౬. భేసజ్జక్ఖన్ధకం
పఞ్చభేసజ్జాదికథావణ్ణనా
౨౬౧. భేసజ్జక్ఖన్ధకే నచ్ఛాదేన్తీతి రుచిం న ఉప్పాదేన్తి.
౨౬౨. సుసుకాతి సముద్దే భవా ఏకా మచ్ఛజాతి. కుమ్భీలాతిపి వదన్తి. సంసట్ఠన్తి పరిస్సావితం. తేలపరిభోగేనాతి సత్తాహకాలికపరిభోగం సన్ధాయ వుత్తం.
౨౬౩. పిట్ఠేహీతి పిసితేహి. ఉబ్భిదం నామ ఊసరపంసుమయం.
౨౬౪. ఛకణన్తి గోమయం. పాకతికచుణ్ణం నామ అపక్కకసావచుణ్ణం. తేన ఠపేత్వా గన్ధచుణ్ణం సబ్బం వట్టతీతి వదన్తి.
౨౬౫. సువణ్ణగేరుకోతి సువణ్ణతుత్థాది. అఞ్జనూపపిసనన్తి అఞ్జనత్థాయ ఉపపిసితబ్బం యం కిఞ్చి చుణ్ణజాతం.
౨౬౮. సామం గహేత్వాతి ఏత్థ సప్పదట్ఠస్స అత్థాయ అఞ్ఞేన భిక్ఖునా గహితమ్పి సామం గహితసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం.
౨౬౯. ఘరదిన్నకాబాధో నామ వసీకరణత్థాయ ఘరణియా దిన్నభేసజ్జసముట్ఠితో ఆబాధో. తేనాహ ‘‘వసీకరణపాణకసముట్ఠితరోగో’’తి. ఘర-సద్దో చేత్థ అభేదేన ఘరణియా వత్తమానో అధిప్పేతో. ‘‘అకటయూసేనాతి అనభిసఙ్ఖతేన ముగ్గయూసేన. కటాకటేనాతి ముగ్గే పచిత్వా అచాలేత్వావ పరిస్సావితేన ముగ్గసూపేనా’’తి గణ్ఠిపదేసు వుత్తం.
గుళాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా
౨౭౨. గుళకరణన్తి గుళకరణట్ఠానం, ఉచ్ఛుసాలన్తి వుత్తం హోతి.
౨౭౪. అవిస్సత్థాతి సాసఙ్కా.
౨౭౬. అప్పమత్తకేపి పవారేన్తీతి అప్పమత్తకేపి గహితే పవారేన్తి, ‘‘బహుమ్హి గహితే అఞ్ఞేసం నప్పహోతీ’’తి మఞ్ఞమానా అప్పమత్తకం గహేత్వా పవారేన్తీతి అధిప్పాయో. పటిసఙ్ఖాపి పటిక్ఖిపన్తీతి ‘‘దివా భోజనత్థాయ భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వాపి పటిక్ఖిపన్తి.
౨౭౯. సమ్బాధే దహనకమ్మం పటిక్ఖేపాభావో వట్టతి.
౨౮౦. ఉభతోపసన్నాతి ఉభయతో పసన్నా. మాఘాతోతి ‘‘మా ఘాతేథ పాణినో’’తి ఏవం మాఘాతఘోసితదివసో.
యాగుమధుగోళకాదికథావణ్ణనా
౨౮౨. మధుగోళకన్తి సక్కరాదిసంయుత్తపూవం. ఆయుం దేతీతి ఆయుదానం దేతి. వణ్ణన్తి సరీరవణ్ణం. సుఖన్తి కాయికచేతసికసుఖం. బలన్తి సరీరథామం. పటిభానన్తి యుత్తముత్తపటిభానం. వాతం అనులోమేతీతి వాతం అనులోమేత్వా హరతి. వత్థిం సోధేతీతి ధమనియో సుద్ధం కరోతి. ఆమావసేసం పాచేతీతి సచే ఆమావసేసకం హోతి, తం పాచేతి. అనుప్పవేచ్ఛతీతి దేతి. వాతఞ్చ బ్యపనేతీతి సమ్బన్ధితబ్బం.
౨౮౩. నను చ ‘‘పరమ్పరభోజనేన కారేతబ్బో’’తి కస్మా వుత్తం. పరమ్పరభోజనఞ్హి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరేన నిమన్తితస్స తం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం భుఞ్జన్తస్స హోతి, ఇమే చ భిక్ఖూ భోజ్జయాగుం పరిభుఞ్జింసు, పఞ్చసు భోజనేసు అఞ్ఞతరన్తి ఆహ ‘‘భోజ్జయాగుయా హి పవారణా హోతీ’’తి. యస్మా పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం పటిక్ఖిపన్తస్స వుత్తా పవారణా భోజ్జయాగుం పటిక్ఖిపన్తస్సపి హోతియేవ, తస్మా భోజ్జయాగుపి ఓదనగతికాయేవాతి అధిప్పాయో.
౨౮౪. సుఖుమోజం పక్ఖిపింసూతి ‘‘భగవా పరిభుఞ్జిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా పక్ఖిపింసు.
పాటలిగామవత్థుకథావణ్ణనా
౨౮౫. పాటలిగామోతి (ఉదా. అట్ఠ. ౭౬) ఏవంనామకో మగధరట్ఠే ఏకో గామో. తస్స కిర గామస్స మాపనదివసే గామఙ్గణట్ఠానే ద్వే తయో పాటలఙ్కురా పథవితో ఉబ్భిజ్జిత్వా నిక్ఖమింసు. తేన తం ‘‘పాటలిగామో’’ త్వేవ వోహరింసు. తదవసరీతి తం పాటలిగామం అవసరి అనుపాపుణి. పాటలిగామికాతి పాటలిగామవాసినో. ఉపాసకాతి తే కిర భగవతో పఠమదస్సనేన కేచి సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠితా. తేన వుత్తం ‘‘ఉపాసకా’’తి. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి పాటలిగామే కిర అజాతసత్తునో లిచ్ఛవిరాజూనఞ్చ మనుస్సా కాలేన కాలం గన్త్వా గేహసామికే గేహతో నీహరిత్వా మాసమ్పి అడ్ఢమాసమ్పి వసన్తి. తేన పాటలిగామవాసినో మనుస్సా నిచ్చుపద్దుతా ‘‘ఏతేసఞ్చేవ ఆగతకాలే వసనట్ఠానం భవిస్సతీతి ఏకపస్సే ఇస్సరానం భణ్డపటిసామనట్ఠానం, ఏకపస్సే వసనట్ఠానం, ఏకపస్సే ఆగన్తుకానం అద్ధికమనుస్సానం, ఏకపస్సే దలిద్దానం కపణమనుస్సానం, ఏకపస్సే గిలానానం వసనట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి సబ్బేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం అఘట్టేత్వా వసనప్పహోనకం నగరమజ్ఝే మహతిం సాలం కారేసుం, తస్స నామం ఆవసథాగారన్తి. ఆగన్త్వా వసన్తి ఏత్థ ఆగన్తుకాతి ఆవసథో, తదేవ ఆగారం ఆవసథాగారం.
తం దివసఞ్చ తం నిట్ఠానం అగమాసి. తే తత్థ గన్త్వా ఇట్ఠకకమ్మసుధాకమ్మచిత్తకమ్మాదివసేన సుపరినిట్ఠితం సుసజ్జితం దేవవిమానసదిసం ద్వారకోట్ఠకతో పట్ఠాయ ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం ఆవసథాగారం అతివియ మనోరమం సస్సిరికం, కేన ను ఖో పఠమం పరిభుత్తం అమ్హాకం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అస్సా’’తి చిన్తేసుం, తస్మింయేవ చ ఖణే ‘‘భగవా తం గామం అనుప్పత్తో’’తి అస్సోసుం, తేన తే ఉప్పన్నపీతిసోమనస్సా ‘‘అమ్హేహి భగవా గన్త్వాపి ఆనేతబ్బో సియా, సో సయమేవ అమ్హాకం వసనట్ఠానం సమ్పత్తో, అజ్జ మయం భగవన్తం ఇధ వసాపేత్వా పఠమం పరిభుఞ్జాపేస్సామ, తథా భిక్ఖుసఙ్ఘం, భిక్ఖుసఙ్ఘే ఆగతే తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆగతమేవ భవిస్సతి, సత్థారం మఙ్గలం వదాపేస్సామ, ధమ్మం కథాపేస్సామ, ఇతి తీహి రతనేహి పరిభుత్తే పచ్ఛా అమ్హాకం పరేసఞ్చ పరిభోగో భవిస్సతి, ఏవం నో దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా ఏతదత్థమేవ భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు. తస్మా ఏవమాహంసు ‘‘అధివాసేతు నో, భన్తే, భగవా ఆవసథాగార’’న్తి. తేనుపసఙ్కమింసూతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౯౭-౨౯౮; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨) కిఞ్చాపి తం దివసమేవ పరినిట్ఠితత్తా దేవవిమానం వియ సుసజ్జితం సుపటిజగ్గితం, బుద్ధారహం పన కత్వా న పఞ్ఞత్తం. బుద్ధా హి నామ అరఞ్ఞజ్ఝాసయా అరఞ్ఞారామా, అన్తోగామే వసేయ్యుం వా నో వా, తస్మా భగవతో రుచిం జానిత్వావ పఞ్ఞపేస్సామాతి చిన్తేత్వా తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమింసు, ఇదాని భగవతో రుచిం జానిత్వా తథా పఞ్ఞాపేతుకామా యేనావసథాగారం తేనుపసఙ్కమింసు. సబ్బసన్థరిం ఆవసథాగారం సన్థరిత్వాతి ఏత్థ సన్థరణం సన్థరి, సబ్బో సకలో సన్థరి ఏత్థాతి సబ్బసన్థరి. అథ వా సన్థతన్తి సన్థరి, సబ్బం సన్థరి సబ్బసన్థరి, తం సబ్బసన్థరిం. భావనపుంసకనిద్దేసోవాయం, యథా సబ్బమేవ సన్థతం హోతి, ఏవం సన్థరిత్వాతి అత్థో. సబ్బపఠమం తావ ‘‘గోమయం నామ సబ్బమఙ్గలేసు వట్టతీ’’తి సుధాపరికమ్మకతమ్పి భూమిం అల్లగోమయేన ఓపుఞ్జాపేత్వా పరిసుక్ఖభావం ఞత్వా యథా అక్కన్తట్ఠానే పదం పఞ్ఞాయతి, ఏవం చాతుజ్జాతియగన్ధేహి లిమ్పేత్వా ఉపరి నానావణ్ణకటసారకే సన్థరిత్వా తేసం ఉపరి మహాపిట్ఠికకోజవే ఆదిం కత్వా హత్థత్థరణాదీహి నానావణ్ణేహి అత్థరణేహి సన్థరితబ్బయుత్తకం సబ్బోకాసం సన్థరాపేసుం. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసన్థరిం ఆవసథాగారం సన్థరిత్వా’’తి.
