్ఛితం లభన్తీ’’తి. సో ‘‘సచాహం పుత్తం లభిస్సామి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమం చేలపటికం అక్కమిస్సతి. నో చే లభిస్సామి, న అక్కమిస్సతీ’’తి పత్థనం కత్వా సన్థరాపేసి. అథ భగవా ‘‘నిబ్బత్తిస్సతి ను ఖో ఏతస్స పుత్తో’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘న నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి అద్దస. పుబ్బే కిర సో ఏకస్మిం దీపే వసమానో సమానచ్ఛన్దేన సకుణపోతకే ఖాది. సచస్స మాతుగామో పుఞ్ఞవా భవేయ్య, పుత్తం లభేయ్య. ఉభోహి పన సమానచ్ఛన్దేహి హుత్వా పాపకమ్మం కతం, తేనస్స పుత్తో న నిబ్బత్తిస్సతీతి అఞ్ఞాసి. దుస్సే పన అక్కన్తే ‘‘బుద్ధానం అధికారం కత్వా పత్థితం లభన్తీతి లోకే అనుస్సవో, మయా చ మహాఅధికారో కతో, న చ పుత్తం లభామి, తుచ్ఛం ఇదం వచన’’న్తి మిచ్ఛాగహణం గణ్హేయ్య. తిత్థియాపి ‘‘నత్థి సమణానం అకత్తబ్బం నామ, చేలపటికం మద్దన్తా ఆహిణ్డన్తీ’’తి ఉజ్ఝాయేయ్యుం. ఏతరహి చ అక్కమన్తేసు బహూ భిక్ఖూ పరచిత్తవిదునో, తే భబ్బతం జానిత్వా అక్కమిస్సన్తి, అభబ్బతం జానిత్వా న అక్కమిస్సన్తి. అనాగతే పన ఉపనిస్సయో మన్దో భవిస్సతి, అనాగతం న జానిస్సన్తి, తేసు అక్కమన్తేసు సచే పత్థితం ఇజ్ఝిస్సతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే ఇజ్ఝిస్సతి, ‘‘పుబ్బే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అధికారం కత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితం లభన్తి, ఇదాని న లభన్తి, తేయేవ మఞ్ఞే భిక్ఖూ పటిపత్తిపూరకా అహేసుం, ఇమే పన పటిపత్తిం పూరేతుం న సక్కోన్తీ’’తి మనుస్సా విప్పటిసారినో భవిస్సన్తీతి ఇమేహి తీహి కారణేహి భగవా అక్కమితుం అనిచ్ఛన్తో తుణ్హీ అహోసి. పచ్ఛిమం జనతం తథాగతో అనుకమ్పతీతి ఇదం పన థేరో వుత్తేసు కారణేసు తతియం కారణం సన్ధాయాహ. మఙ్గలం ఇచ్ఛన్తీతి మఙ్గలికా.

౨౬౯. బీజనిన్తి చతురస్సబీజనిం. తాలవణ్టన్తి తాలపత్తాదీహి కతం మణ్డలికబీజనిం.

౨౭౦-౨౭౫. ‘‘ఏకపణ్ణచ్ఛత్తం నామ తాలపత్త’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కమ్మసతేనాతి ఏత్థ సత-సద్దో అనేకపరియాయో, అనేకేన కమ్మేనాతి అత్థో, మహతా ఉస్సాహేనాతి వుత్తం హోతి. రుధీతి ఖుద్దకవణం.

౨౭౮. ‘‘అకాయబన్ధనేన సఞ్చిచ్చ అసఞ్చిచ్చ వా గామప్పవేసనే ఆపత్తి. సరితట్ఠానతో బన్ధిత్వా పవిసితబ్బం నివత్తితబ్బం వా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. మురజవట్టిసణ్ఠానం వేఠేత్వా కతన్తి బహూ రజ్జుకే ఏకతో కత్వా నానావణ్ణేహి సుత్తేహి వేఠేత్వా మురజవట్టిసదిసం కతం. తేనేవ దుతియపారాజికవణ్ణనాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౮౫ పాళిముత్తకవినిచ్ఛయ) వుత్తం ‘‘బహూ రజ్జుకే ఏకతో కత్వా ఏకేన నిరన్తరం వేఠేత్వా కతం బహురజ్జుకన్తి న వత్తబ్బం, తం వట్టతీ’’తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. ముద్దికకాయబన్ధనం నామ చతురస్సం అకత్వా సజ్జితం. పామఙ్గదసా చతురస్సా. ముదిఙ్గసణ్ఠానేనాతి వరకసీసాకారేన. పాసన్తోతి దసామూలం.

౨౮౦-౨౮౨. ముణ్డవట్టీతి మల్లకమ్మకరాదయో. పమాణఙ్గులేనాతి వడ్ఢకీఅఙ్గులం సన్ధాయ వుత్తం. సేసమేత్థ పాళితో అట్ఠకథాతో చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.