౪. సమథక్ఖన్ధకం

సమ్ముఖావినయకథావణ్ణనా

౧౮౭. సమథక్ఖన్ధకే సఞ్ఞాపేతీతి ఏత్థ సం-సద్దూపపదో ఞా-సద్దో తోసనవిసిట్ఠే అవబోధనే వత్తతీతి ఆహ ‘‘పరితోసేత్వా జానాపేతీ’’తి.

సతివినయాదికథావణ్ణనా

౧౯౫-౨౦౦. దేసనామత్తమేవేతన్తి ‘‘పఞ్చిమానీ’’తి ఏతం దేసనామత్తం. సతివేపుల్లప్పత్తస్స ఖీణాసవస్స దాతబ్బో వినయో సతివినయో. అమూళ్హస్స దాతబ్బో వినయో అమూళ్హవినయో. పటిఞ్ఞాతేన కరణం పటిఞ్ఞాతకరణం.

౨౧౨. తిణవత్థారకసదిసత్తాతి తంసదిసతాయ తబ్బోహారోతి దస్సేతి యథా ‘‘ఏస బ్రహ్మదత్తో’’తి.

అధికరణకథావణ్ణనా

౨౧౬. వివాదాధికరణస్స కిం మూలన్తిఆదీసు వివాదమూలానీతి వివాదస్స మూలాని. కోధనోతి కుజ్ఝనలక్ఖణేన కోధేన సమన్నాగతో. ఉపనాహీతి వేరఅప్పటినిస్సగ్గలక్ఖణేన ఉపనాహేన సమన్నాగతో. అగారవోతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౨౩; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౪౪) గారవవిరహితో. అప్పతిస్సోతి అప్పతిస్సయో అనీచవుత్తి. ఏత్థ పన యో భిక్ఖు సత్థరి ధరమానే తీసు కాలేసు ఉపట్ఠానం న యాతి, సత్థరి అనుపాహనే చఙ్కమన్తే సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తే ఉచ్చే చఙ్కమతి, హేట్ఠా వసన్తే ఉపరి వసతి, సత్థు దస్సనట్ఠానే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తం ధారేతి, ఉపాహనం ధారేతి, నహాయతి, ఉచ్చారం వా పస్సావం వా కరోతి, పరినిబ్బుతే వా పన చేతియం వన్దితుం న గచ్ఛతి, చేతియస్స పఞ్ఞాయనట్ఠానే సత్థుదస్సనట్ఠానే వుత్తం సబ్బం కరోతి, అఞ్ఞేహి చ భిక్ఖూహి ‘‘కస్మా ఏవం కరోసి, న ఇదం వట్టతి, సమ్మాసమ్బుద్ధస్స నామ లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తే ‘‘తుణ్హీ హోహి, బుద్ధో బుద్ధోతి వదసి, కిం బుద్ధో నామా’’తి భణతి, అయం సత్థరి అగారవో నామ.

యో పన ధమ్మసవనే సఙ్ఘుట్ఠే సక్కచ్చం న గచ్ఛతి, సక్కచ్చం ధమ్మం న సుణాతి, నిద్దాయతి వా సల్లపన్తో వా నిసీదతి, సక్కచ్చం న గణ్హాతి న వాచేతి, ‘‘కిం ధమ్మే అగారవం కరోసీ’’తి వుత్తే ‘‘తుణ్హీ హోహి, ధమ్మో ధమ్మోతి వదసి, కిం ధమ్మో నామా’’తి వదతి, అయం ధమ్మే అగారవో నామ. యో పన థేరేన భిక్ఖునా అనజ్ఝిట్ఠో ధమ్మం దేసేతి ఉద్దిసతి పఞ్హం కథేతి, వుడ్ఢే భిక్ఖూ ఘట్టేన్తో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతి, దుస్సపల్లత్థికం వా హత్థపల్లత్థికం వా కరోతి, సఙ్ఘమజ్ఝే ఉభో అంసే పారుపతి, ఛత్తుపాహనం ధారేతి, ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స లజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తేపి ‘‘తుణ్హీ హోహి, సఙ్ఘో సఙ్ఘోతి వదసి, కిం సఙ్ఘో, మిగసఙ్ఘో అజసఙ్ఘో’’తిఆదీని వదతి, అయం సఙ్ఘే అగారవో నామ. ఏకభిక్ఖుస్మిమ్పి హి అగారవే కతే సఙ్ఘే కతోయేవ హోతి. తిస్సో సిక్ఖా పన అపూరయమానో సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ నామ.

