౧. కమ్మక్ఖన్ధకం

తజ్జనీయకమ్మకథావణ్ణనా

౧. చూళవగ్గస్స పఠమే కమ్మక్ఖన్ధకే తావ ‘‘యట్ఠిం పవేసయ, కున్తే పవేసయా’’తిఆదీసు వియ సహచరణఞాయేన ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తిఆదీసు వియ నిస్సితేసు నిస్సయవోహారవసేన వా పణ్డుకలోహితకనిస్సితా పణ్డుకలోహితకసద్దేన వుత్తాతి ఆహ ‘‘తేసం నిస్సితకాపి పణ్డుకలోహితకాత్వేవ పఞ్ఞాయన్తీ’’తి. పటివదథాతి పటివచనం దేథ.

అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథావణ్ణనా

౪. తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతన్తి పచ్చేకం సముదితేహి వా తీహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం. న హి తిణ్ణం ఏవ అఙ్గానం సమోధానేన అధమ్మకమ్మం హోతి, ఏకేనపి హోతియేవ. ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయ కతం హోతీతి లజ్జిం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి గణ్ఠిపదేసు కథితం.

నను చ ‘‘అదేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి ఇదం పరతో ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో తజ్జనీయకమ్మం కరేయ్య, అధిసీలే సీలవిపన్నో హోతీ’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతి. అదేసనాగామినిం ఆపన్నో హి ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’’తి వుచ్చతీతి? తత్థ కేచి వదన్తి ‘‘తజ్జనీయకమ్మస్స హి విసేసేన భణ్డనకారకత్తం అఙ్గ’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తం పాళియా ఆగతనిదానేన సమేతి, తస్మా సబ్బతికేసుపి భణ్డనం ఆరోపేత్వా భణ్డనపచ్చయా ఆపన్నాపత్తివసేన ఇదం కమ్మం కాతబ్బం. తస్మా ‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’తి ఏత్థాపి పుబ్బభాగే వా పరభాగే వా చోదనాసారణాదికాలే భణ్డనపచ్చయా ఆపన్నాపత్తివసేనేవ కాతబ్బం, న కేవలం సఙ్ఘాదిసేసపచ్చయా కాతబ్బ’’న్తి. అపరే పన వదన్తి ‘‘అదేసనాగామినియాతి ఇదం పారాజికాపత్తింయేవ సన్ధాయ వుత్తం, న సఙ్ఘాదిసేసం. అట్ఠకథాయం పన ‘అదేసనాగామినియాతి పారాజికాపత్తియా వా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వా’తి వుత్తం. తత్థ సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వాతి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం, ‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’తి చ ఇదం సఙ్ఘాదిసేసంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, న పారాజికం. తస్మా పారాజికాపత్తిపచ్చయా న తజ్జనీయకమ్మం కాతబ్బం పయోజనాభావా, సఙ్ఘాదిసేసపచ్చయా కాతబ్బన్తి అయమత్థో సిద్ధో హోతి. సుక్కపక్ఖే ‘దేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’తి ఇమినా విరుజ్ఝతీతి చే? న ఏకేన పరియాయేన సఙ్ఘాదిసేసస్సపి దేసనాగామినీవోహారసమ్భవతో’’తి, తం యుత్తం వియ దిస్సతి.

నప్పటిప్పస్సమ్భేతబ్బఅట్ఠారసకకథావణ్ణనా

౮. లోమం పాతేన్తీతిఆది సమ్మావత్తనాయ పరియాయవచనం.

నియస్సకమ్మకథావణ్ణనా

౧౧. నియస్సకమ్మే ‘‘నిస్సాయ తే వత్థబ్బన్తి గరునిస్సయం సన్ధాయ వుత్తం, న ఇతర’’న్తి కేనచి లిఖితం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘నియస్సకమ్మం యస్మా బాలవసేన కరీయతి, తస్మా నిస్సాయ వత్థబ్బన్తి నిస్సయం గాహాపేతబ్బో’’తి వుత్తం, వీమంసిత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. అపిస్సూతి ఏత్థ సుఇతి నిపాతమత్తం, భిక్ఖూ అపి నిచ్చబ్యావటా హోన్తీతి వుత్తం హోతి.

పబ్బాజనీయకమ్మకథావణ్ణనా

౨౯. పబ్బాజనీయకమ్మే తేన హి, భిక్ఖవే, సఙ్ఘో పబ్బాజనీయకమ్మం పటిప్పస్సమ్భేతూతి ఇదం తేసు విబ్భమన్తేసుపి పక్కమన్తేసుపి సమ్మావత్తన్తేయేవ సన్ధాయ వుత్తం.

