౧౦. కోసమ్బకక్ఖన్ధకం
కోసమ్బకవివాదకథావణ్ణనా
౪౫౧. కోసమ్బకక్ఖన్ధకే సచే హోతి, దేసేస్సామీతి సుబ్బచతాయ సిక్ఖాకామతాయ చ ఆపత్తిం పస్సి. నత్థి ఆపత్తీతి అనాపత్తిపక్ఖోపి ఏత్థ సమ్భవతీతి అధిప్పాయేనాహ. సా పనాపత్తి ఏవ. తేనాహ ‘‘సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసీ’’తి.
౪౫౩-౪౫౪. సమ్భమఅత్థవసేనాతి తురితత్థవసేన. ‘‘అకారణే తుమ్హేహి సో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తో’’తి వదేయ్యాతి యస్మా పుబ్బే వినయధరస్స వచనేన ‘‘సచే ఆపత్తి హోతి, దేసేస్సామీ’’తి అనేన పటిఞ్ఞాతం, ఇదానిపి తస్సేవ వచనేన ‘‘అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా కతత్తా నత్థేత్థ ఆపత్తీ’’తి అనాపత్తిసఞ్ఞీ, తస్మా ‘‘అకారణే తుమ్హేహి సో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తో’’తి ఉక్ఖేపకే భిక్ఖూ యది వదేయ్యాతి అధిప్పాయో. ఉక్ఖిత్తానువత్తకే వా ‘‘తుమ్హే ఆపత్తిం ఆపన్నా’’తి వదేయ్యాతి యస్మా వత్థుజాననచిత్తేనాయం సచిత్తకా ఆపత్తి, అయఞ్చ ఉదకావసేసే ఉదకావసేససఞ్ఞీ, తస్మా సాపత్తికస్సేవ ‘‘తుమ్హే ఛన్దాగతిం గచ్ఛథా’’తి అధిప్పాయేన ‘‘తుమ్హే ఆపత్తిం ఆపన్నా’’తి ఉక్ఖిత్తానువత్తకే వదేయ్య.
౪౫౫-౪౫౬. కమ్మం కోపేతీతి ‘‘నానాసంవాసకచతుత్థో చే, భిక్ఖవే, కమ్మం కరేయ్య, అకమ్మం న చ కరణీయ’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౩౮౯) సచే సఙ్ఘో తం గణపూరకం కత్వా కమ్మం కరేయ్య, అయం తత్థ నిసిన్నోపి తం కమ్మం కోపేతీతి అధిప్పాయో. ఉపచారం ముఞ్చిత్వాతి ఏత్థ ఉపచారో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞం హత్థేన పాపుణనట్ఠానం.
౪౫౭. భణ్డనజాతాతిఆదీసు కలహస్స పుబ్బభాగో భణ్డనం నామ, తం జాతం ఏతేసన్తి భణ్డనజాతా, హత్థపరామాసాదివసేన మత్థకం పత్తో కలహో జాతో ఏతేసన్తి కలహజాతా, విరుద్ధవాదభూతం వాదం ఆపన్నాతి వివాదాపన్నా. ముఖసత్తీహీతి వాచాసత్తీహి. వితుదన్తాతి విజ్ఝన్తా. భగవన్తం ఏతదవోచాతి ‘‘ఇధ, భన్తే, కోసమ్బియం భిక్ఖూ భణ్డనజాతా’’తిఆదివచనం అవోచ, తఞ్చ ఖో నేవ పియకమ్యతాయ, న భేదాధిప్పాయేన, అథ ఖో అత్థకామతాయ హితకామతాయ. సామగ్గీకారకో కిరేస భిక్ఖు, తస్మాస్స ఏతదహోసి ‘‘యథా ఇమే భిక్ఖూ వివాదం ఆరద్ధా, న సక్కా మయా, నాపి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా సమగ్గే కాతుం, అప్పేవ నామ సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో భగవా సయం వా గన్త్వా అత్తనో వా సన్తికం పక్కోసాపేత్వా ఏతేసం భిక్ఖూనం ఖన్తిమేత్తాపటిసంయుత్తం సారణీయధమ్మదేసనం కథేత్వా సామగ్గిం కరేయ్యా’’తి అత్థకామతాయ హితకామతాయ గన్త్వా అవోచ. తస్మా ఏవమాహాతి అత్థకామత్తా ఏవమాహ, న భగవతో వచనం అనాదియన్తో. యే పన తదా సత్థు వచనం న గణ్హింసు, తే కిఞ్చి అవత్వా తుణ్హీభూతా మఙ్కుభూతా అట్ఠంసు, తస్మా ఉభయేసమ్పి సత్థరి అగారవపటిపత్తి నాహోసి.
కోసమ్బకవివాదకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
దీఘావువత్థుకథావణ్ణనా
౪౫౮. అథ ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతిఆదీసు భూతపుబ్బన్తి ఇదం భగవా పథవీగతం నిధిం ఉద్ధరిత్వా పురతో రాసిం కరోన్తో వియ భవపటిచ్ఛన్నం పురావుత్థం దస్సేన్తో ఆహ. అడ్ఢోతి ఇస్సరో. యో కోచి అత్తనో సన్తకేన విభవేన అడ్ఢో హోతి, అయం పన న కేవలం అడ్ఢోయేవ, మహద్ధనో మహతా అపరిమాణసఙ్ఖేన ధనేన సమన్నాగతోతి ఆహ ‘‘మహద్ధనో’’తి. భుఞ్జితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో విసేసతో కామా భోగా నామ, తస్మా పఞ్చకామగుణవసేన మహన్తా ఉళారా భోగా అస్సాతి మహాభోగో. మహన్తం సేనాబలఞ్చేవ థామబలఞ్చ ఏతస్సాతి మహబ్బలో. మహన్తో హత్థిఅస్సాదివాహనో ఏతస్సాతి మహావాహనో. మహన్తం విజితం రట్ఠం ఏతస్సాతి మహావిజితో. పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారోతి కోసో వుచ్చతి భణ్డాగారసారగబ్భో, కోట్ఠం వుచ్చతి ధఞ్ఞస్స ఆఠపనట్ఠానం, కోట్ఠభూతం అగారం కోట్ఠాగారం, నిదహిత్వా ఠపితేన ధనేన పరిపుణ్ణకోసో ధఞ్ఞానఞ్చ పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారోతి అత్థో.