ఆసనానీతి మజ్ఝట్ఠానే తావ మఙ్గలత్థమ్భం నిస్సాయ మహారహం బుద్ధాసనం పఞ్ఞపేత్వా తత్థ యం యం ముదుకఞ్చ మనోరమఞ్చ పచ్చత్థరణం, తం తం అత్థరిత్వా ఉభతోలోహితకం మనుఞ్ఞదస్సనం ఉపధానం ఉపదహిత్వా ఉపరి సువణ్ణరజతతారకవిచిత్తవితానం బన్ధిత్వా గన్ధదామపుప్ఫదామపత్తాదామాదీహి అలఙ్కరిత్వా సమన్తా ద్వాదసహత్థే ఠానే పుప్ఫజాలం కారేత్వా తింసహత్థమత్తం ఠానం పటసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా పచ్ఛిమభిత్తిం నిస్సాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పల్లఙ్కపీఠఅపస్సయపీఠముణ్డపీఠాదీని పఞ్ఞపాపేత్వా ఉపరి సేతపచ్చత్థరణేహి పచ్చత్థరాపేత్వా సాలాయ పాచీనపస్సం అత్తనో నిసజ్జాయోగ్గం కారేసుం. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా’’తి.
ఉదకమణికన్తి మహాకుచ్ఛికం సమేఖలం ఉదకచాటిం. ఏవం భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘో చ యథారుచియా హత్థపాదే ధోవిస్సన్తి, ముఖం విక్ఖాలేస్సన్తీతి తేసు తేసు ఠానేసు మణివణ్ణస్స ఉదకస్స పూరేత్వా వాసత్థాయ నానాపుప్ఫాని చేవ ఉదకవాసచుణ్ణాని చ పక్ఖిపిత్వా కదలిపణ్ణేహి పిదహిత్వా పతిట్ఠపేసుం. తేన వుత్తం ‘‘ఉదకమణికం పతిట్ఠాపేత్వా’’తి.
తేలపదీపం ఆరోపేత్వాతి రజతసువణ్ణాదిమయదణ్డాసు దణ్డదీపికాసు యోనకరూపకాదీనం హత్థే ఠపితసువణ్ణరజతాదిమయకపల్లికాసు చ తేలపదీపే జలయిత్వా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి ఏత్థ పన తే పాటలిగామికఉపాసకా న కేవలం ఆవసథాగారమేవ, అథ ఖో సకలస్మిమ్పి గామే వీథియో సజ్జాపేత్వా ధజే ఉస్సాపేత్వా గేహద్వారేసు పుణ్ణఘటే చ కదలిఆదయో చ ఠపాపేత్వా సకలగామం దీపమాలాహి విప్పకిణ్ణతారకం వియ కత్వా ‘‘ఖీరపకే దారకే ఖీరం పాయేథ, దహరకుమారే లహుం లహుం భోజేత్వా సయాపేథ, ఉచ్చాసద్దం మా కరిత్థ, అజ్జ ఏకరత్తిం సత్థా అన్తోగామే వసిస్సతి, బుద్ధా నామ అప్పసద్దకామా హోన్తీ’’తి భేరిం చరాపేత్వా సయం దణ్డదీపికా ఆదాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు.
అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన ఆవసథాగారం తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘యస్స దాని, భన్తే, భగవా కాలం మఞ్ఞతీ’’తి ఏవం కిర తేహి కాలే ఆరోచితే భగవా లాఖారసేన తిన్తరత్తకోవిళారపుప్ఫవణ్ణం సురత్తం దుపట్టం కత్తరియా పదుమం కన్తేన్తో వియ, సంవిధాయ తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేన్తో నివాసేత్వా సువణ్ణపామఙ్గేన పదుమకలాపం పరిక్ఖిపన్తో వియ, విజ్జులతాసస్సిరికం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలేన గజకుమ్భం పరియోనన్ధన్తో వియ, రతనసతుబ్బేధే సువణ్ణగ్ఘికే పవాళజాలం ఖిపమానో వియ, మహతి సువణ్ణచేతియే రత్తకమ్బలకఞ్చుకం పటిముఞ్చన్తో వియ, గచ్ఛన్తం పుణ్ణచన్దం రత్తవలాహకేన పటిచ్ఛాదయమానో వియ, కఞ్చనగిరిమత్థకే సుపక్కలాఖారసం పరిసిఞ్చన్తో వియ, చిత్తకూటపబ్బతమత్థకం విజ్జులతాజాలేన పరిక్ఖిపన్తో వియ చ సచక్కవాళసినేరుయుగన్ధరమహాపథవిం చాలేత్వా గహితనిగ్రోధపల్లవసమానవణ్ణం రత్తవరపంసుకూలం పారుపిత్వా వనగహనతో కేసరసీహో వియ, ఉదయపబ్బతకూటతో పుణ్ణచన్దో వియ, బాలసూరియో వియ చ అత్తనా నిసిన్నతరుసణ్డతో నిక్ఖమి.
అథస్స కాయతో మేఘముఖతో విజ్జుకలాపా వియ రస్మియో నిక్ఖమిత్వా సువణ్ణరసధారాపరిసేకపిఞ్జరపత్తపుప్ఫఫలసాఖావిటపే వియ సమన్తతో రుక్ఖే కరింసు. తావదేవ అత్తనో అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో భగవన్తం పరివారేసి. తే చ నం పరివారేత్వా ఠితభిక్ఖూ ఏవరూపా అహేసుం అప్పిచ్ఛా సన్తుట్ఠా పవివిత్తా అసంసట్ఠా ఆరద్ధవీరియా వత్తారో వచనక్ఖమా చోదకా పాపగరహినో సీలసమ్పన్నా సమాధిసమ్పన్నా పఞ్ఞాసమ్పన్నా విముత్తిసమ్పన్నా విముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా. తేహి పరివారితో భగవా రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణక్ఖన్ధో, రత్తపదుమసణ్డమజ్ఝగతా వియ సువణ్ణనావా, పవాళవేదికాపరిక్ఖిత్తో వియ సువణ్ణపాసాదో విరోచిత్థ. మహాకస్సపప్పముఖా పన మహాథేరా మేఘవణ్ణం పంసుకూలచీవరం పారుపిత్వా మణివమ్మవమ్మితా వియ మహానాగా పరివారయింసు వీతరాగా భిన్నకిలేసా విజటితజటా ఛిన్నబన్ధనా కులే వా గణే వా అలగ్గా.
ఇతి భగవా సయం వీతరాగో వీతరాగేహి, వీతదోసో వీతదోసేహి, వీతమోహో వీతమోహేహి, నిత్తణ్హో నిత్తణ్హేహి, నిక్కిలేసో నిక్కిలేసేహి, సయం బుద్ధో అనుబుద్ధేహి పరివారితో పత్తపరివారితం వియ కేసరం, కేసరపరివారితా వియ కణ్ణికా, అట్ఠనాగసహస్సపరివారితో వియ ఛద్దన్తో నాగరాజా, నవుతిహంససహస్సపరివారితో వియ ధతరట్ఠో హంసరాజా, సేనఙ్గపరివారితో వియ చక్కవత్తీ, మరుగణపరివారితో వియ సక్కో దేవరాజా, బ్రహ్మగణపరివారితో వియ హారితమహాబ్రహ్మా, తారాగణపరివుతో వియ పుణ్ణచన్దో అసమేన బుద్ధవేసేన అపరిమాణేన బుద్ధవిలాసేన పాటలిగామీనం మగ్గం పటిపజ్జి.
