౭. కథినక్ఖన్ధకం

కథినానుజాననకథావణ్ణనా

౩౦౬. కథినక్ఖన్ధకే సీసవసేనాతి పధానఙ్గవసేన. ‘‘కథినన్తి పఞ్చానిసంసే అన్తోకరణసమత్థతాయ థిరన్తి అత్థో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘సో నేసం భవిస్సతీ’’తి యుజ్జతీతి ‘‘సో తుమ్హాక’’న్తి అవత్వా ‘‘నేస’’న్తి వచనం యుజ్జతి. యే అత్థతకథినాతి న కేవలం తుమ్హాకమేవ, యే అఞ్ఞేపి అత్థతకథినా, తేసమ్పి భవిస్సతీతి అత్థో. అనామన్తేత్వా చరణన్తి చారిత్తసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన అనాపుచ్ఛిత్వా కులేసు చరణం. మతకచీవరన్తి మతస్స సన్తకం చీవరం. తత్రుప్పాదేన ఆభతన్తి విహారసన్తకేన ఖేత్తవత్థుఆదినా ఆనీతం.

పఠమపవారణాయ పవారితాతి ఇదం వస్సచ్ఛేదం అకత్వా వస్సంవుత్థభావసన్దస్సనత్థం వుత్తం అన్తరాయేన అప్పవారితానమ్పి వుత్థవస్సానం కథినత్థారసమ్భవతో. తేనేవ ‘‘అప్పవారితా వా’’తి అవత్వా ‘‘ఛిన్నవస్సా వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా వా న లభన్తీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సాపి న లభన్తీతి నానాసీమాయ అఞ్ఞస్మిం విహారే వుత్థవస్సా ఇమస్మిం విహారే కథినత్థారం న లభన్తీతి అత్థో. ఖలిమక్ఖితసాటకోతి అహతవత్థం సన్ధాయ వుత్తం. దానకమ్మవాచాతి కథినదుస్సదానకమ్మవాచా. అకాతుం న లబ్భతీతి ఇమినా అనాదరియేన అకరోన్తస్స దుక్కటన్తి దీపేతి. కమ్మవాచా పన ఏకాయేవ వట్టతీతి కథినత్థారసాటకస్స దానకాలే వుత్తా ఏకాయేవ కమ్మవాచా వట్టతి. పున తస్స అఞ్ఞస్మిం వత్థే దియ్యమానే కమ్మవాచాయ దాతబ్బకిచ్చం నత్థి, అపలోకనమేవ అలన్తి అధిప్పాయో.

౩౦౮. మహాభూమికన్తి మహావిసయం, చతువీసతిఆకారవన్తతాయ మహావిత్థారికన్తి వుత్తం హోతి. పఞ్చకన్తి పఞ్చఖణ్డం. ఏస నయో సేసేసుపి. పఠమచిమిలికాతి కథినవత్థతో అఞ్ఞా అత్తనో పకతిచిమిలికా. ‘‘కుచ్ఛిచిమిలికం కత్వా సిబ్బితమత్తేనాతి థిరజిణ్ణానం చిమిలికానం ఏకతో కత్వా సిబ్బనస్సేతం అధివచన’’న్తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. మహాపచ్చరియం కురున్దియఞ్చ ‘‘వుత్తవచననిదస్సనం బ్యఞ్జనే ఏవ భేదో, అత్థే నత్థీతి దస్సనత్థం కత’’న్తి వదన్తి. పిట్ఠిఅనువాతారోపనమత్తేనాతి దీఘతో అనువాతస్స ఆరోపనమత్తేన. కుచ్ఛిఅనువాతారోపనమత్తేనాతి పుథులతో అనువాతస్స ఆరోపనమత్తేన. సారుప్పం హోతీతి సమణసారుప్పం హోతి. రత్తినిస్సగ్గియేనాతి రత్తిఅతిక్కన్తేన.

కథినానుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆదాయసత్తకాదికథావణ్ణనా

౩౧౧. అయన్తి ఆసావచ్ఛేదికో కథినుద్ధారో. ఇధ న వుత్తోతి పాళియం మాతికాపదభాజనే సవనన్తికానన్తరం న వుత్తో. తత్థాతి తస్మిం సీమాతిక్కన్తికే కథినుద్ధారే. ‘‘సీమాతిక్కన్తికో నామ చీవరకాలసీమాతిక్కన్తికో’’తి కేనచి వుత్తం. ‘‘బహిసీమాయం చీవరకాలసమయస్స అతిక్కన్తత్తా సీమాతిక్కన్తికో’’తి అయం అమ్హాకం ఖన్తి. సహుబ్భారే ‘‘సో కతచీవరో’’తి పాఠో దిస్సతి, ఏవఞ్చ సతి చీవరపలిబోధో పఠమం ఛిజ్జతీతి విఞ్ఞాయతి, ఇధ పన పరివారపాళియఞ్చ ‘‘ద్వే పలిబోధా అపుబ్బం అచరిమం ఛిజ్జన్తీ’’తి (పరి. ౪౧౫) వచనతో తం న సమేతి, తస్మా వీమంసితబ్బమేత్థ కారణం.

౩౧౨. ‘‘సమాదాయవారో ఆదాయవారసదిసో, ఉపసగ్గమత్తమేత్థ విసేసో’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. కేచి పన ‘‘సబ్బం అత్తనో పరిక్ఖారం అనవసేసేత్వా పక్కమన్తో ‘సమాదాయ పక్కమతీ’తి వుచ్చతీ’’తి వదన్తి. పున సమాదాయవారేపి తేయేవ దస్సితాతి సమ్బన్ధో. విప్పకతచీవరే పక్కమనన్తికస్స కథినుద్ధారస్స అసమ్భవతో ‘‘యథాసమ్భవ’’న్తి వుత్తం. పక్కమనన్తికో హి కథినుద్ధారో నిట్ఠితచీవరస్సేవ వసేన వుత్తో ‘‘భిక్ఖు అత్థతకథినో కతచీవరం ఆదాయ పక్కమతీ’’తి వుత్తత్తా, తస్మా సో విప్పకతచీవరో న సమ్భవతీతి ఛళేవ ఉబ్భారా తత్థ దస్సితా.

తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ వారవిభావనా – ఆదాయవారా సత్త, తథా సమాదాయవారాతి ద్వే సత్తకవారా, తతో పక్కమనన్తికం వజ్జేత్వా విప్పకతచీవరస్స ఆదాయసమాదాయవారవసేన ద్వే ఛక్కవారా, తతో పరం నిట్ఠానసన్నిట్ఠాననాసనన్తికానం వసేన తీణి తికాని దస్సితాని. తత్థ పఠమత్తికం అన్తోసీమాయం ‘‘పచ్చేస్సం న పచ్చేస్స’’న్తి ఇమం విధిం అనామసిత్వా బహిసీమాయమేవ ‘‘న పచ్చేస్స’’న్తి పవత్తం, తస్మా పక్కమనన్తికసీమాతిక్కన్తికసఉబ్భారా తత్థ న యుజ్జన్తి. దుతియత్తికం అన్తోసీమాయం ‘‘న పచ్చేస్స’’న్తి పవత్తం. తతియత్తికం అనధిట్ఠిత-పదేన విసేసేత్వా పవత్తం, అత్థతో పఠమత్తికేన సమేతి. అనధిట్ఠితేనాతి చ ‘‘పచ్చేస్సం న పచ్చేస్స’’న్తి ఏవం అనధిట్ఠితేన, అనియమితేనాతి అత్థో. తతియత్తికానన్తరం చతుత్థత్తికం సమ్భవన్తం అన్తోసీమాయం ‘‘పచ్చేస్స’’న్తి వచనవిసేసేన సమ్భవతి. తథా చ యోజియమానం ఇతరేహి సవనన్తికాదీహి అవిరుద్ధం హోతీతి చతుత్థత్తికం అహుత్వా ఛక్కం జాతన్తి వేదితబ్బం. ఏవం తీణి తికాని ఏకం ఛక్కఞ్చాతి పఠమం పన్నరసకం వేదితబ్బం.