అథ వా చతుబ్బిధో కోసో హత్థీ అస్సా రథా పత్తీతి. యథా హి అసినో తిక్ఖభావపరిపాలకో పరిచ్ఛదో ‘‘కోసో’’తి వుచ్చతి, ఏవం రఞ్ఞో తిక్ఖభావపరిపాలకత్తా చతురఙ్గినీ సేనా ‘‘కోసో’’తి వుచ్చతి. తివిధం కోట్ఠాగారం ధనకోట్ఠాగారం ధఞ్ఞకోట్ఠాగారం వత్థకోట్ఠాగారన్తి. తం సబ్బమ్పి పరిపుణ్ణమస్సాతి పరిపుణ్ణకోసకోట్ఠాగారో. చతురఙ్గినిం సేనన్తి హత్థిఅస్సరథపత్తిసఙ్ఖాతేహి చతూహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం సేనం. సన్నయ్హిత్వాతి చమ్మపటిముఞ్చనాదీహి సన్నాహం కారేత్వా. అబ్భుయ్యాసీతి అభిఉయ్యాసి, అభిముఖో హుత్వా నిక్ఖమీతి అత్థో. ఏకసఙ్ఘాతమ్పీతి ఏకప్పహారమ్పి. ధోవనన్తి ధోవనుదకం. పరినేత్వాతి నీహరిత్వా. ‘‘అనత్థదో’’తి వత్తబ్బే ద-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘అనత్థతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది.
౪౬౪. వగ్గభావేన వా పుథు నానా సద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి భణ్డనే సమజ్ఝాసయో జనో. తత్థాతి తస్మిం జనకాయే. అహం బాలోతి న మఞ్ఞిత్థాతి బాలలక్ఖణే ఠితోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞి. భియ్యో చాతి అత్తనో బాలభావస్స అజాననతో భియ్యో చ భణ్డనస్స ఉపరిఫోటో వియ సఙ్ఘభేదస్స అత్తనో కారణభావమ్పి ఉప్పజ్జమానం న మఞ్ఞిత్థ నాఞ్ఞాసి.
కలహవసేన పవత్తవాచాయేవ గోచరా ఏతేసన్తి వాచాగోచరా. ముఖాయామన్తి వివదనవసేన ముఖం ఆయామేత్వా భాణినో. న తం జానన్తీతి తం కలహం న జానన్తి. కలహం కరోన్తో చ తం న జానన్తో నామ నత్థి. యథా పన న జానన్తి, తం దస్సేతుం ఆహ ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి, అయం కలహో నామ అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థహాపనతో అనత్థుప్పాదనతో దిట్ఠేవ ధమ్మే సమ్పరాయే చ సాదీనవో సదోసోతి అత్థో. తం న జానన్తీతి తం కలహం న జానన్తి. కథం న జానన్తీతి ఆహ ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి, ‘‘ఏవం సాదీనవో అయం కలహో’’తి ఏవం తం కలహం న జానన్తీతి అత్థో.
అక్కోచ్ఛి మన్తిఆదీసు అక్కోచ్ఛీతి అక్కోసి. అవధీతి పహరి. అజినీతి కూటసక్ఖిఓతారణేన వా వాదపటివాదేన వా కరణుత్తరియకరణేన వా అజేసి. అహాసీతి మమ సన్తకం పత్తాదీసు కిఞ్చిదేవ అవహరి. యే చ తన్తి యే కేచి దేవా వా మనుస్సా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తం ‘‘అక్కోచ్ఛి మ’’న్తిఆదివత్థుకం కోధం సకటధురం వియ నద్ధినా పూతిమచ్ఛాదీని వియ చ కుసాదీహి పునప్పునం వేఠేన్తా ఉపనయ్హన్తి ఉపనాహవసేన అనుబన్ధన్తి, తేసం సకిం ఉప్పన్నం వేరం న సమ్మతీతి అత్థో.
యే చ తం నుపనయ్హన్తీతి అస్సతియా అమనసికారవసేన వా కమ్మపచ్చవేక్ఖణాదివసేన వా యే తం అక్కోసాదివత్థుకం కోధం ‘‘తయాపి కోచి నిద్దోసో పురిమభవే అక్కుట్ఠో భవిస్సతి, పహటో భవిస్సతి, కూటసక్ఖిం ఓతారేత్వా జితో భవిస్సతి, కస్సచి తే పసయ్హ కిఞ్చి అచ్ఛిన్నం భవిస్సతి, తస్మా నిద్దోసో హుత్వాపి అక్కోసాదీని పాపుణాసీ’’తి ఏవం న ఉపనయ్హన్తి, తేసు పమాదేన ఉప్పన్నమ్పి వేరం ఇమినా అనుపనయ్హనేన నిరిన్ధనో వియ జాతవేదో ఉపసమ్మతి.
న హి వేరేన వేరానీతి యథా హి ఖేళసిఙ్ఘాణికాదిఅసుచిమక్ఖితం ఠానం తేహేవ అసుచీహి ధోవన్తో సుద్ధం నిగ్గన్ధం కాతుం న సక్కోతి, అథ ఖో తం ఠానం భియ్యోసో మత్తాయ అసుద్ధతరఞ్చ దుగ్గన్ధతరఞ్చ హోతి, ఏవమేవ అక్కోసన్తం పచ్చక్కోసన్తో పహరన్తం పటిపహరన్తో వేరేన వేరం వూపసమేతుం న సక్కోతి, అథ ఖో భియ్యో వేరమేవ కరోతి. ఇతి వేరాని నామ వేరేన కిస్మిఞ్చిపి కాలే న సమ్మన్తి, అథ ఖో వడ్ఢన్తియేవ. అవేరేన చ సమ్మన్తీతి యథా పన తాని ఖేళాదీని అసుచీని విప్పసన్నేన ఉదకేన ధోవియమానాని నస్సన్తి, తం ఠానం సుద్ధం హోతి నిగ్గన్ధం, ఏవమేవ అవేరేన ఖన్తిమేత్తోదకేన యోనిసోమనసికారేన పటిసఙ్ఖానేన పచ్చవేక్ఖణేన వేరాని వూపసమ్మన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి అభావం గచ్ఛన్తి. ఏస ధమ్మో సనన్తనోతి ఏస అవేరేన వేరూపసమనసఙ్ఖాతో పోరాణకో ధమ్మో సబ్బేసం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవానం గతమగ్గో.