అథస్స పురత్థిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా ఘనబుద్ధరస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, పచ్ఛిమకాయతో దక్ఖిణపస్సతో వామపస్సతో సువణ్ణవణ్ణా ఘనరస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, ఉపరికేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావత్తేహి మోరగీవవణ్ణా ఘనబుద్ధరస్మియో ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, హేట్ఠాపాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మియో ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, దన్తతో అక్ఖీనం సేతట్ఠానతో, నఖానఞ్చ మంసవినిముత్తట్ఠానతో ఓదాతా ఘనబుద్ధరస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, రత్తపీతవణ్ణానం సమ్భిన్నట్ఠానతో మఞ్జిట్ఠవణ్ణా రస్మియో ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం అగ్గహేసుం, సబ్బత్థకమేవ పభస్సరా రస్మియో ఉట్ఠహింసు. ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా విధావమానా కఞ్చనదణ్డదీపికాహి నిచ్ఛరిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దమానా మహాపదీపజాలా వియ, చాతుద్దీపికమహామేఘతో నిక్ఖన్తవిజ్జులతా వియ చ దిసోదిసం పక్ఖన్దింసు. యాహి సబ్బదిసాభాగా సువణ్ణచమ్పకపుప్ఫేహి వికిరియమానా వియ, సువణ్ణఘటతో నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారాహి ఆసిఞ్చియమానా వియ, పసారితసువణ్ణపట్టపరిక్ఖిత్తా వియ, వేరమ్భవాతసముద్ధతకింసుకకణికారకికిరాతపుప్ఫచుణ్ణసమోకిణ్ణా వియ చీనపిట్ఠచుణ్ణసమ్పరిరఞ్జితా వియ చ విరోచింసు.
భగవతోపి అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాపరిక్ఖేపసముజ్జలం ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం సరీరం అబ్భమహికాదిఉపక్కిలేసవిముత్తం సముజ్జలతారకపభాసితం వియ గగనతలం, వికసితం వియ పదుమవనం, సబ్బపాలిఫుల్లో వియ యోజనసతికో పారిచ్ఛత్తకో, పటిపాటియా ఠపితానం ద్వత్తింసచన్దానం ద్వత్తింససూరియానం ద్వత్తింసచక్కవత్తీనం ద్వత్తింసదేవరాజానం ద్వత్తింసమహాబ్రహ్మానం సిరియా సిరిం అభిభవమానం వియ విరోచిత్థ, యథా తం దసహి పారమీహి దసహి ఉపపారమీహి దసహి పరమత్థపారమీహీతి సమ్మదేవ పరిపూరితాహి సమతింసాయ పారమీహి అలఙ్కతం కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దిన్నేన దానేన రక్ఖితేన సీలేన కతేన కల్యాణకమ్మేన ఏకస్మిం అత్తభావే సమోసరిత్వా విపాకం దాతుం ఓకాసం అలభమానేన సమ్బాధప్పత్తేన వియ నిబ్బత్తితం నావాసహస్సస్స భణ్డం ఏకం నావం ఆరోపనకాలో వియ, సకటసహస్సస్స భణ్డం ఏకం సకటం ఆరోపనకాలో వియ, పఞ్చవీసతియా గఙ్గానం సమ్భిజ్జ ముఖద్వారే ఏకతో రాసీభూతకాలో వియ చ అహోసి.
ఇమాయ బుద్ధరస్మియా ఓభాసమానస్సపి భగవతో పురతో అనేకాని దణ్డదీపికాసహస్సాని ఉక్ఖిపింసు, తథా పచ్ఛతో వామపస్సే దక్ఖిణపస్సే. జాతిసుమనచమ్పకవనమాలికారత్తుప్పలనీలుప్పలబకులసిన్దువారాదిపుప్ఫాని చేవ నీలపీతాదివణ్ణసుగన్ధగన్ధచుణ్ణాని చ చాతుద్దీపికమహఆమేఘవిస్సట్ఠా సలిలవుట్ఠియో వియ విప్పకిరింసు. పఞ్చఙ్గికతూరియనిగ్ఘోసా చేవ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణపటిసంయుత్తా థుతిఘోసా చ సబ్బా దిసా పూరయమానా ముఖరా వియ అకంసు. దేవసుపణ్ణనాగయక్ఖగన్ధబ్బమనుస్సానం అక్ఖీని అమతపానం వియ లభింసు. ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా పదసహస్సేహి గమనవణ్ణం వత్తుం వట్టతి. తత్రిదం ముఖమత్తం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬) –
‘‘ఏవం సబ్బఙ్గసమ్పన్నో, కమ్పయన్తో వసున్ధరం;
అహేఠయన్తో పాణాని, యాతి లోకవినాయకో.
‘‘దక్ఖిణం పఠమం పాదం, ఉద్ధరన్తో నరాసభో;
గచ్ఛన్తో సిరిసమ్పన్నో, సోభతే ద్విపదుత్తమో.
‘‘గచ్ఛతో బుద్ధసేట్ఠస్స, హేట్ఠాపాదతలం ముదు;
సమం సమ్ఫుసతే భూమిం, రజసానుపలిమ్పతి.
‘‘నిన్నం ఠానం ఉన్నమతి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే;
ఉన్నతఞ్చ సమం హోతి, పథవీ చ అచేతనా.
‘‘పాసాణా సక్ఖరా చేవ, కథలా ఖాణుకణ్టకా;
సబ్బే మగ్గా వివజ్జన్తి, గచ్ఛన్తే లోకనాయకే.
‘‘నాతిదూరే ఉద్ధరతి, నాచ్చాసన్నే చ నిక్ఖిపం;
అఘట్టయన్తో నియ్యాతి, ఉభో జాణూ చ గోప్ఫకే.
‘‘నాతిసీఘం పక్కమతి, సమ్పన్నచరణో ముని;
న చాతిసణికం యాతి, గచ్ఛమానో సమాహితో.
‘‘ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చ, దిసఞ్చ విదిసం తథా;
న పేక్ఖమానో సో యాతి, యుగమత్తఞ్హి పేక్ఖతి.
‘‘నాగవిక్కన్తచారో సో, గమనే సోభతే జినో;
చారు గచ్ఛతి లోకగ్గో, హాసయన్తో సదేవకే.
‘‘ఉసభరాజావ సోభన్తో, చాతుచారీవ కేసరీ;
తోసయన్తో బహూ సత్తే, గామసేట్ఠం ఉపాగమీ’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬);
వణ్ణకాలో నామ కిరేస. ఏవంవిధేసు కాలేసు భగవతో సరీరవణ్ణే వా గుణవణ్ణే వా ధమ్మకథికస్స థామోయేవ పమాణం. చుణ్ణియపదేహి గాథాబన్ధేహి వా యత్తకం సక్కోతి, తత్తకం వత్తబ్బం, ‘‘దుక్కథిత’’న్తి వా ‘‘అతిత్థేన పక్ఖన్దో’’తి వా న వత్తబ్బో. అపరిమాణవణ్ణా హి బుద్ధా భగవన్తో, తేసం బుద్ధాపి అనవసేసతో వణ్ణం వత్తుం అసమత్థా. సకలమ్పి హి కప్పం వదన్తా పరియోసాపేతుం న సక్కోన్తి, పగేవ ఇతరా పజాతి. ఇమినా సిరివిలాసేన అలఙ్కతపటియత్తం పాటలిగామం పవిసిత్వా భగవా పసన్నచిత్తేన జనేన పుప్ఫగన్ధధూమవాసచుణ్ణాదీహి పూజియమానో ఆవసథాగారం పావిసి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన యేన ఆవసథాగారం తేనుపసఙ్కమీ’’తి.
పాదే పక్ఖాలేత్వాతి యదిపి భగవతో పాదే రజోజల్లం న ఉపలిమ్పతి, తేసం పన ఉపాసకానం కుసలాభివుద్ధిం ఆకఙ్ఖన్తో పరేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనత్థం భగవా పాదే పక్ఖాలేసి. అపిచ ఉపాదిన్నకసరీరం నామ సీతికాతబ్బమ్పి హోతీతి తదత్థమ్పి భగవా నహానపాదధోవనాని కరోతియేవ. భగవన్తంయేవ పురక్ఖత్వాతి భగవన్తం పురతో కత్వా. తత్థ భగవా భిక్ఖూనఞ్చేవ ఉపాసకానఞ్చ మజ్ఝే నిసిన్నో గన్ధోదకేన నహాపేత్వా దుకూలచుమ్బటేన వోదకం కత్వా జాతిహిఙ్గులకేన మజ్జిత్వా రత్తకమ్బలపలివేఠితే పీఠే ఠపితా రత్తసువణ్ణఘనపటిమా వియ అతివియ విరోచిత్థ. అయం పనేత్థ పోరాణానం వణ్ణభణనమగ్గో –
‘‘గన్త్వాన మణ్డలమాళం, నాగవిక్కన్తచారణో;
ఓభాసయన్తో లోకగ్గో, నిసీది వరమాసనే.
‘‘తహిం నిసిన్నో నరదమ్మసారథి,
దేవాతిదేవో సతపుఞ్ఞలక్ఖణో;
బుద్ధాసనే మజ్ఝగతో విరోచతి,
సువణ్ణనేక్ఖం వియ పణ్డుకమ్బలే.
‘‘నేక్ఖం జమ్బోనదస్సేవ, నిక్ఖిత్తం పణ్డుకమ్బలే;
విరోచతి వీతమలో, మణి వేరోచనో యథా.
‘‘మహాసాలోవ సమ్ఫుల్లో, మేరురాజావలఙ్కతో;
సువణ్ణథూపసఙ్కాసో, పదుమో కోసకో యథా.