౩౧౬-౩౨౦. తతో ఇదమేవ పన్నరసకం ఉపసగ్గవిసేసేన దుతియం సమాదాయపన్నరసకం నామ కతం. పున ‘‘విప్పకతచీవరం ఆదాయా’’తి తతియం పన్నరసకం, ‘‘సమాదాయా’’తి చతుత్థం పన్నరసకం దస్సితన్తి ఏవం చత్తారి పన్నరసకాని వేదితబ్బాని. తత్థ పఠమదుతియేసు పన్నరసకేసు సబ్బేన సబ్బం అకతచీవరం అధిప్పేతం, ఇతరేసు ద్వీసు విప్పకతన్తి వేదితబ్బం. తతో పరం ‘‘చీవరాసాయ పక్కమతీ’’తిఆదినా నయేన నిట్ఠానసన్నిట్ఠాననాసనఆసావచ్ఛేదికవసేన ఏకో వారోతి ఇదమేకం చతుక్కం జాతం, తస్మా పుబ్బే వుత్తాని తికాని ఆసావచ్ఛేదికాని తీణి చ తికానీతి ఏతం అనాసాయద్వాదసకన్తి వేదితబ్బం. తదనన్తరే ఆసాయద్వాదసకే కిఞ్చాపి పఠమం ద్వాదసకం లబ్భతి, తథాపి తం నిబ్బిసేసన్తి తమేకం ద్వాదసకం అవుత్తసిద్ధం కత్వా విసేసతో దస్సేతుం ఆదితో పట్ఠాయ ‘‘అన్తోసీమాయం పచ్చేస్స’’న్తి వుత్తం. తం దుతియచతుక్కే ‘‘సో బహిసీమగతో సుణాతీ’’తిఆదివచనస్స తతియచతుక్కే సవనన్తికాదీనఞ్చ ఓకాసకరణత్థన్తి వేదితబ్బం. ఇదం పన ద్వాదసకం అనాసాయవసేనపి లబ్భమానం ఇమినా అవుత్తసిద్ధం కత్వా న దస్సితన్తి వేదితబ్బం. ఏవమేత్థ ద్వే ద్వాదసకాని ఉద్ధరితబ్బాని. కరణీయద్వాదసకేపి యథాదస్సితం అనాసాయద్వాదసకం అవుత్తసిద్ధం ఆసాయద్వాదసకఞ్చాతి ద్వే ద్వాదసకాని ఉద్ధరితబ్బాని.

౩౨౧-౩౨౨. యస్మా దిసంగమికనవకే ‘‘దిసంగమికో పక్కమతీ’’తి వచనేనేవ ‘‘న పచ్చేస్స’’న్తి ఇదం అవుత్తసిద్ధమేవ, తస్మా తం న వుత్తం. ఏత్తావతా చ ఆవాసపలిబోధాభావో దస్సితో. చీవరపటివీసం అపవిలాయమానోతి ఇమినా చీవరపలిబోధసమఙ్గితమస్స దస్సేతి. తత్థ చీవరపటివీసన్తి అత్తనో పత్తబ్బచీవరభాగం. అపవిలాయమానోతి ఆకఙ్ఖమానో. తస్స చీవరలాభే సతి వస్సంవుత్థావాసే నిట్ఠానసన్నిట్ఠాననాసనన్తికానం వసేన ఏకం తికం, తేసంయేవ వసేన అన్తరామగ్గే ఏకం, గతట్ఠానే ఏకన్తి తిణ్ణం తికానం వసేన ఏకం నవకం వేదితబ్బం.

౩౨౪. తతో పరం నిట్ఠానసన్నిట్ఠాననాసనన్తికసీమాతిక్కన్తికసఉబ్భారానం వసేన ఫాసువిహారపఞ్చకం వుత్తం. సేసమేత్థ పాళితో అట్ఠకథాతో చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఆదాయసత్తకాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కథినక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.