అహితాయ దుక్ఖాయ దేవమనుస్సానన్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౨౫; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౪౨; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౬.౩౬) ఏకస్మిం విహారే ద్విన్నం భిక్ఖూనం ఉప్పన్నవివాదో కథం దేవమనుస్సానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతి? కోసమ్బకక్ఖన్ధకే వియ హి ద్వీసు భిక్ఖూసు వివాదం ఆపన్నేసు తస్మిం విహారే తేసం అన్తేవాసికా వివదన్తి, తేసం ఓవాదం గణ్హన్తో భిక్ఖునిసఙ్ఘో వివదతి, తతో తేసం ఉపట్ఠాకా వివదన్తి, అథ మనుస్సానం ఆరక్ఖదేవతా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. తత్థ ధమ్మవాదీనం ఆరక్ఖదేవతా ధమ్మవాదినియో హోన్తి, అధమ్మవాదీనం అధమ్మవాదినియో. తతో ఆరక్ఖదేవతానం మిత్తా భుమ్మదేవతా భిజ్జన్తి. ఏవం పరమ్పరాయ యావ బ్రహ్మలోకా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బే దేవమనుస్సా ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. ధమ్మవాదీహి పన అధమ్మవాదినోవ బహుతరా హోన్తి. తతో ‘‘యం బహుకేహి గహితం, తం తచ్ఛ’’న్తి ధమ్మం విస్సజ్జేత్వా బహుతరా అధమ్మం గణ్హన్తి. తే అధమ్మం పురక్ఖత్వా విహరన్తా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి. ఏవం ఏకస్మిం విహారే ద్విన్నం భిక్ఖూనం ఉప్పన్నో వివాదో బహూనం అహితాయ దుక్ఖాయ హోతి. అజ్ఝత్తం వాతి అత్తని వా అత్తనో పరిసాయ వా. బహిద్ధా వాతి పరస్మిం వా పరస్స పరిసాయ వా. ఆయతిం అనవస్సవాయాతి ఆయతిం అనుప్పాదాయ.

మక్ఖీతి పరేసం గుణమక్ఖనలక్ఖణేన మక్ఖేన సమన్నాగతో. పళాసీతి యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన సమన్నాగతో. ఇస్సుకీతి పరసక్కారాదీనం ఇస్సాయనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ సమన్నాగతో. మచ్ఛరీతి ఆవాసమచ్ఛరియాదీహి సమన్నాగతో. సఠోతి కేరాటికో. మాయావీతి కతపాపపటిచ్ఛాదకో. పాపిచ్ఛోతి అసన్తసమ్భావనిచ్ఛకో దుస్సీలో. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థికవాదీ అహేతుకవాదీ అకిరియవాదీ. సన్దిట్ఠిపరామాసీతి సయం దిట్ఠమేవ పరామసతి గణ్హాతి. ఆధానగ్గాహీతి దళ్హగ్గాహీ. దుప్పటినిస్సగ్గీతి న సక్కా హోతి గహితం నిస్సజ్జాపేతుం. ఏత్థ చ కోధనో హోతి ఉపనాహీతిఆదినా పుగ్గలాధిట్ఠాననయేన కోధూపనాహాదయో అకుసలధమ్మా వివాదమూలానీతి దస్సితాని, తథా దుట్ఠచిత్తా వివదన్తీతిఆదినా లోభదోసమోహా. అదుట్ఠచిత్తా వివదన్తీతిఆదినా చ అలోభాదయో వివాదమూలానీతి దస్సితాని.

౨౧౭. దుబ్బణ్ణోతి పంసుపిసాచకో వియ ఝామఖాణువణ్ణో. దుద్దస్సికోతి విజాతమాతుయాపి అమనాపదస్సనో. ఓకోటిమకోతి లకుణ్డకో. కాణోతి ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా. కుణీతి ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా. ఖఞ్జోతి ఏకపాదఖఞ్జో వా ఉభయపాదఖఞ్జో వా. పక్ఖహతోతి హతపక్ఖో పీఠసప్పీ.