‘‘జలన్తో దీపరుక్ఖోవ, పబ్బతగ్గే యథా సిఖీ;
దేవానం పారిచ్ఛత్తోవ, సబ్బఫుల్లో విరోచథా’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬);
పాటలిగామికే ఉపాసకే ఆమన్తేసీతి యస్మా తేసు ఉపాసకేసు బహూ జనా సీలే పతిట్ఠితా, తస్మా పఠమం తావ సీలవిపత్తియా ఆదీనవం పకాసేత్వా పచ్ఛా సీలసమ్పదాయ ఆనిసంసం దస్సేతుం ‘‘పఞ్చిమే గహపతయో’’తిఆదినా ధమ్మదేసనత్థం ఆమన్తేసి. తత్థ దుస్సీలోతి నిస్సీలో (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౪౯; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬). అభావత్థో హేత్థ దు-సద్దో ‘‘దుప్పఞ్ఞో’’తిఆదీసు వియ. సీలవిపన్నోతి విపన్నసీలో భిన్నసంవరో. ఏత్థ చ ‘‘దుస్సీలో’’తి పదేన పుగ్గలస్స సీలాభావో వుత్తో. సో పనస్స సీలాభావో దువిధో అసమాదానేన వా సమాదిన్నస్స భేదేన వాతి. తేసు పురిమో న తథా సావజ్జో, యథా దుతియో సావజ్జతరో. యథాధిప్పేతాదీనవనిమిత్తం సీలాభావం పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ దస్సేతుం ‘‘సీలవిపన్నో’’తి వుత్తం, తేన ‘‘దుస్సీలో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. పమాదాధికరణన్తి పమాదకారణా. ఇదఞ్చ సుత్తం గహట్ఠానం వసేన ఆగతం, పబ్బజితానమ్పి పన లబ్భతేవ. గహట్ఠో హి యేన యేన సిప్పట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి యది కసియా యది వణిజ్జాయ యది గోరక్ఖేన. పాణాతిపాతాదివసేన పమత్తో తం తం యథాకాలం సమ్పాదేతుం న సక్కోతి, అథస్స కమ్మం వినస్సతి. మాఘాతకాలే పాణాతిపాతం పన అదిన్నాదానాదీని చ కరోన్తో దణ్డవసేన మహతిం భోగజానిం నిగచ్ఛతి. పబ్బజితో దుస్సీలో పమాదకారణా సీలతో బుద్ధవచనతో ఝానతో సత్తఅరియధనతో చ జానిం నిగచ్ఛతి.
పాపకో కిత్తిసద్దోతి గహట్ఠస్స ‘‘అసుకో అసుకకులే జాతో దుస్సీలో పాపధమ్మో పరిచ్చత్తఇధలోకపరలోకో సలాకభత్తమత్తమ్పి న దేతీ’’తి చతుపరిసమజ్ఝే పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి. పబ్బజితస్స ‘‘అసుకో నామ సత్థుసాసనే పబ్బజిత్వా నాసక్ఖి సీలాని రక్ఖితుం, న బుద్ధవచనం ఉగ్గహేతుం, వేజ్జకమ్మాదీహి జీవతి, ఛహి అగారవేహి సమన్నాగతో’’తి ఏవం పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి.
అవిసారదోతి గహట్ఠో తావ ‘‘అవస్సం బహూనం సన్నిపాతట్ఠానే కోచి మమ కమ్మం జానిస్సతి, అథ మం నిగ్గణ్హిస్సన్తీ’’తి వా, ‘‘రాజకులస్స వా దస్సన్తీ’’తి సభయో ఉపసఙ్కమతి, మఙ్కుభూతో పత్తక్ఖన్ధో అధోముఖో నిసీదతి, విసారదో హుత్వా కథేతుం న సక్కోతి. పబ్బజితోపి ‘‘బహూ భిక్ఖూ సన్నిపతితా, అవస్సం కోచి మమ కమ్మం జానిస్సతి, అథ మే ఉపోసథమ్పి పవారణమ్పి ఠపేత్వా సామఞ్ఞతో చావేత్వా నిక్కడ్ఢిస్సన్తీ’’తి సభయో ఉపసఙ్కమతి, విసారదో హుత్వా కథేతుం న సక్కోతి. ఏకచ్చో పన దుస్సీలోపి సమానో దప్పితో వియ వదతి, సోపి అజ్ఝాసయేన మఙ్కు హోతియేవ విప్పటిసారీభావతో.
సమ్మూళ్హో కాలం కరోతీతి దుస్సీలస్స హి మరణమఞ్చే నిపన్నస్స దుస్సీల్యకమ్మానం సమాదాయ వత్తితట్ఠానాని ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. సో ఉమ్మీలేత్వా అత్తనో పుత్తదారాదిదస్సనవసేన ఇధలోకం పస్సతి, నిమీలేత్వా గతినిమిత్తుపట్ఠానవసేన పరలోకం పస్సతి, తస్స చత్తారో అపాయా కమ్మానురూపం ఉపట్ఠహన్తి. సత్తిసతేన పహరియమానో వియ అగ్గిజాలాయ ఆలిఙ్గియమానో వియ చ హోతి. సో ‘‘వారేథ వారేథా’’తి విరవన్తోవ మరతి. తేన వుత్తం ‘‘సమ్మూళ్హో కాలం కరోతీ’’తి.
కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నకక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. అపాయన్తిఆది సబ్బం నిరయవేవచనం. నిరయో హి సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా పుఞ్ఞసఙ్ఖాతా అయా అపేతత్తా, సుఖానం వా ఆయస్స ఆగమనస్స అభావా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి, దోసబహులతాయ వా దుట్ఠేన కమ్మునా నిబ్బత్తా గతీతి దుగ్గతి. వివసా నిపతన్తి ఏత్థ దుక్కటకారినోతి వినిపాతో, వినస్సన్తా వా ఏత్థ నిపతన్తి సంభిజ్జమానఙ్గపచ్చఙ్గాతి వినిపాతో. నత్థి ఏత్థ అస్సాదసఞ్ఞితో అయోతి నిరయో.
అథ వా అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోనిం దీపేతి. తిరచ్ఛానయోని హి అపాయో సుగతితో అపేతత్తా, న దుగ్గతి మహేసక్ఖానం నాగరాజాదీనం సమ్భవతో. దుగ్గతిగ్గహణేన పేత్తివిసయం దీపేతి. సో హి అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సుగతితో అపేతత్తా దుక్ఖస్స చ గతిభూతత్తా, న తు వినిపాతో అసురసదిసం అవినిపతితత్తా. పేతమహిద్ధికానం విమానానిపి నిబ్బత్తన్తి. వినిపాతగ్గహణేన అసురకాయం దీపేతి. సో హి యథావుత్తేనత్థేన అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సబ్బసమ్పత్తిసముస్సయేహి వినిపాతత్తా వినిపాతోతి చ వుచ్చతి. నిరయగ్గహణేన పన అవీచిఆదికం అనేకప్పకారం నిరయమేవ దీపేతి. ఉపపజ్జతీతి నిబ్బత్తతి.
ఆనిసంసకథా వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బా. అయం పన విసేసో – సీలవాతి సమాదానవసేన సీలవా. సీలసమ్పన్నోతి పరిసుద్ధం పరిపుణ్ణఞ్చ కత్వా సీలస్స సమ్పాదనేన సీలసమ్పన్నో. భోగక్ఖన్ధన్తి భోగరాసిం. సుగతిం సగ్గం లోకన్తి ఏత్థ సుగతిగ్గహణేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతి, సగ్గగ్గహణేన దేవగతి ఏవ. తత్థ సున్దరా గతీతి సుగతి, రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో, సో సబ్బోపి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి.
పాటలిగామికే ఉపాసకే బహుదేవ రత్తిం ధమ్మియా కథాయాతి అఞ్ఞాయపి పాళిముత్తాయ ధమ్మకథాయ చేవ ఆవసథానుమోదనకథాయ చ. తదా హి భగవా యస్మా అజాతసత్తునా తత్థ పాటలిపుత్తనగరం మాపేన్తేన అఞ్ఞాసు గామనిగమరాజధానీసు యే సీలాచారసమ్పన్నా కుటుమ్బికా, తే ఆనేత్వా ధనధఞ్ఞాని ఘరవత్థుఖేత్తవత్థాదీని చేవ పరిహారఞ్చ దాపేత్వా నివేసియన్తి, తస్మా పాటలిగామికా ఉపాసకా ఆనిసంసదస్సావితాయ విసేసతో సీలగరుకాతి సబ్బగుణానఞ్చ సీలస్స అధిట్ఠానభావతో తేసం పఠమం సీలానిసంసే పకాసేత్వా తతో పరం ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ పథవోజం ఆకడ్ఢన్తో వియ మహాజమ్బుం మత్థకే గహేత్వా చాలేన్తో వియ యోజనప్పమాణం మహామధుం చక్కయన్తేన పీళేత్వా సుమధురరసం పాయమానో వియ చ పాటలిగామికానం ఉపాసకానం హితసుఖావహం పకిణ్ణకకథం కథేన్తోపి ‘‘ఆవాసదానం నామేతం గహపతయో మహన్తం పుఞ్ఞం, తుమ్హాకం ఆవాసో మయా పరిభుత్తో, భిక్ఖుసఙ్ఘేన పరిభుత్తో, మయా చ భిక్ఖుసఙ్ఘేన చ పరిభుత్తే ధమ్మరతనేనపి పరిభుత్తోయేవ హోతి, ఏవం తీహి రతనేహి పరిభుత్తే అపరిమేయ్యోవ విపాకో, అపిచ ఆవాసదానస్మిం దిన్నే సబ్బదానం దిన్నమేవ హోతి, భూమట్ఠకపణ్ణసాలాయ వా సాఖామణ్డపస్స వా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతస్స ఆనిసంసో పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కా. ఆవాసదానానుభావేన హి భవే నిబ్బత్తమానస్సపి సమ్పీళితగబ్భవాసో నామ న హోతి, ద్వాదసహత్థో ఓవరకో వియస్స మాతుకుచ్ఛి అసమ్బాధోవ హోతీ’’తి ఏవం నానానయవిచిత్తం బహుం ధమ్మకథం కథేత్వా –
‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి, తతో వాళమిగాని చ;
సరీసపే చ మకసే, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.