న జానన్తీతి అనిచ్చసఞ్ఞం న పచ్చుపట్ఠాపేన్తీతి అధిప్పాయో. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి తతో తస్మా కారణా మేధగా కలహా సమ్మన్తి వూపసమం గచ్ఛన్తి. కథం తే సమ్మన్తీతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ ఏవఞ్హి తే జానన్తాతి తే పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చుసమీపం గచ్ఛామా’’తి ఏవం జానన్తా యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేత్వా మేధగానం కలహానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి, అథ నేసం తాయ పటిపత్తియా తే మేధగా సమ్మన్తీతి అధిప్పాయో.
తేసమ్పి హోతి సఙ్గతీతి యే మాతాపితూనం అట్ఠీని ఛిన్దన్తి, పాణే హరన్తి, గవాదీని చ పసయ్హ గణ్హన్తి, ఏవం రట్ఠం విలుమ్పమానానం తేసమ్పి సఙ్గతి హోతి, కిమఙ్గం పన తుమ్హాకం న సియాతి అధిప్పాయో.
వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తాతి ‘‘బాలసహాయతాయ ఇమే భిక్ఖూ కలహపసుతా, పణ్డితసహాయానం పన ఇదం న సియా’’తి పణ్డితసహాయస్స బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. నిపకన్తి నేపక్కపఞ్ఞాయ సమన్నాగతం. సాధువిహారి ధీరన్తి భద్దకవిహారిం పణ్డితం. పాకటపరిస్సయే చ పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వాతి సీహబ్యగ్ఘాదయో పాకటపరిస్సయే చ రాగభయదోసభయాదయో పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చాతి సబ్బేవ పరిస్సయే అభిభవిత్వా.
ఏకకా చరింసూతి ‘‘ఇదం రజ్జం నామ మహన్తం పమాదట్ఠానం, కిం అమ్హాకం రజ్జేన కారితేనా’’తి రట్ఠం పహాయ తతో మహాఅరఞ్ఞం పవిసిత్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకా చరింసూతి అత్థో.
ఏకస్స చరితం సేయ్యోతి పబ్బజితస్స పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ ఏకీభావాభిరతస్స ఏకకస్సేవ చరితం సేయ్యోతి అత్థో. నత్థి బాలే సహాయతాతి చూళసీలం మజ్ఝిమసీలం మహాసీలం దస కథావత్థూని తేరస ధుతగుణా విపస్సనాఞాణం చత్తారో మగ్గా చత్తారి ఫలాని తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా అమతమహానిబ్బానన్తి అయం సహాయతా నామ, సా బాలం నిస్సాయ అధిగన్తుం న సక్కాతి నత్థి బాలే సహాయతా. మాతఙ్గో అరఞ్ఞే మాతఙ్గరఞ్ఞేతి సరలోపేన సన్ధి. ‘‘మాతఙ్గరఞ్ఞో’’తిపి పాఠో, అరఞ్ఞకో మాతఙ్గో వియాతి అత్థో. మాతఙ్గ-సద్దేనేవ హత్థిభావస్స వుత్తత్తా నాగవచనం తస్స మహత్తవిభావనత్థన్తి ఆహ ‘‘నాగోతి మహన్తాధివచనమేత’’న్తి. మహన్తపరియాయో హి నాగ-సద్దో హోతి ‘‘ఏతం నాగస్స నాగేన, ఈసాదన్తస్స హత్థినో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౩౫).
దీఘావువత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బాలకలోణకగమనకథావణ్ణనా
౪౬౫. బాలకలోణకారగామోతి ఉపాలిగహపతిస్స ఏవంనామకో భోగగామో. తేనుపసఙ్కమీతి ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరేసు వా అసీతిమహాసావకేసు వా అన్తమసో ధమ్మభణ్డాగారికం ఆనన్దత్థేరమ్పి కఞ్చి అనామన్తేత్వా సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ అనీకనిస్సటో హత్థీ వియ యూథనిస్సటో కాళసీహో వియ వాతచ్ఛిన్నో వలాహకో వియ చ ఏకకోవ ఉపసఙ్కమి. కస్మా ఉపసఙ్కమి? గణే కిరస్స ఆదీనవం దిస్వా ఏకవిహారిం భిక్ఖుం పస్సితుకామతా ఉదపాది, తస్మా సీతాదిపీళితో ఉణ్హాదిం పత్థయమానో వియ ఉపసఙ్కమి. అథ వా భగవతా సో ఆదీనవో పగేవ పరిఞ్ఞాతో, న తేన సత్థా నిబ్బిన్నో, తస్మిం పన అన్తోవస్సే కేచి బుద్ధవేనేయ్యా నాహేసుం, తేన అఞ్ఞత్థ గమనం తేసం భిక్ఖూనం దమనుపాయోతి పాలిలేయ్యకం ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తో ఏకవిహారిం ఆయస్మన్తం భగుం సమ్పహంసేతుం తత్థ గతో. ఏవం గతే చ సత్థరి పఞ్చసతా భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆహంసు ‘‘ఆవుసో ఆనన్ద సత్థా ఏకకోవ గతో, మయం అనుబన్ధిస్సామా’’తి. ‘‘ఆవుసో, యదా భగవా సామం సేనాసనం సంసామేత్వా పత్తచీవరమాదాయ అనామన్తేత్వా ఉపట్ఠాకే అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం అదుతియో గచ్ఛతి, తదా ఏకచారికం చరితుం భగవతో అజ్ఝాసయో, సావకేన నామ సత్థు అజ్ఝాసయానురూపం పటిపజ్జితబ్బం, తస్మా న ఇమేసు దివసేసు భగవా అనుగన్తబ్బో’’తి నివారేసి, సయమ్పి నానుగఞ్ఛి. ధమ్మియా కథాయాతి ఏకీభావే ఆనిసంసపటిసంయుత్తాయ ధమ్మకథాయ.
బాలకలోణకగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పాచీనవంసదాయగమనకథావణ్ణనా
౪౬౬. యేన పాచీనవంసదాయోతి తత్థ కస్మా ఉపసఙ్కమి? యథా నామ జిఘచ్ఛితస్స భోజనే, పిపాసితస్స పానీయే, సీతేన ఫుట్ఠస్స ఉణ్హే, ఉణ్హేన ఫుట్ఠస్స సీతే, దుక్ఖితస్స సుఖే అభిరుచి ఉప్పజ్జతి, ఏవమేవ భగవతో కోసమ్బకే భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదాపన్నే అసమగ్గవాసం వసన్తే, సమగ్గవాసం వసన్తే ఆవజ్జేన్తస్స ఇమే తయో కులపుత్తా ఆపాథమాగమింసు, అథ నేసం పగ్గణ్హితుకామో ఉపసఙ్కమి ‘‘ఏవాయం పటిపత్తిఅనుక్కమేన కోసమ్బకానం భిక్ఖూనం వినయనూపాయో హోతీ’’తి. విహరన్తీతి సామగ్గిరసం అనుభవమానా విహరన్తి.
దాయపాలోతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౨౫) అరఞ్ఞపాలో. సో అరఞ్ఞం యథా ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పదేసేన మనుస్సా పవిసిత్వా తత్థ పుప్ఫం వా ఫలం వా నియ్యాసం వా దబ్బసమ్భారం వా న హరన్తి, ఏవం వతియా పరిక్ఖిత్తస్స అరఞ్ఞస్స యోజితే ద్వారే నిసీదిత్వా అరఞ్ఞం రక్ఖతి, తస్మా ‘‘దాయపాలో’’తి వుత్తో. అత్తకామరూపా విహరన్తీతి అత్తనో హితం కామయమానసభావా హుత్వా విహరన్తి. యో హి ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వాపి వేజ్జకమ్మదూతకమ్మపహిణగమనాదీనం వసేన ఏకవీసతిఅనేసనాహి జీవికం కప్పేతి, అయం న అత్తకామరూపో నామ. యో పన ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజిత్వా ఏకవీసతిఅనేసనం పహాయ చతుపారిసుద్ధిసీలే పతిట్ఠాయ బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా సప్పాయధుతఙ్గం అధిట్ఠాయ అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గామన్తం పహాయ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కురుమానో విచరతి, అయం అత్తకామో నామ. తేపి తయో కులపుత్తా ఏవరూపా అహేసుం. తేన వుత్తం ‘‘అత్తకామరూపా విహరన్తీ’’తి.
మా తేసం అఫాసుమకాసీతి తేసం అఫాసుకం మా అకాసీతి భగవన్తం వారేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘ఇమే కులపుత్తా సమగ్గా విహరన్తి, ఏకచ్చస్స చ గతట్ఠానే భణ్డనకలహవివాదా వత్తన్తి, తిఖిణసిఙ్గో చణ్డగోణో వియ ఓవిజ్ఝన్తో విచరతి, అథేకమగ్గేన ద్విన్నం గమనం న హోతి, కదాచి అయమ్పి ఏవం కరోన్తో ఇమేసం కులపుత్తానం సమగ్గవాసం భిన్దేయ్య, పాసాదికో చ పనేస సువణ్ణవణ్ణో రసగిద్ధో మఞ్ఞే, గతకాలతో పట్ఠాయ పణీతదాయకానం అత్తనో ఉపట్ఠాకానం వణ్ణకథనాదీహి ఇమేసం కులపుత్తానం అప్పమాదవిహారం భిన్దేయ్య, వసనట్ఠానాని చాపి ఏతేసం కులపుత్తానం నిబద్ధాని పరిచ్ఛిన్నాని తిస్సోవ పణ్ణసాలా తయో చఙ్కమా తీణి దివాట్ఠానాని తీణి మఞ్చపీఠాని, అయం పన సమణో మహాకాయో వుడ్ఢతరో మఞ్ఞే భవిస్సతి, సో అకాలే ఇమే కులపుత్తే సేనాసనా వుట్ఠపేస్సతి, ఏవం సబ్బథాపి ఏతేసం అఫాసు భవిస్సతీ’’తి. తం అనిచ్ఛన్తో ‘‘మా తేసం అఫాసుమకాసీ’’తి భగవన్తం వారేతి.
కిం పనేస జానన్తో వారేసి అజానన్తోతి? అజానన్తో. సమ్మాసమ్బుద్ధో హి నామ యదా అనేకభిక్ఖుసహస్సపరివారో బ్యామప్పభాయ అసీతిఅనుబ్యఞ్జనేహి ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణసిరియా చ బుద్ధానుభావం దస్సేన్తో విచరతి, తదా ‘‘కో ఏసో’’తి అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బో హోతి. తదా పన భగవా ‘‘మాస్సు కోచి మమ బుద్ధానుభావం అఞ్ఞాసీ’’తి తథారూపేన ఇద్ధాభిసఙ్ఖారేన సబ్బమ్పి తం బుద్ధానుభావం చీవరగబ్భేన వియ పటిచ్ఛాదేత్వా వలాహకగబ్భేన పటిచ్ఛన్నో పుణ్ణచన్దో వియ సయమేవ పత్తచీవరమాదాయ అఞ్ఞాతకవేసేన అగమాసి. ఇతి తం అజానన్తోవ దాయపాలో వారేసి.
ఏతదవోచాతి థేరో కిర ‘‘మా సమణా’’తి దాయపాలస్స కథం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘మయం తయో జనా ఇధ విహరామ, అఞ్ఞో పబ్బజితో నామ నత్థి, అయఞ్చ దాయపాలో పబ్బజితేన వియ సద్ధిం కథేతి, కో ను ఖో భవిస్సతీ’’తి దివాట్ఠానతో ఉట్ఠాయ ద్వారే ఠత్వా మగ్గం ఓలోకేన్తో భగవన్తం అద్దస. భగవాపి థేరస్స సహ దస్సనేనేవ సరీరోభాసం ముఞ్చి, అసీతిఅనుబ్యఞ్జనవిరాజితా బ్యామప్పభా పసారితసువణ్ణపటో వియ విరోచిత్థ. థేరో ‘‘అయం దాయపాలో ఫణకతఆసీవిసం గీవాయ గహేతుం హత్థం పసారేన్తో వియ లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం కథేన్తోవ న జానాతి, అఞ్ఞతరభిక్ఖునా వియ సద్ధిం కథేతీ’’తి నివారేన్తో ఏతం ‘‘మావుసో, దాయపాలా’’తిఆదివచనం అవోచ.
తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా భగవతో పచ్చుగ్గమనం అకత్వావ ఉపసఙ్కమి? ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘మయం తయో జనా సమగ్గవాసం వసామ, సచాహం ఏకకోవ పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామి, సమగ్గవాసో నామ న భవిస్సతి, పియమిత్తే గహేత్వావ పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామి. యథా చ భగవా మయ్హం పియో, ఏవం సహాయానమ్పి మే పియో’’తి తేహి సద్ధిం పచ్చుగ్గమనం కాతుకామో సయం అకత్వా ఉపసఙ్కమి. కేచి పన ‘‘తేసం థేరానం పణ్ణసాలద్వారే చఙ్కమనకోటియా భగవతో ఆగమనమగ్గో హోతి, తస్మా థేరో తేసం సఞ్ఞం దదమానోవ గతో’’తి వదన్తి. అభిక్కమథాతి ఇతో ఆగచ్ఛథ. పాదే పక్ఖాలేసీతి వికసితపదుమసన్నిభేహి జాలహత్థేహి మణివణ్ణం ఉదకం గహేత్వా సువణ్ణవణ్ణేసు పిట్ఠిపాదేసు ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా పాదేన పాదం ఘంసేన్తో పక్ఖాలేసి. బుద్ధానం కాయే రజోజల్లం నామ న ఉపలిమ్పతి, కస్మా పక్ఖాలేసీతి? సరీరస్స ఉతుగ్గహణత్థం తేసఞ్చ చిత్తసమ్పహంసనత్థం. అమ్హేహి అభిహటేన ఉదకేన భగవా పాదే పక్ఖాలేసి, పరిభోగం అకాసీతి తేసం భిక్ఖూనం బలవసోమనస్సవసేన చిత్తం పీణితం హోతి, తస్మా పక్ఖాలేసి.
ఆయస్మన్తం అనురుద్ధం భగవా ఏతదవోచాతి సో కిర తేసం వుడ్ఢతరో, తస్స సఙ్గహే కతే సేసానం కతోవ హోతీతి థేరఞ్ఞేవ ఏతం ‘‘కచ్చి వో అనురుద్ధా’’తిఆదివచనం అవోచ. అనురుద్ధాతి వా ఏకసేసనయేన వుత్తం విరూపేకసేసస్సపి ఇచ్ఛితబ్బత్తా, ఏవఞ్చ కత్వా బహువచననిద్దేసో చ సమత్థితో హోతి. కచ్చీతి పుచ్ఛనత్థే నిపాతో. వోతి సామివచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – కచ్చి అనురుద్ధా తుమ్హాకం ఖమనీయం, ఇరియాపథో వో ఖమతి, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి వో జీవితం యాపేతి ఘటియతి, కచ్చి పిణ్డకేన న కిలమథ, కచ్చి తుమ్హాకం సులభపిణ్డం, సమ్పత్తే వో దిస్వా మనుస్సా ఉళుఙ్కయాగుం వా కటచ్ఛుభిక్ఖం వా దాతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి భిక్ఖాచారవత్తం పుచ్ఛతి. కస్మా? యస్మా పచ్చయేన అకిలమన్తేన సక్కా సమణధమ్మో కాతుం, వత్తమేవ వా ఏతం పబ్బజితానం.
అథ తేన పటివచనే దిన్నే ‘‘అనురుద్ధా తుమ్హే రాజపబ్బజితా మహాపుఞ్ఞా, మనుస్సా తుమ్హాకం అరఞ్ఞే వసన్తానం అదత్వా కస్స అఞ్ఞస్స దాతబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తి, తుమ్హే పన ఏతం భుఞ్జిత్వా కిం ను ఖో మిగపోతకా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘట్టేన్తా విహరథ, ఉదాహు సామగ్గిభావో వో అత్థీ’’తి సామగ్గిరసం పుచ్ఛన్తో ‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా సమగ్గా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఖీరోదకీభూతాతి యథా ఖీరఞ్చ ఉదకఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసన్దతి, విసుం న హోతి, ఏకత్తం వియ ఉపేతి, కచ్చి ఏవం సామగ్గివసేన ఏకత్తుపగతచిత్తుప్పాదా విహరథాతి పుచ్ఛతి. పియచక్ఖూహీతి మేత్తచిత్తం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా ఓలోకనతో పియభావదీపకాని చక్ఖూని పియచక్ఖూని నామ, ‘‘కచ్చి తథారూపేహి చక్ఖూహి అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తా విహరథా’’తి పుచ్ఛతి. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో, ఏకంసేన మయం భన్తేతి వుత్తం హోతి. యథా కథం పనాతి ఏత్థ యథాతి నిపాతమత్తం, కథన్తి కారణపుచ్ఛా, కథం పన తుమ్హే ఏవం విహరథ, కేన కారణేన విహరథ, తం మే కారణం బ్రూహీతి వుత్తం హోతి.
మేత్తం కాయకమ్మన్తి మేత్తచిత్తవసేన పవత్తం కాయకమ్మం. ఆవి చేవ రహో చాతి సమ్ముఖా చేవ పరమ్ముఖా చ. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ సమ్ముఖా కాయవచీకమ్మాని సహవాసే లబ్భన్తి, ఇతరాని విప్పవాసే, మనోకమ్మం సబ్బత్థ లబ్భతి. యఞ్హి సహేవ వసన్తేసు ఏకేన మఞ్చపీఠం వా దారుభణ్డం వా మత్తికాభణ్డం వా బహి దున్నిక్ఖిత్తం హోతి, తం దిస్వా ‘‘కేనిదం వళఞ్జిత’’న్తి అవఞ్ఞం అకత్వా అత్తనా దున్నిక్ఖిత్తం వియ గహేత్వా పటిసామేన్తస్స పటిజగ్గితబ్బయుత్తం వా పన ఠానం పటిజగ్గన్తస్స సమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ హోతి. ఏకస్మిం పక్కన్తే తేన దున్నిక్ఖిత్తం సేనాసనపరిక్ఖారం తథేవ నిక్ఖిపన్తస్స పటిజగ్గితబ్బయుత్తం వా పన ఠానం పటిజగ్గన్తస్స పరమ్ముఖా మేత్తం కాయకమ్మం నామ హోతి. సహవసన్తస్స పన థేరేహి సద్ధిం మధురం సమ్మోదనీయకథం పటిసన్థారకథం సారణీయకథం ధమ్మకథం సరభఞ్ఞం సాకచ్ఛం పఞ్హపుచ్ఛనం పఞ్హవిస్సజ్జనన్తి ఏవమాదికరణే సమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ హోతి. థేరేసు పన పక్కన్తేసు ‘‘మయ్హం పియసహాయో నన్దియత్థేరో కిమిలత్థేరో ఏవం సీలసమ్పన్నో ఏవం ఆచారసమ్పన్నో’’తిఆదిగుణకథనే పరమ్ముఖా మేత్తం వచీకమ్మం నామ హోతి. ‘‘మయ్హం పియమిత్తో నన్దియత్థేరో కిమిలత్థేరో అవేరో హోతు అబ్యాపజ్జో సుఖీ’’తి ఏవం సమన్నాహరతో పన సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి మేత్తం మనోకమ్మం హోతియేవ.