౨౨౦. వివాదాధికరణం కుసలం అకుసలం అబ్యాకతన్తి వివాదాధికరణం కిం కుసలం అకుసలం ఉదాహు అబ్యాకతన్తి పుచ్ఛతి. వివాదాధికరణం సియా కుసలన్తిఆది విస్సజ్జనం. ఏస నయో సేసేసుపి. వివదన్తి ఏతేనాతి వివాదోతి ఆహ ‘‘యేన వివదన్తి, సో చిత్తుప్పాదో వివాదో’’తి. కథం పన సో చిత్తుప్పాదో అధికరణం నామాతి ఆహ ‘‘సమథేహి చ అధికరణీయతాయ అధికరణ’’న్తి, సమథేహి సమేతబ్బతాయ అధికరణన్తి అత్థో. వివాదహేతుభూతస్స హి చిత్తుప్పాదస్స వూపసమేన తప్పభవస్స సద్దస్సపి వూపసమో హోతీతి చిత్తుప్పాదస్స సమథేహి అధికరణీయతా పరియాయో సమ్భవతి.

౨౨౨. ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకతన్తి అయం వికప్పో పఞ్ఞత్తివజ్జంయేవ సన్ధాయ వుత్తో, న లోకవజ్జన్తి దస్సేతుం ‘‘సన్ధాయభాసితవసేనా’’తిఆదిమాహ. కస్మా పనేత్థ సన్ధాయభాసితవసేన అత్థో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘యస్మిం హీ’’తిఆది. పథవీఖణనాదికేతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన భూతగామపాతబ్యతాదిపఞ్ఞత్తివజ్జం సిక్ఖాపదం సఙ్గణ్హాతి. యో వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ వత్తసీసేన సమ్ముఞ్జనిఆదినా పథవీఖణనాదీని కరోతి, తదా తస్సుప్పన్నచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కుసలచిత్తం అఙ్గం హోతీ’’తి. అఙ్గం హోతీతి చ వత్తసీసేన కరోన్తస్సపి ‘‘ఇమం పథవిం ఖణామీ’’తిఆదినా వీతిక్కమజాననవసేన పవత్తత్తా తం కుసలచిత్తం ఆపత్తాధికరణం, కుసలచిత్తం ఆపత్తియా కారణం హోతీతి అత్థో. న హి వీతిక్కమం అజానన్తస్స పథవీఖణనాదీసు ఆపత్తి సమ్భవతి. తస్మిం సతీతి తస్మిం కుసలచిత్తే ఆపత్తిభావేన గహితే సతీతి అధిప్పాయో. తస్మాతి యస్మా కుసలచిత్తే ఆపత్తిభావేన గహితే సతి ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి న సక్కా వత్తుం, తస్మా. నయిదం అఙ్గప్పహోనకచిత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకతం, నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి ఇదం ఆపత్తిసముట్ఠాపకభావేన అఙ్గప్పహోనకం ఆపత్తియా కారణభూతం చిత్తం సన్ధాయ న వుత్తం. కిం పన సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది. భిక్ఖుమ్హి కమ్మట్ఠానగతచిత్తేన నిపన్నే నిద్దాయన్తే వా మాతుగామో చే సేయ్యం కప్పేతి, తస్మిం ఖణే సేయ్యాకారేన వత్తమానరూపమేవ ఆపత్తి, న కుసలాదివసప్పవత్తం చిత్తన్తి ఆహ ‘‘అసఞ్చిచ్చ…పే… సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జతో (పరి. ౩౨౩ అత్థతో సమానం) అబ్యాకతం హోతీ’’తి. తస్మిఞ్హి ఖణే ఉట్ఠాతబ్బే జాతే అనుట్ఠానతో తదాకారపవత్తో రూపక్ఖన్ధోవ ఆపత్తి.

‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో కుసలచిత్తో వా ఆపజ్జతి అకుసలాబ్యాకతచిత్తో వా’’తి వచనతో కుసలమ్పి ఆపత్తాధికరణం సియాతి చే? న. యో హి ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి వుచ్చతి, సో తీసు చిత్తేసు అఞ్ఞతరచిత్తసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సనత్థం ‘‘కుసలచిత్తో వా’’తిఆది వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – పథవీఖణనాదీసు కుసలచిత్తక్ఖణే వీతిక్కమాదివసేన పవత్తరూపసమ్భవతో కుసలచిత్తో వా తథాపవత్తరూపసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి, తథా అబ్యాకతచిత్తో వా అబ్యాకతరూపసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి. పాణాతిపాతాదిం అకుసలచిత్తో వా అకుసలాపత్తిం ఆపజ్జతి, రూపం పనేత్థ అబ్బోహారికం. సుపినన్తే చ పాణాతిపాతాదిం కరోన్తో సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం ఆపజ్జన్తో అకుసలచిత్తో అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతీతి.

కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి ఏళకలోమం గహేత్వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన తియోజనం అతిక్కమన్తస్స పఞ్ఞత్తిం అజానిత్వా పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స చ ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్య. న చ తత్థ విజ్జమానమ్పి కుసలచిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గన్తి తస్మిం విజ్జమానమ్పి కుసలచిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గం న హోతి, సయం ఆపత్తి న హోతీతి అత్థో. చలితప్పవత్తానన్తి చలితానం పవత్తానఞ్చ. చలితో కాయో, పవత్తా వాచా. అఞ్ఞతరమేవ అఙ్గన్తి కాయవాచానం అఞ్ఞతరమేవ ఆపత్తీతి అత్థో. తఞ్చ రూపక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా అబ్యాకతన్తి ఇమినా అబ్యాకతమాపత్తాధికరణం, నాఞ్ఞన్తి దస్సేతి.

యది ఏవం ‘‘సాపత్తికస్స, భిక్ఖవే, నిరయం వా వదామి తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి వచనతో అబ్యాకతస్సపి విపాకధమ్మతా ఆపజ్జేయ్యాతి? నాపజ్జేయ్య. అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నా హి ఆపత్తియో యావ సో న జానాతి, తావ అనన్తరాయకరా, జానిత్వా ఛాదేన్తో పన ఛాదనప్పచ్చయా అఞ్ఞం దుక్కటసఙ్ఖాతం అకుసలమాపత్తాధికరణమాపజ్జతి, తఞ్చ అకుసలసభావత్తా సగ్గమోక్ఖానం అన్తరాయకరణన్తి సాపత్తికస్స అపాయగామితా వుత్తా. అబ్యాకతం పన ఆపత్తాధికరణం అవిపాకధమ్మమేవాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. తేనేవ పోరాణగణ్ఠిపదేసుపి ‘‘పుథుజ్జనో కల్యాణపుథుజ్జనో సేక్ఖో అరహాతి చత్తారో పుగ్గలే దస్సేత్వా తేసు అరహతో ఆపత్తాధికరణం అబ్యాకతమేవ, తథా సేక్ఖానం, తథా కల్యాణపుథుజ్జనస్స అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అబ్యాకతమేవ. ఇతరస్స అకుసలమ్పి హోతి అబ్యాకతమ్పి. యస్మా చస్స సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అకుసలమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’న్తి. సబ్బత్థ ఏవం అబ్యాకతన్తి విపాకాభావమత్తం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి లిఖితం. యఞ్చ ఆపత్తాధికరణం అకుసలం, తమ్పి దేసితం వుట్ఠితం వా అనన్తరాయకరం. యథా హి అరియూపవాదకమ్మం అకుసలమ్పి సమానం అచ్చయం దేసేత్వా ఖమాపనేన పయోగసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా అవిపాకధమ్మతం ఆపన్నం అహోసికమ్మం హోతి, ఏవమిదమ్పి దేసితం వుట్ఠితం వా పయోగసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా అవిపాకధమ్మతాయ అహోసికమ్మభావేన అనన్తరాయకరం జాతం. తేనేవ ‘‘సాపత్తికస్స, భిక్ఖవే, నిరయం వా వదామి తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి సాపత్తికస్సేవ అపాయగామితా వుత్తా.

అధికరణవూపసమనసమథకథావణ్ణనా

౨౨౮. వివాదసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థపచ్చత్థికా.

౨౨౯. సమ్ముఖావినయస్మిన్తి సమ్ముఖావినయభావే.

౨౩౦. అన్తరేనాతి కారణేన.

౨౩౧. ఉబ్బాహికాయ ఖీయనకే పాచిత్తి న వుత్తా తత్థ ఛన్దదానస్స నత్థితాయ.

౨౩౬. తస్స ఖో తన్తి ఏత్థ ఖో తన్తి నిపాతమత్తం.

౨౩౮. ‘‘కా చ తత్థ తస్సపాపియసికాయా’’తి పోత్థకేసు లిఖన్తి. ‘‘కా చ తస్సపాపియసికా’’తి ఏవం పనేత్థ పాఠో వేదితబ్బో.

౨౪౨. కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతీతి ఏత్థ ‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చాధికరణ’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౮౬) వచనతో అపలోకనకమ్మాదీనమేతం అధివచనం. తం వివాదాధికరణాదీని వియ సమథేహి సమేతబ్బం న హోతి, కిన్తు సమ్ముఖావినయేన సమ్పజ్జతి, తస్మా సమ్మతీతి ఏత్థ సమ్పజ్జతీతి అత్థో గహేతబ్బో. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.