‘‘తతో వాతాతపో ఘోరో, సఞ్జాతో పటిహఞ్ఞతి;
లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.
‘‘విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం;
తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో.
‘‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;
తేసం అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ.
‘‘దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా;
తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖాపనూదనం;
యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి. (చూళవ. ౨౯౫, ౩౧౫) –
ఏవం అయమ్పి ఆవాసదానే ఆనిసంసో అయమ్పి ఆవాసదానే ఆనిసంసోతి బహుదేవ రత్తిం అతిరేకదియడ్ఢయామం ఆవాసదానానిసంసం కథేసి. తత్థ ఇమా గాథావ సఙ్గహం ఆరుళ్హా, పకిణ్ణకధమ్మదేసనా పన సఙ్గహం న ఆరోహతి. సన్దస్సేత్వాతిఆదీని వుత్తత్థానేవ.
అభిక్కన్తాతి అతిక్కన్తా ద్వే యామా గతా. యస్సదాని తుమ్హే కాలం మఞ్ఞథాతి యస్స గమనస్స తుమ్హే కాలం మఞ్ఞథ, గమనకాలో తుమ్హాకం, గచ్ఛథాతి వుత్తం హోతి. కస్మా పన భగవా తే ఉయ్యోజేసీతి? అనుకమ్పాయ. తియామరత్తిఞ్హి నిసీదిత్వా వీతినామేన్తానం తేసం సరీరే ఆబాధో ఉప్పజ్జేయ్య, భిక్ఖుసఙ్ఘోపి చ మహా, తస్స సయననిసజ్జానం ఓకాసం లద్ధుం వట్టతి, ఇతి ఉభయానుకమ్పాయ ఉయ్యోజేసి.
సుఞ్ఞాగారన్తి పాటియేక్కం సుఞ్ఞాగారం నామ తత్థ నత్థి. తే కిర గహపతయో తస్సేవ ఆవసథాగారస్స ఏకపస్సే పటసాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా కప్పియమఞ్చం పఞ్ఞపేత్వా తత్థ కప్పియపచ్చత్థరణాని అత్థరిత్వా ఉపరి సువణ్ణరజతతారకగన్ధమాలాదిదామపటిమణ్డితం వితానం బన్ధిత్వా గన్ధతేలపదీపం ఆరోపయింసు ‘‘అప్పేవ నామ సత్థా ధమ్మాసనతో వుట్ఠాయ థోకం విస్సమేతుకామో ఇధ నిపజ్జేయ్య, ఏవం నో ఇదం ఆవసథాగారం భగవతా చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ భవిస్సతీ’’తి. సత్థాపి తదేవ సన్ధాయ తత్థ సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా సీహసేయ్యం కప్పేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సుఞ్ఞాగారం పావిసీ’’తి. తత్థ పాదధోవనట్ఠానతో పట్ఠాయ యావ ధమ్మాసనా అగమాసి, ఏత్తకే ఠానే గమనం నిప్ఫన్నం. ధమ్మాసనం పత్వా థోకం అట్ఠాసి, ఇదం తత్థ ఠానం. ద్వే యామే ధమ్మాసనే నిసీది, ఏత్తకే ఠానే నిసజ్జా నిప్ఫన్నా. ఉపాసకే ఉయ్యోజేత్వా ధమ్మాసనతో ఓరుయ్హ యథావుత్తే ఠానే సీహసేయ్యం కప్పేసి. ఏతం ఠానం భగవతా చతూహి ఇరియాపథేహి పరిభుత్తం అహోసీతి.
పాటలిగామవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సునిధవస్సకారవత్థుకథావణ్ణనా
౨౮౬. సునిధవస్సకారాతి (దీ. ని. ౨.౧౫౩; ఉదా. అట్ఠ. ౭౬) సునిధో చ వస్సకారో చ ద్వే బ్రాహ్మణా. మగధమహామత్తాతి మగధరఞ్ఞో మహాఅమచ్చా, మగధరట్ఠే వా మహామత్తా, మహతియా ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతాతి మగధమహామత్తా. పాటలిగామే నగరం మాపేన్తీతి పాటలిగామన్తసఙ్ఖాతే భూమిప్పదేసే నగరం మాపేన్తి, పుబ్బే ‘‘పాటలిగామో’’తి లద్ధనామం ఠానం ఇదాని నగరం కత్వా మాపేన్తీతి అత్థో. వజ్జీనం పటిబాహాయాతి లిచ్ఛవిరాజూనం ఆయముఖపచ్ఛిన్దనత్థం. వత్థూనీతి ఘరవత్థూని ఘరపతిట్ఠాపనట్ఠానాని. చిత్తాని నమన్తి నివేసనాని మాపేతున్తి రఞ్ఞో రాజమహామత్తానఞ్చ నివేసనాని మాపేతుం వత్థువిజ్జాపాఠకానం చిత్తాని నమన్తి. తే కిర అత్తనో సిప్పానుభావేన హేట్ఠాపథవియం తింసహత్థమత్తే ఠానే ‘‘ఇధ నాగానం నివాసపరిగ్గహో, ఇధ యక్ఖానం, ఇధ భూతానం నివాసపరిగ్గహో, ఇధ పాసాణో వా ఖాణుకో వా అత్థీ’’తి జానన్తి, తే తదా సిప్పం జప్పిత్వా తాదిసం సారమ్భట్ఠానం పరిహరిత్వా అనారమ్భే ఠానే తాహి వత్థుపరిగ్గాహికాహి దేవతాహి సద్ధిం మన్తయమానా వియ తంతంగేహాని మాపేన్తి.
అథ వా నేసం సరీరే దేవతా అధిముచ్చిత్వా తత్థ తత్థ నివేసనాని మాపేతుం చిత్తం నామేన్తి. తా చతూసు కోణేసు ఖాణుకే కోట్టేత్వా వత్థుమ్హి గహితమత్తే పటివిగచ్ఛన్తి. సద్ధానం కులానం సద్ధా దేవతా తథా కరోన్తి, అస్సద్ధానం కులానం అస్సద్ధా దేవతా చ. కిం కారణా? సద్ధానఞ్హి ఏవం హోతి ‘‘ఇధ మనుస్సా నివేసనం మాపేన్తా పఠమం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా మఙ్గలం వదాపేస్సన్తి, అథ మయం సీలవన్తానం దస్సనం ధమ్మకథం పఞ్హవిస్సజ్జనం అనుమోదనఞ్చ సోతుం లభిస్సామ, మనుస్సాదానం దత్వా అమ్హాకం పత్తిం దస్సన్తీ’’తి. అస్సద్ధా దేవతాపి ‘‘అత్తనో ఇచ్ఛానురూపం తేసం పటిపత్తిం పస్సితుం కథఞ్చ సోతుం లభిస్సామా’’తి తథా కరోన్తి.
తావతింసేహీతి యథా హి ఏకస్మిం కులే ఏకం పణ్డితం మనుస్సం, ఏకస్మిఞ్చ విహారే ఏకం బహుస్సుతం భిక్ఖుం ఉపాదాయ ‘‘అసుకకులే మనుస్సా పణ్డితా, అసుకవిహారే భిక్ఖూ బహుస్సుతా’’తి సద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, ఏవమేవం సక్కం దేవరాజానం విస్సకమ్మఞ్చ దేవపుత్తం ఉపాదాయ ‘‘తావతింసా పణ్డితా’’తి సద్దో అబ్భుగ్గతో. తేనాహ ‘‘తావతింసేహీ’’తి. సేయ్యథాపీతిఆదినా దేవేహి తావతింసేహి సద్ధిం మన్తేత్వా వియ సునిధవస్సకారా నగరం మాపేన్తీతి దస్సేతి.