నానా హి ఖో నో భన్తే కాయాతి అయఞ్హి కాయో పిట్ఠం వియ మత్తికా వియ చ ఓమద్దిత్వా ఏకతో కాతుం న సక్కా. ఏకఞ్చ పన మఞ్ఞే చిత్తన్తి చిత్తం పన నో అత్తనో వియ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హితభావేన అవిరోధభావేన భేదాభావేన సమగ్గభావేన ఏకమేవాతి దస్సేతి. కథం పనేతే సకం చిత్తం నిక్ఖిపిత్వా ఇతరేసం చిత్తవసేన వత్తింసూతి? ఏకస్స పత్తే మలం ఉట్ఠహతి, ఏకస్స చీవరం కిలిట్ఠం హోతి, ఏకస్స పరిభణ్డకమ్మం హోతి. తత్థ యస్స పత్తే మలం ఉట్ఠితం, తేన ‘‘మమావుసో పత్తే మలం ఉట్ఠితం, పచితుం వట్టతీ’’తి వుత్తే ఇతరే ‘‘మయ్హం చీవరం కిలిట్ఠం ధోవితబ్బం, మయ్హం పరిభణ్డం కాతబ్బ’’న్తి అవత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దారూని ఆహరిత్వా భిన్దిత్వా పత్తకటాహే బహలతనుమత్తికాహి లేపం కత్వా పత్తం పచిత్వా తతో పరం చీవరం వా ధోవన్తి, పరిభణ్డం వా కరోన్తి. ‘‘మమావుసో చీవరం కిలిట్ఠం, ధోవితుం వట్టతీ’’తి ‘‘మమ పణ్ణసాలా ఉక్లాపా, పరిభణ్డం కాతుం వట్టతీ’’తి పఠమతరం ఆరోచితేపి ఏసేవ నయో.
ఇదాని తేసం అప్పమాదలక్ఖణం పుచ్ఛన్తో ‘‘కచ్చి పన వో అనురుద్ధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వోతి నిపాతమత్తం, పచ్చత్తవచనం వా, కచ్చి తుమ్హేతి అత్థో. అమ్హాకన్తి అమ్హేసు తీసు జనేసు. పిణ్డాయ పటిక్కమతీతి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్చాగచ్ఛతి. అవక్కారపాతిన్తి అతిరేకపిణ్డపాతం అపనేత్వా ఠపనత్థాయ ఏకం సముగ్గపాతిం ధోవిత్వా ఠపేతి. యో పచ్ఛాతి తే కిర థేరా న ఏకతోవ భిక్ఖాచారం పవిసన్తి. ఫలసమాపత్తిరతా హేతే పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా వత్తపటిపత్తిం పూరేత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీదన్తి. తేసు యో పఠమతరం నిసిన్నో అత్తనో కాలపరిచ్ఛేదవసేన పఠమతరం ఉట్ఠాతి, సో పిణ్డాయ చరిత్వా పటినివత్తో భత్తకిచ్చట్ఠానం ఆగన్త్వా జానాతి ‘‘ద్వే భిక్ఖూ పచ్ఛతో, అహం పఠమతరం ఆగతో’’తి. అథ పత్తం పిదహిత్వా ఆసనపఞ్ఞాపనాదీని కత్వా యది పత్తే పటివీసమత్తమేవ హోతి, నిసీదిత్వా భుఞ్జతి, యది అతిరేకం హోతి, అవక్కారపాతియం పక్ఖిపిత్వా పాతిం పిధాయ భుఞ్జతి, కతభత్తకిచ్చో పత్తం ధోవిత్వా వోదకం కత్వా థవికాయ ఓసాపేత్వా పత్తచీవరం గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసతి.
దుతియోపి ఆగన్త్వావ జానాతి ‘‘ఏకో పఠమం ఆగతో, ఏకో పచ్ఛతో’’తి. సో సచే పత్తే భత్తం పమాణమేవ హోతి, భుఞ్జతి. సచే మన్దం, అవక్కారపాతితో గహేత్వా భుఞ్జతి. సచే అతిరేకం హోతి, అవక్కారపాతియం పక్ఖిపిత్వా పమాణమేవ భుఞ్జిత్వా పురిమత్థేరో వియ వసనట్ఠానం పవిసతి. తతియోపి ఆగన్త్వావ జానాతి ‘‘ద్వే పఠమం ఆగతా, అహం పచ్ఛిమో’’తి. సోపి దుతియత్థేరో వియ భుఞ్జిత్వా కతభత్తకిచ్చో పత్తం ధోవిత్వా వోదకం కత్వా థవికాయ ఓసాపేత్వా ఆసనాని ఉక్ఖిపిత్వా పటిసామేతి, పానీయఘటే వా పరిభోజనీయఘటే వా అవసేసఉదకం ఛడ్డేత్వా ఘటే నికుజ్జిత్వా అవక్కారపాతియం సచే అవసేసభత్తం హోతి, తం వుత్తనయేన జహిత్వా పాతిం ధోవిత్వా పటిసామేతి, భత్తగ్గం సమ్మజ్జతి, సో కచవరం ఛడ్డేత్వా సమ్మజ్జనిం ఉక్ఖిపిత్వా ఉపచికాహి ముత్తట్ఠానే ఠపేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వసనట్ఠానం పవిసతి. ఇదం థేరానం బహివిహారే అరఞ్ఞే భత్తకిచ్చకరణట్ఠానే భోజనసాలాయ వత్తం. ఇదం సన్ధాయ ‘‘యో పచ్ఛా’’తిఆది వుత్తం.