పటిసారణీయకమ్మకథావణ్ణనా

౩౩. సుధమ్మవత్థుస్మిం మచ్ఛికాసణ్డేతి ఏవంనామకే నగరే. తత్థ కిర (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౭౨ చిత్తగహపతివత్థు) చిత్తో గహపతి పఞ్చవగ్గియానం అబ్భన్తరం మహానామత్థేరం పిణ్డాయ చరమానం దిస్వా తస్స ఇరియాపథే పసీదిత్వా పత్తం ఆదాయ గేహం పవేసేత్వా భోజేత్వా భత్తకిచ్చావసానే ధమ్మకథం సుణన్తో సోతాపత్తిఫలం పత్వా అచలసద్ధో హుత్వా అమ్బాటకవనం నామ అత్తనో ఉయ్యానం సఙ్ఘారామం కాతుకామో థేరస్స హత్థే ఉదకం పాతేత్వా నియ్యాతేసి. తస్మిం ఖణే ‘‘పతిట్ఠితం బుద్ధసాసన’’న్తి ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ కమ్పి, మహాసేట్ఠి ఉయ్యానే మహావిహారం కారేసి. తత్థాయం సుధమ్మో భిక్ఖు ఆవాసికో అహోసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆయస్మా సుధమ్మో మచ్ఛికాసణ్డే చిత్తస్స గహపతినో ఆవాసికో హోతీ’’తిఆది. తత్థ ధువభత్తికోతి నిచ్చభత్తికో.

అపరేన సమయేన చిత్తస్స గుణకథం సుత్వా భిక్ఖుసహస్సేన సద్ధిం ద్వే అగ్గసావకా తస్స సఙ్గహం కత్తుకామా మచ్ఛికాసణ్డం అగమంసు. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా థేరా’’తిఆది. చిత్తో గహపతి తేసం ఆగమనం సుత్వా అద్ధయోజనమత్తం పచ్చుగ్గన్త్వా తే ఆదాయ అత్తనో విహారం పవేసేత్వా ఆగన్తుకవత్తం కత్వా ‘‘భన్తే, థోకం ధమ్మకథం సోతుకామోమ్హీ’’తి ధమ్మసేనాపతిం యాచి. అథ నం థేరో ‘‘ఉపాసక, అద్ధానేనామ్హా కిలన్తరూపా, అపిచ థోకం సుణాహీ’’తి తస్స ధమ్మకథం కథేసి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో చిత్తం గహపతిం ఆయస్మా సారిపుత్తో ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసీ’’తిఆది. సో థేరస్స ధమ్మకథం సుణన్తోవ అనాగామిఫలం పాపుణి.

౪౧. నాసక్ఖి చిత్తం గహపతిం ఖమాపేతున్తి సో తత్థ గన్త్వా ‘‘గహపతి, మయ్హమేవ సో దోసో, ఖమాహి మే’’తి వత్వాపి ‘‘నాహం ఖమామీ’’తి తేన పటిక్ఖిత్తో మఙ్కుభూతో తం ఖమాపేతుం నాసక్ఖి. పునదేవ సత్థు సన్తికం పచ్చాగమాసి. సత్థా ‘‘నాస్స ఉపాసకో ఖమిస్సతీ’’తి జానన్తోపి ‘‘మానథద్ధో ఏస తింసయోజనం గన్త్వావ పచ్చాగచ్ఛతూ’’తి ఖమనుపాయం అనాచిక్ఖిత్వావ ఉయ్యోజేసి. అథస్స పున ఆగతకాలే నిహతమానస్స అనుదూతం దత్వా ‘‘గచ్ఛ, ఇమినా సద్ధిం గన్త్వా ఉపాసకం ఖమాపేహీ’’తి వత్వా ‘‘సమణేన నామ ‘మయ్హం విహారో, మయ్హం నివాసట్ఠానం, మయ్హం ఉపాసకో, మయ్హం ఉపాసికా’తి మానం వా ఇస్సం వా కాతుం న వట్టతి. ఏవం కరోన్తస్స హి ఇచ్ఛామానాదయో కిలేసా వడ్ఢన్తీ’’తి ఓవదన్తో –

‘‘అసన్తం భావనమిచ్ఛేయ్య, పురేక్ఖారఞ్చ భిక్ఖుసు;

ఆవాసేసు చ ఇస్సరియం, పూజా పరకులేసు చ.

‘‘మమేవ కత మఞ్ఞన్తు, గిహీ పబ్బజితా ఉభో;

మమేవాతివసా అస్సు, కిచ్చాకిచ్చేసు కిస్మిచి;

ఇతి బాలస్స సఙ్కప్పో, ఇచ్ఛా మానో చ వడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౭౩-౭౪) –

ధమ్మపదే ఇమా గాథా అభాసి.

సుధమ్మత్థేరోపి ఇమం ఓవాదం సుత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పదక్ఖిణం కత్వా తేన అనుదూతేన భిక్ఖునా సద్ధిం గన్త్వా ఉపాసకస్స చక్ఖుపథే ఆపత్తిం పటికరిత్వా ఉపాసకం ఖమాపేసి. సో ఉపాసకేన ‘‘ఖమామహం భన్తే, సచే మయ్హం దోసో అత్థి, ఖమథ మే’’తి పటిఖమాపితో సత్థారా దిన్నఓవాదే ఠత్వా కతిపాహేనేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మకథావణ్ణనా

౫౦. తస్సా అదస్సనేయేవ కమ్మం కాతబ్బన్తి తస్సా అదస్సనేయేవ ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కాతబ్బం. తజ్జనీయాదికమ్మం పన ఆపత్తిం ఆరోపేత్వా తస్సా అదస్సనే అప్పటికమ్మే వా భణ్డనకారకాదిఅఙ్గేహి కాతబ్బం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.

కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.