యావతా అరియం ఆయతనన్తి యత్తకం అరియమనుస్సానం ఓసరణట్ఠానం నామ అత్థి. యావతా వణిప్పథోతి యత్తకం వాణిజానం ఆహటభణ్డస్స రాసివసేనేవ కయవిక్కయట్ఠానం నామ, వాణిజానం వసనట్ఠానం వా అత్థి. ఇదం అగ్గనగరన్తి తేసం అరియాయతనవణిప్పథానం ఇదం నగరం అగ్గం భవిస్సతి జేట్ఠకం పామోక్ఖం. పుటభేదనన్తి భణ్డపుటభేదనట్ఠానం, భణ్డగన్థికానం మోచనట్ఠానన్తి వుత్తం హోతి. సకలజమ్బుదీపే అలద్ధభణ్డమ్పి హి ఇధేవ లభిస్సతి, అఞ్ఞత్థ విక్కయం అగచ్ఛన్తమ్పి ఇధ విక్కయం గచ్ఛిస్సతి, తస్మా ఇధేవ పుటం భిన్దిస్సతీతి అత్థో. ఆయన్తి యాని చతూసు ద్వారేసు చత్తారి, సభాయం ఏకన్తి ఏవం దివసే దివసే పఞ్చసతసహస్సాని తత్థ ఉట్ఠహిస్సన్తి, తానిస్స భావీని ఆయాని దస్సేతి. అగ్గితో వాతిఆదీసు చ-కారత్థో వా-సద్దో, అగ్గినా చ ఉదకేన చ మిథుభేదేన చ నస్సిస్సతీతి అత్థో. తస్స హి ఏకో కోట్ఠాసో అగ్గినా నస్సిస్సతి, నిబ్బాపేతుమ్పి నం న సక్ఖిస్సతి, ఏకం కోట్ఠాసం గఙ్గా గహేత్వా గమిస్సతి, ఏకో ఇమినా అకథితం అముస్స, అమునా అకథితం ఇమస్స వదన్తానం పిసుణవాచానం వసేన భిన్నానం మనుస్సానం అఞ్ఞమఞ్ఞభేదేన వినస్సిస్సతి.
ఏవం వత్వా భగవా పచ్చూసకాలే గఙ్గాతీరం గన్త్వా కతముఖధోవనో భిక్ఖాచారకాలం ఆగమయమానో నిసీది. సునిధవస్సకారాపి ‘‘అమ్హాకం రాజా సమణస్స గోతమస్స ఉపట్ఠాకో, సో అమ్హే ఉపగతే పుచ్ఛిస్సతి ‘సత్థా కిర పాటలిగామం అగమాసి, కిం తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్థ, న ఉపసఙ్కమిత్థా’తి, ‘ఉపసఙ్కమిమ్హా’తి చ వుత్తే ‘నిమన్తయిత్థ, న నిమన్తయిత్థా’తి పుచ్ఛిస్సతి, ‘న నిమన్తయిమ్హా’తి చ వుత్తే అమ్హాకం దోసం ఆరోపేత్వా నిగ్గణ్హిస్సతి, ఇదఞ్చాపి మయం అకతట్ఠానే నగరం మాపేమ, సమణస్స ఖో పన గోతమస్స గతగతట్ఠానే కాళకణ్ణిసత్తా పటిక్కమన్తి, తం మయం నగరమఙ్గలం వాచాపేస్సామా’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా నిమన్తయింసు. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో సునిధవస్సకారా’’తిఆది. పుబ్బణ్హసమయన్తి పుబ్బణ్హకాలే. నివాసేత్వాతి గామప్పవేసననీహారేన నివాసనం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా. పత్తచీవరమాదాయాతి పత్తఞ్చ చీవరఞ్చ ఆదియిత్వా కాయపటిబద్ధం కత్వా, చీవరం పారుపిత్వా పత్తం హత్థేన గహేత్వాతి అత్థో.
సీలవన్తేత్థాతి సీలవన్తే ఏత్థ అత్తనో వసనట్ఠానే. సఞ్ఞతేతి కాయవాచాచిత్తేహి సఞ్ఞతే. తాసం దక్ఖిణమాదిసేతి సఙ్ఘస్స దిన్నే చత్తారో పచ్చయే తాసం ఘరదేవతానం ఆదిసేయ్యపత్తిం దదేయ్య. పూజితా పూజయన్తీతి ‘‘ఇమే మనుస్సా అమ్హాకం ఞాతకాపి న హోన్తి, తథాపి నో పత్తిం దేన్తీతి ఆరక్ఖం సుసంవిహితం కరోథా’’తి సుట్ఠు ఆరక్ఖం కరోన్తి. మానితా మానయన్తీతి కాలానుకాలం బలికమ్మకరణేన మానితా ‘‘ఏతే మనుస్సా అమ్హాకం ఞాతకాపి న హోన్తి, తథాపి చతుమాసఛమాసన్తరే నో బలికమ్మం కరోన్తీ’’తి మానేన్తి ఉప్పన్నపరిస్సయం హరన్తి. తతో నన్తి తతో నం పణ్డితజాతికం మనుస్సం. ఓరసన్తి ఉరే ఠపేత్వా సంవడ్ఢితం, యథా మాతా ఓరసం పుత్తం అనుకమ్పతి, ఉప్పన్నపరిస్సయహరణత్థమేవస్స వాయమతి, ఏవం అనుకమ్పన్తీతి అత్థో. భద్రాని పస్సతీతి సున్దరాని పస్సతి.
అనుమోదిత్వాతి తేహి తదా పసుతపుఞ్ఞస్స అనుమోదనవసేన తేసం ధమ్మకథం కత్వా. సునిధవస్సకారాపి ‘‘యా తత్థ దేవతా ఆసుం, తాసం దక్ఖిణమాదిసే’’తి భగవతో వచనం సుత్వా దేవతానం పత్తిం అదంసు. తం గోతమద్వారం నామ అహోసీతి తస్స నగరస్స యేన ద్వారేన భగవా నిక్ఖమి, తం గోతమద్వారం నామ అహోసి. గఙ్గాయ పన ఉత్తరణత్థం అనోతిణ్ణత్తా గోతమతిత్థం నామ నాహోసి. పూరాతి పుణ్ణా. సమతిత్తికాతి తీరసమం ఉదకస్స తిత్తా భరితా. కాకపేయ్యాతి తీరే ఠితకాకేహి పాతుం సక్కుణేయ్యఉదకా. తీహిపి పదేహి ఉభతోకూలసమం పరిపుణ్ణభావమేవ వదతి. ఉళుమ్పన్తి పారగమనత్థాయ లహుకే దారుదణ్డే గహేత్వా కవాటఫలకే వియ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధే కాతుం ఆణియో కోట్టేత్వా నావాసఙ్ఖేపేన కతం. కుల్లన్తి వేళునళాదికే సఙ్ఘరిత్వా వల్లిఆదీహి కలాపవసేన బన్ధిత్వా కతం.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏతం మహాజనస్స గఙ్గుదకమత్తస్సపి కేవలం తరితుం అసమత్థతం, అత్తనో పన భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ అతిగమ్భీరవిత్థతం సంసారమహణ్ణవం తరిత్వా ఠితభావఞ్చ సబ్బాకారతో విదిత్వా తదత్థపరిదీపనం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి. ఉదానగాథాయ అత్థో పన అట్ఠకథాయం దస్సితోయేవ. తత్థ ఉదకట్ఠానస్సేతం అధివచనన్తి యథావుత్తస్స యస్స కస్సచి ఉదకట్ఠానస్స ఏతం అణ్ణవన్తి అధివచనం, న సముద్దస్సేవాతి అధిప్పాయో. సరన్తి ఇధ నదీ అధిప్పేతా సరతి సన్దతీతి కత్వా. గమ్భీరం విత్థతన్తి అగాధట్ఠేన గమ్భీరం, సకలలోకత్తయబ్యాపితాయ విత్థతం. విసజ్జాతి అనాసజ్జ అప్పత్వా ఏవ పల్లలాని తేసం అతరణతో. కుల్లఞ్హి జనో బన్ధతీతి కుల్లం బన్ధితుం ఆయాసం ఆపజ్జతి. వినా ఏవ కుల్లేనాతి ఈదిసం ఉదకం కుల్లేన ఈదిసేన వినా ఏవ. తిణ్ణా మేధావినో జనాతి అరియమగ్గఞాణసఙ్ఖాతాయ మేధాయ సమన్నాగతత్తా మేధావినో బుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ తిణ్ణా పరతీరే పతిట్ఠితా.
సునిధవస్సకారవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కోటిగామే సచ్చకథావణ్ణనా
౨౮౭. కోటిగామోతి మహాపనాదస్స రఞ్ఞో పాసాదకోటియం కతగామో, పతితస్స పాసాదస్స థుపికాయ పతిట్ఠితట్ఠానే నివిట్ఠగామోతి అత్థో. అరియసచ్చానన్తి యే పటివిజ్ఝన్తి, తేసం అరియభావకరానం సచ్చానం. అననుబోధాతి అబుజ్ఝనేన అజాననేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన. అనుబోధో చేత్థ పుబ్బభాగియఞాణం, పటివేధో మగ్గఞాణేన అభిసమయో. తత్థ యస్మా అనుబోధపుబ్బకో పటివేధో అనుబోధేన వినా న హోతి, అనుబోధోపి ఏకచ్చో పటివేధసమ్బన్ధో తదుభయాభావహేతుకఞ్చ వట్టే సంసరణం, తస్మా వుత్తం ‘‘అననుబోధా…పే… తుమ్హాకఞ్చా’’తి. తత్థ సన్ధావితన్తి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన భవతో భవన్తరుపగమనేన సన్ధావితం. సంసరితన్తి అపరాపరం చవనుపపజ్జనవసేన సంసరితం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చ తుమ్హేహి చ. అథ వా సన్ధావితం సంసరితన్తి సన్ధావనం సంసరణం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ అహోసీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
సంసితన్తి సంసరితం. భవనేత్తి సమూహతాతి దీఘరజ్జుయా బద్ధసకుణం వియ రజ్జుహత్థో పురిసో దేసన్తరం, తణ్హారజ్జుయా బద్ధసత్తసన్తానం అభిసఙ్ఖారో భవన్తరం నేతి ఏతాయాతి భవనేత్తి, సా భవతో భవం నయనసమత్థా తణ్హారజ్జు అరియమగ్గసత్థేన సుట్ఠు హతా ఛిన్నా అప్పవత్తికతాతి భవనేత్తి సమూహతా.