యో పస్సతీతిఆది పన నేసం అన్తోవిహారే వత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ వచ్చఘటన్తి ఆచమనకుమ్భిం. రిత్తన్తి రిత్తకం. తుచ్ఛన్తి తస్సేవ వేవచనం. అవిసయ్హన్తి ఉక్ఖిపితుం అసక్కుణేయ్యం అతిభారియం. హత్థవికారేనాతి హత్థసఞ్ఞాయ. తే కిర పానీయఘటాదీసు యంకిఞ్చి తుచ్ఛకం గహేత్వా పోక్ఖరణిం గన్త్వా అన్తో చ బహి చ ధోవిత్వా ఉదకం పరిస్సావేత్వా తీరే ఠపేత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం హత్థవికారేన ఆమన్తేన్తి, ఓదిస్స వా అనోదిస్స వా సద్దం న కరోన్తి. కస్మా ఓదిస్స న కరోన్తి? తఞ్హి భిక్ఖుం సద్దో బాధేయ్యాతి. కస్మా అనోదిస్స న కరోన్తి? అనోదిస్స సద్దే దిన్నే ‘‘అహం పురే, అహం పురే’’తి ద్వేపి నిక్ఖమేయ్యుం. తతో ద్వీహి కత్తబ్బకమ్మే తతియస్స కమ్మచ్ఛేదో భవేయ్య. సంయతపదసద్దో పన హుత్వా అపరస్స భిక్ఖునో దివాట్ఠానసన్తికం గన్త్వా తేన దిట్ఠభావం ఞత్వా హత్థసఞ్ఞం కరోతి, తాయ సఞ్ఞాయ ఇతరో ఆగచ్ఛతి, తతో ద్వే జనా హత్థేన హత్థం సంసిబ్బన్తా ద్వీసు హత్థేసు ఠపేత్వా ఉట్ఠాపేన్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘హత్థవికారేన దుతియం ఆమన్తేత్వా హత్థవిలఙ్ఘకేన ఉపట్ఠాపేమా’’తి.
పఞ్చాహికం ఖో పనాతి చాతుద్దసే పన్నరసే అట్ఠమియన్తి ఇదం తావ పకతిధమ్మస్సవనమేవ, తం అఖణ్డం కత్వా పఞ్చమే పఞ్చమే దివసే ద్వే థేరా నాతివికాలే నహాయిత్వా అనురుద్ధత్థేరస్స వసనట్ఠానం గచ్ఛన్తి. తత్థ తయోపి నిసీదిత్వా తిణ్ణం పిటకానం అఞ్ఞతరస్మిం అఞ్ఞమఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం విస్సజ్జేన్తి. తేసం ఏవం కరోన్తానంయేవ అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. ఏత్తావతా థేరేన భగవతా అప్పమాదలక్ఖణం పుచ్ఛితేన పమాదట్ఠానేసుయేవ అప్పమాదలక్ఖణం విస్సజ్జితం హోతి. అఞ్ఞేసఞ్హి భిక్ఖూనం భిక్ఖాచారపవిసనకాలో నిక్ఖమనకాలో నివాసనపరివత్తనం చీవరపారుపనం అన్తోగామే పిణ్డాయ చరణం ధమ్మకథనం అనుమోదనం అన్తోగామతో నిక్ఖమిత్వా భత్తకిచ్చకరణం పత్తధోవనం పత్తఓసాపనం పత్తచీవరపటిసామనన్తి పపఞ్చకరణట్ఠానాని ఏతాని. తస్మా థేరో ‘‘అమ్హాకం ఏత్తకం ఠానం ముఞ్చిత్వా విస్సట్ఠకథాపవత్తనేన కమ్మట్ఠానే పమజ్జనట్ఠానాని, తత్థాపి మయం, భన్తే, కమ్మట్ఠానవిరుద్ధం న పటిపజ్జామా’’తి అఞ్ఞేసం పమాదట్ఠానేసుయేవ సిఖాప్పత్తం అత్తనో అప్పమాదలక్ఖణం విస్సజ్జేసి. ఇమినావ ఏతాని ఠానాని ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ విహారసమాపత్తీనం అవళఞ్జనవసేన పమాదకాలో నామ అమ్హాకం నత్థీతి దీపేతి.
పాచీనవంసదాయగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పాలిలేయ్యకగమనకథావణ్ణనా
౪౬౭. ధమ్మియా కథాయాతి సమగ్గవాసే ఆనిసంసపటిసంయుత్తాయ ధమ్మకథాయ. అనుపుబ్బేన (ఉదా. అట్ఠ. ౩౫) చారికం చరమానోతి అనుక్కమేన గామనిగమపటిపాటియా చారికం చరమానో. యేన పాలిలేయ్యకం తదవసరీతి ఏకకోవ యేన పాలిలేయ్యకగామో, తం అవసరి. పాలిలేయ్యకగామవాసినోపి పచ్చుగ్గన్త్వా భగవతో దానం దత్వా పాలిలేయ్యకగామస్స అవిదూరే రక్ఖితవనసణ్డో నామ అత్థి, తత్థ భగవతో పణ్ణసాలం కత్వా ‘‘ఏత్థ భగవా వసతూ’’తి యాచిత్వా వాసయింసు. భద్దసాలోతి పన తత్థేకో మనాపో లట్ఠికో సాలరుక్ఖో. భగవా తం గామం ఉపనిస్సాయ వనసణ్డే పణ్ణసాలాయ సమీపే తస్మిం రుక్ఖమూలే విహాసి. తేన వుత్తం ‘‘పాలిలేయ్యకే విహరతి రక్ఖితవనసణ్డే భద్దసాలమూలే’’తి.
అథ ఖో భగవతో రహోగతస్సాతిఆది భగవతో వివేకసుఖపచ్చవేక్ఖణదస్సనం. ఆకిణ్ణో న ఫాసు విహాసిన్తి సమ్బాధప్పత్తో ఆకిణ్ణో విహాసిం. కిం పన భగవతో సమ్బాధో అత్థి సంసగ్గో వాతి? నత్థి. న హి కోచి భగవన్తం అనిచ్ఛాయ ఉపసఙ్కమితుం సక్కోతి. దురాసదా హి బుద్ధా భగవన్తో సబ్బత్థ చ అనుపలిత్తా, హితేసితాయ పన సత్తేసు అనుకమ్పం ఉపాదాయ ‘‘ముత్తో మోచేస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞానురూపం చతురోఘనిత్థరణత్థం అట్ఠన్నం పరిసానం అత్తనో సన్తికం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం అధివాసేతి, సయఞ్చ మహాకరుణాసముస్సాహితో కాలఞ్ఞూ హుత్వా తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఇదం సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణం. నాయమిధ ఆకిణ్ణవిహారో అధిప్పేతో, ఇధ పన తేహి కలహకారకేహి కోసమ్బకభిక్ఖూహి సద్ధిం ఏకవిహారే వాసం విహాసి, తదా వినేతబ్బాభావతో ఆకిణ్ణవిహారం కత్వా వుత్తం ‘‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో న ఫాసు విహాసి’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘తేహి కోసమ్బకేహి భిక్ఖూహి భణ్డనకారకేహీ’’తిఆది.