అమ్బపాలీవత్థుకథావణ్ణనా
౨౮౮. యానస్స భూమీతి యత్థ సక్కా హోతి యానం ఆరుయ్హ యానేన గన్తుం, అయం యానస్స భూమి నామ. యానా పచ్చోరోహిత్వాతి విహారస్స బహిద్వారకోట్ఠకే యానతో ఓరోహిత్వా.
లిచ్ఛవీవత్థుకథావణ్ణనా
౨౮౯. నీలాతి ఇదం సబ్బసఙ్గాహకవచనం. నీలవణ్ణాతిఆది తస్సేవ విభాగదస్సనత్థం. తత్థ న తేసం పకతివణ్ణో నీలో, నీలవిలేపనవిలిత్తత్తా పనేతం వుత్తం. నీలవత్థాతి పటదుకూలకోసేయ్యాదీనిపి నేసం నీలానేవ హోన్తి. నీలాలఙ్కారాతి నీలమణిఅలఙ్కారేహి నీలపుప్ఫేహి చ అలఙ్కతా. తే కిర అలఙ్కారా సువణ్ణవిచిత్తాపి ఇన్దనీలమణిఓభాసేహి ఏకనీలా వియ ఖాయన్తి, రథాపి నేసం నీలమణిఖచితా నీలవత్థపరిక్ఖిత్తా నీలధజనీలవమ్మికేహి నీలాభరణేహి నీలఅస్సేహి యుత్తా, పతోదయట్ఠియోపి నీలాయేవాతి ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. పటివట్టేసీతి పహరి. కిస్స జే అమ్బపాలీతి జే-తి ఆలపనం, భోతి అమ్బపాలి కింకారణాతి వుత్తం హోతి. సాహారన్తి ఏత్థ ఆహరన్తి ఇమస్మా రాజపురిసా బలిన్తి ఆహారో, తబ్భుత్తజనపదో. తేన సహితం సాహారం, సజనపదన్తి అత్థో. అఙ్గులిం ఫోటేసున్తి అఙ్గులిం చాలేసుం. అమ్బకాయాతి మాతుగామేన. ఉపచారవచనఞ్హేతం, ఇత్థీసు యదిదం అమ్బకా మాతుగామో జననికాతి. ఓలోకేథాతి పస్సథ. అపలోకేథాతి అపవత్తిత్వా ఓలోకేథ, పునప్పునం పస్సథాతి అత్థో. ఉపసంహరథాతి ఉపనేథ, ఇమం లిచ్ఛవీపరిసం తుమ్హాకం చిత్తేన తావతింససదిసం ఉపసంహరథ ఉపనేథ అల్లీయాపేథ. యథేవ తావతింసా అభిరూపా పాసాదికా నీలాదినానావణ్ణా, ఏవమిమే లిచ్ఛవీరాజానోపీతి తావతింసేహి సమకే కత్వా పస్సథాతి అత్థో.
కస్మా పన భగవా అనేకసతేహి సుత్తేహి చక్ఖాదీనం రూపాదీసు నిమిత్తగ్గాహం పటిసేధేత్వా ఇధ మహన్తేన ఉస్సాహేన నిమిత్తగ్గాహే నియోజేతీతి? హితకామతాయ తేసం భిక్ఖూనం యథా ఆయస్మతో నన్దస్స హితకామతాయ సగ్గసమ్పత్తిదస్సనత్థం. తత్ర కిర ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఓసన్నవీరియా, తే సమ్పత్తియా పలోభేన్తో ‘‘అప్పమాదేన సమణధమ్మం కరోన్తానం ఏవరూపా ఇస్సరియసమ్పత్తి సులభా’’తి సమణధమ్మే ఉస్సాహజననత్థం ఆహ. అథ వా నయిదం నిమిత్తగ్గాహే నియోజనం, కేవలం పన ‘‘దిబ్బసమ్పత్తిసదిసా ఏతేసం రాజూనం ఇస్సరియసమ్పత్తీ’’తి అనుపుబ్బికథాయ సమ్పత్తికథనం వియ దట్ఠబ్బం. అనిచ్చలక్ఖణవిభావనత్థఞ్చాపి ఏవమాహ. న చిరస్సేవ హి సబ్బేపిమే అజాతసత్తుస్స వసేన వినాసం పాపుణిస్సన్తి, అథ నేసం రజ్జసిరిసమ్పత్తిం దిస్వా ఠితభిక్ఖూ ‘‘తథారూపాయపి నామ సిరిసమ్పత్తియా వినాసో పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి అనిచ్చలక్ఖణం భావేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సన్తీతి అనిచ్చలక్ఖణవిభావనత్థం ఆహ.
అధివాసేతూతి అమ్బపాలియా నిమన్తితభావం ఞత్వాపి కస్మా నిమన్తేన్తీతి? అసద్దహనతాయ చ వత్తసీసేన చ. సా హి ధుత్తా ఇత్థీ అనిమన్తేత్వాపి ‘‘నిమన్తేసి’’న్తి వదేయ్యాతి తేసం అహోసి. ధమ్మం సుత్వా గమనకాలే చ నిమన్తేత్వా గమనం నామ మనుస్సానం వత్తమేవ.
లిచ్ఛవీవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సీహసేనాపతివత్థుకథావణ్ణనా
౨౯౦. అభిఞ్ఞాతాతి (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౧౨) ఞాతా పఞ్ఞాతా పాకటా. సన్థాగారేతి మహాజనస్స సన్థమ్భనాగారే విస్సమనత్థాయ కతే అగారే. సా కిర సన్థాగారసాలా నగరమజ్ఝే అహోసి, చతూసు ద్వారేసు ఠితానం పఞ్ఞాయతి, చతూహి దిసాహి ఆగతమనుస్సా పఠమం తత్థ విస్సమిత్వా పచ్ఛా అత్తనో అత్తనో ఫాసుకట్ఠానం గచ్ఛన్తి. రాజకులానం రజ్జకిచ్చసన్థరణత్థం కతం అగారన్తిపి వదన్తియేవ. తత్థ హి నిసీదిత్వా లిచ్ఛవీరాజానో రజ్జకిచ్చం సన్థరన్తి కరోన్తి విచారేన్తి. సన్నిసిన్నాతి తేసం నిసీదనత్థంయేవ పఞ్ఞత్తేసు మహారహపచ్చత్థరణేసు సముస్సితసేతచ్ఛత్తేసు ఆసనేసు సన్నిసిన్నా. అనేకపరియాయేన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తీతి రాజకులకిచ్చఞ్చేవ లోకత్థకిరియఞ్చ విచారేత్వా అనేకేహి కారణేహి బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తి. పణ్డితా హి తే రాజానో సద్ధాసమ్పన్నా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి అరియసావకా, తే సబ్బేపి లోకియజటం భిన్దిత్వా బుద్ధాదీనం తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం భాసన్తి.
తత్థ తివిధో బుద్ధవణ్ణో నామ చరియవణ్ణో సరీరవణ్ణో గుణవణ్ణోతి. తత్రిమే రాజానో చరియాయ వణ్ణం ఆరభింసు – ‘‘దుక్కరం వత కతం సమ్మాసమ్బుద్ధేన కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో పూరేన్తేన ఞాతత్థచరియం లోకత్థచరియం బుద్ధత్థచరియం మత్థకం పాపేత్వా పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తేనా’’తి అడ్ఢచ్ఛక్కేహి జాతకసతేహి బుద్ధవణ్ణం కథేన్తా తుసితభవనం పాపేత్వా ఠపయింసు. ధమ్మస్స వణ్ణం భాసన్తా పనేతే ‘‘భగవతా ధమ్మో దేసితో, నికాయతో పఞ్చ నికాయా హోన్తి, పిటకతో తీణి పిటకాని, అఙ్గతో నవ అఙ్గాని, ఖన్ధతో చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానీ’’తి కోట్ఠాసవసేన ధమ్మగుణం కథయింసు. సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసన్తా ‘‘సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా కులపుత్తా భోగక్ఖన్ధఞ్చేవ ఞాతిపరివట్టఞ్చ పహాయ సేతచ్ఛత్తఉపరజ్జసేనాపతిసేట్ఠిభణ్డాగారికట్ఠానన్తరాదీని అగణయిత్వా నిక్ఖమ్మ సత్థు వరసాసనే పబ్బజన్తి, సేతచ్ఛత్తం పహాయ పబ్బజితానం భద్దియమహారాజమహాకప్పినపుక్కుసాతిఆదిరాజపబ్బజితానంయేవ బుద్ధకాలే అసీతి సహస్సాని అహేసుం, అనేకకోటిధనం పహాయ పబ్బజితానం పన యసకులపుత్తసోణసేట్ఠిపుత్తరట్ఠపాలపుత్తాదీనం పరిచ్ఛేదో నత్థి, ఏవరూపా చ ఏవరూపా చ కులపుత్తా సత్థు సాసనే పబ్బజన్తీ’’తి పబ్బజ్జాసఙ్ఖేపవసేన సఙ్ఘగుణం కథయింసు.