దహరపోతకేహీతి దహరేహి హత్థిపోతకేహి, యే భిఙ్కాతిపి వుచ్చన్తి. తేహీతి హత్థిఆదీహి. కద్దమోదకానీతి కద్దమమిస్సాని ఉదకాని. ఓగాహాతి ఏత్థ ‘‘ఓగాహ’’న్తిపి పాళి. అస్సాతి హత్థినాగస్స. ఉపనిఘంసన్తియోతి ఘట్టేన్తియో. ఉపనిఘంసియమానోపి అత్తనో ఉళారభావేన న కుజ్ఝతి, తేన తా ఘంసన్తియేవ. వూపకట్ఠోతి వూపకట్ఠో దూరీభూతో.
యూథాతి హత్థిఘటాయ. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి సో కిర హత్థినాగో యూథవాసే ఉక్కణ్ఠితో తం వనసణ్డం పవిట్ఠో. తత్థ భగవన్తం దిస్వా ఘటసహస్సేన నిబ్బాపితసన్తాపో వియ నిబ్బుతో హుత్వా పసన్నచిత్తో భగవతో సన్తికే అట్ఠాసి, తతో పట్ఠాయ వత్తసీసే ఠత్వా భద్దసాలస్స పణ్ణసాలాయ చ సమన్తతో అప్పహరితం కత్వా సాఖాభఙ్గేన సమ్మజ్జతి, భగవతో ముఖధోవనం దేతి, నహానోదకం ఆహరతి, దన్తకట్ఠం దేతి, అరఞ్ఞతో మధురాని ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా సత్థు ఉపనేతి. సత్థా తాని పరిభుఞ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘సోణ్డాయ భగవతో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతీ’’తిఆది. సో కిర సోణ్డాయ దారూని ఆహరిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘంసిత్వా అగ్గిం ఉట్ఠాపేత్వా దారూని జాలాపేత్వా తత్థ పాసాణఖణ్డాని తాపేత్వా తాని దణ్డకేహి వట్టేత్వా సోణ్డియం ఖిపిత్వా ఉదకస్స తత్తభావం ఞత్వా భగవతో సన్తికం ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి. భగవా ‘‘హత్థినాగో మమ నహానం ఇచ్ఛతీ’’తి తత్థ గన్త్వా నహానకిచ్చం కరోతి. పానీయేపి ఏసేవ నయో. తస్మిం పన సీతలే జాతే ఉపసఙ్కమతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సోణ్డాయ భగవతో పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతీ’’తి.
అత్తనో చ పవివేకం విదిత్వాతి కేహిచి అనాకిణ్ణభావలద్ధం కాయవివేకం జానిత్వా. ఇతరే పన వివేకా భగవతో సబ్బకాలం విజ్జన్తియేవ. ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి ఇమం అత్తనో హత్థినాగస్స చ వివేకాభిరతియా సమానజ్ఝాసయభావదీపనం ఉదానం ఉదానేసి.
గాథాయ పన ఏవమత్థయోజనా వేదితబ్బా (ఉదా. అట్ఠ. ౩౫) – ఏతం ఈసాదన్తస్స రథఈసాసదిసదన్తస్స హత్థినాగస్స చిత్తం నాగేన బుద్ధనాగస్స చిత్తేన సమేతి సంసన్దతి. కథం సమేతి చే? యదేకో రమతీ వనే, యస్మా బుద్ధనాగో ‘‘అహం ఖో పుబ్బే ఆకిణ్ణో విహాసి’’న్తి పురిమం ఆకిణ్ణవిహారం జిగుచ్ఛిత్వా వివేకం ఉపబ్రూహయమానో ఇదాని యథా ఏకో అదుతియో వనే అరఞ్ఞే రమతి అభిరమతి, ఏవం అయమ్పి హత్థినాగో పుబ్బే అత్తనో హత్థిఆదీహి ఆకిణ్ణవిహారం జిగుచ్ఛిత్వా ఇదాని ఏకో అసహాయో వనే ఏకవిహారం రమతి అభినన్దతి, తస్మాస్స చిత్తం నాగేన సమేతి, తస్స చిత్తేన సమేతీతి కత్వా ఏకీభావరతియా ఏకసదిసం హోతీతి అత్థో.
పాలిలేయ్యకగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అట్ఠారసవత్థుకథావణ్ణనా
౪౭౩. యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి ఏత్థ యో సేనాసనారహస్స సేనాసనం పటిబాహతి, తస్సేవ ఆపత్తి. కలహకారకాదీనం పనేత్థ ‘‘ఓకాసో నత్థీ’’తిఆదికం సఙ్ఘస్స కతికం ఆరోచేత్వా న పఞ్ఞపేన్తస్స ‘‘అహం వుడ్ఢో’’తి పసయ్హ అత్తనావ అత్తనో పఞ్ఞపేత్వా గణ్హన్తం ‘‘యుత్తియా గణ్హథా’’తి వత్వా వారేన్తస్స చ నత్థి ఆపత్తి. ‘‘భణ్డనకారకం నిక్కడ్ఢతీతి వచనతో కులదూసకస్స పబ్బాజనీయకమ్మానుఞ్ఞాయ చ ఇధ కలహవూపసమనత్థం ఆగతానం కోసమ్బకానమ్పి ‘యథావుడ్ఢ’న్తి అవత్వా ‘వివిత్తే అసతి వివిత్తం కత్వాపి దాతబ్బ’న్తి వుత్తత్తా వివిత్తం కత్వా దేన్తం పటిబాహన్తస్సేవ ఆపత్తీ’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
ఉపాలిసఙ్ఘసామగ్గీపుచ్ఛావణ్ణనా
౪౭౬. న మూలా మూలం గన్త్వాతి మూలతో మూలం అగన్త్వా. అత్థతో అపగతాతి సామగ్గిసఙ్ఖాతఅత్థతో అపగతా.
౪౭౭. యేన నం పచ్చత్థికా వదేయ్యుం, తం న హి హోతీతి సమ్బన్ధో. అనపగతన్తి కారణతో అనపేతం, సకారణన్తి వుత్తం హోతి.
ఉసూయాయాతి ఇమినా దోసాగతిగమనస్స సఙ్గహితత్తా ‘‘అగతిగమనేనా’’తి అవసేసఅగతిగమనం దస్సితన్తి వేదితబ్బం. అట్ఠహి దూతఙ్గేహీతి ‘‘సోతా చ హోతి సావేతా చ ఉగ్గహేతా చ ధారేతా చ విఞ్ఞాపేతా చ కుసలో చ సహితాసహితదస్సనో చ అకలహకారకో చా’’తి ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి దూతఙ్గేహి. సేసమేత్థ పాళితో అట్ఠకథాతో చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
కోసమ్బకక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ సారత్థదీపనియం
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స