సీహో సేనాపతీతి ఏవంనామకో సేనాయ అధిపతి. వేసాలియఞ్హి సత్త సహస్సాని సత్త సతాని సత్త చ రాజానో, తే సబ్బేపి సన్నిపతిత్వా సబ్బేసం మనం గహేత్వా ‘‘రట్ఠం విచారేతుం సమత్థం ఏకం విచినథా’’తి విచినన్తా సీహరాజకుమారం దిస్వా ‘‘అయం సక్ఖిస్సతీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తస్స రత్తమణివణ్ణకమ్బలపరియోనద్ధం సేనాపతిచ్ఛత్తం అదంసు. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సీహో సేనాపతీ’’తి. నిగణ్ఠసావకోతి నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స పచ్చయదాయకో ఉపట్ఠాకో. జమ్బుదీపతలస్మిఞ్హి తయో జనా నిగణ్ఠానం అగ్గుపట్ఠాకా – నాళన్దాయం ఉపాలి గహపతి, కపిలపురే వప్పో సక్కో, వేసాలియం అయం సీహో సేనాపతీతి. నిసిన్నో హోతీతి సేసరాజూనమ్పి పరిసాయ అన్తరే ఆసనాని పఞ్ఞాపయింసు, సీహస్స పన మజ్ఝే ఠానేతి తస్మిం పఞ్ఞత్తే మహారహే రాజాసనే నిసిన్నో హోతి. నిస్సంసయన్తి నిబ్బిచికిచ్ఛం అద్ధా ఏకంసేన. న హేతే యస్స వా తస్స వా అప్పేసక్ఖస్స ఏవం అనేకసతేహి కారణేహి వణ్ణం భాసన్తి.
యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో తేనుపసఙ్కమీతి నిగణ్ఠో కిర నాటపుత్తో ‘‘సచాయం సీహో కస్సచిదేవ సమణస్స గోతమస్స వణ్ణం కథేన్తస్స సుత్వా సమణం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమిస్సతి, మయ్హం పరిహాని భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా పఠమతరంయేవ సీహం సేనాపతిం ఏతదవోచ ‘‘సేనాపతి ఇమస్మిం లోకే ‘అహం బుద్ధో అహం బుద్ధో’తి బహూ వదన్తి, సచే త్వం కఞ్చి దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుకామో అహోసి, మం పుచ్ఛేయ్యాసి, అహం తే యుత్తట్ఠానఞ్ఞేవ పేసేస్సామి, అయుత్తట్ఠానతో నివారేస్సామీ’’తి. సో తం కథం అనుస్సరిత్వా ‘‘సచే మం పేసేస్సతి, గమిస్సామి. నో చే, న గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా యేన నిగణ్ఠో నాటపుత్తో తేనుపసఙ్కమి.
అథస్స వచనం సుత్వా నిగణ్ఠో మహాపబ్బతేన వియ బలవసోకేన ఓత్థటో ‘‘యత్థ దానిస్సాహం గమనం న ఇచ్ఛామి, తత్థేవ గన్తుకామో జాతో, హతోహమస్మీ’’తి అనత్తమనో హుత్వా ‘‘పటిబాహనుపాయమస్స కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం పన త్వ’’న్తిఆదిమాహ. ఏవం వదన్తో చరన్తం గోణం తుణ్డే పహరన్తో వియ జలమానం పదీపం నిబ్బాపేన్తో వియ భత్తభరితం పత్తం నికుజ్జన్తో వియ చ సీహస్స ఉప్పన్నం పీతిం వినాసేసి. గమికాభిసఙ్ఖారోతి హత్థియానాదీనం యోజాపనగన్ధమాలాదిగ్గహణవసేన పవత్తో పయోగో. సో పటిప్పస్సమ్భీతి సో వూపసన్తో.
దుతియమ్పి ఖోతి దుతియవారమ్పి. ఇమస్మిఞ్చ వారే బుద్ధస్స వణ్ణం భాసన్తా తుసితభవనతో పట్ఠాయ యావ మహాబోధిపల్లఙ్కా దసబలస్స హేట్ఠా పాదతలేహి ఉపరి కేసగ్గేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభావసేన సరీరవణ్ణం కథయింసు. ధమ్మస్స వణ్ణం భాసన్తా ‘‘ఏకపదేపి ఏకబ్యఞ్జనేపి అవక్ఖలితం నామ నత్థీ’’తి సుకథితవసేనేవ ధమ్మగుణం కథయింసు. సఙ్ఘస్స వణ్ణం భాసన్తా ‘‘ఏవరూపం యససిరివిభవం పహాయ సత్థు సాసనే పబ్బజితా న కోసజ్జపకతికా హోన్తి, తేరససు పన ధుతగుణేసు పరిపూరకారినో హుత్వా సత్తసు అనుపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తి, అట్ఠతింస ఆరమ్మణవిభత్తియో వళఞ్జేన్తీ’’తి పటిపదావసేన సఙ్ఘగుణే కథయింసు.
తతియవారే పన బుద్ధస్స వణ్ణం భాసమానా ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తి సుత్తన్తపరియాయేనేవ బుద్ధగుణే కథయింసు, ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా సుత్తన్తపరియాయేనేవ ధమ్మగుణే, ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదినా సుత్తన్తపరియాయేనేవ సఙ్ఘగుణే చ కథయింసు. తతో సీహో చిన్తేసి ‘‘ఇమేసం లిచ్ఛవీరాజకులానం తతియదివసతో పట్ఠాయ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణే కథేన్తానం ముఖం నప్పహోతి, అద్ధా అనోమగుణసమన్నాగతో సో భగవా, ఇమం దాని ఉప్పన్నం పీతిం అవిజహిత్వావ అహం అజ్జ సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సిస్సామీ’’తి. అథస్స ‘‘కిఞ్హి మే కరిస్సన్తి నిగణ్ఠా’’తి వితక్కో ఉదపాది. తత్థ కిఞ్హి మే కరిస్సన్తీతి కిం నామ మయ్హం నిగణ్ఠా కరిస్సన్తి. అపలోకితా వా అనపలోకితా వాతి ఆపుచ్ఛితా వా అనాపుచ్ఛితా వా. న హి మే తే ఆపుచ్ఛితా యానవాహనసమ్పత్తిఇస్సరియయసవిసేసం దస్సన్తి, నాపి అనాపుచ్ఛితా మారేస్సన్తి, అఫలం ఏతేసం ఆపుచ్ఛనన్తి అధిప్పాయో.
దివా దివస్సాతి దివస్స దివా మజ్ఝన్హికే అతిక్కన్తమత్తే. వేసాలియా నియ్యాసీతి యథా హి గిమ్హకాలే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా థోకమేవ గన్త్వా తిట్ఠతి నప్పవత్తతి, ఏవం సీహస్స పఠమదివసే ‘‘దసబలం పస్సిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నాయ పీతియా నిగణ్ఠేన పటిబాహితకాలో, యథా దుతియదివసే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా థోకం గన్త్వా వాలికాపుఞ్జం పహరిత్వా అప్పవత్తం హోతి, ఏవం సీహస్స దుతియదివసే ‘‘దసబలం పస్సిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నాయ పీతియా నిగణ్ఠేన పటిబాహితకాలో, యథా తతియదివసే దేవే వుట్ఠే ఉదకం సన్దమానం నదిం ఓతరిత్వా పురాణపణ్ణసుక్ఖదణ్డకనళకచవరాదీని పరికడ్ఢన్తం వాలికాపుఞ్జం భిన్దిత్వా సముద్దనిన్నమేవ హోతి, ఏవం సీహో తతియదివసే తిణ్ణం వత్థూనం గుణకథం సుత్వా ఉప్పన్నే పీతిపామోజ్జే ‘‘అఫలా నిగణ్ఠా, నిప్ఫలా నిగణ్ఠా, కిం మే ఇమే కరిస్సన్తి, గమిస్సామహం సత్థు సన్తిక’’న్తి గమనం అభినీహరిత్వా వేసాలియా నియ్యాసి. నియ్యన్తో చ ‘‘చిరస్సాహం దసబలస్స సన్తికం గన్తుకామో జాతో, న ఖో పన మే యుత్తం అఞ్ఞాతకవేసేన గన్తు’’న్తి ‘‘యే కేచి దసబలస్స సన్తికం గన్తుకామో, సబ్బే నిక్ఖమన్తూ’’తి ఘోసనం కారేత్వా పఞ్చ రథసతాని యోజాపేత్వా ఉత్తమరథే ఠితో తేహి చేవ పఞ్చహి రథసతేహి మహతియా చ పరిసాయ పరివుతో గన్ధపుప్ఫచుణ్ణవాసాదీని గాహాపేత్వా నియ్యాసి.
యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ఆరామం పవిసన్తో దూరతోవ అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభాద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణాని ఛబ్బణ్ణా ఘనబుద్ధరస్మియో దిస్వా ‘‘ఏవరూపం నామ పురిసం ఏవం ఆసన్నే వసన్తం ఏత్తకం కాలం నాద్దసం, వఞ్చితో వతమ్హి, అలాభా వత మే’’తి చిన్తేత్వా మహానిధిం దిస్వా దలిద్దపురిసో వియ సఞ్జాతపీతిపామోజ్జో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి. ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తీతి భోతా గోతమేన వుత్తకారణస్స అనుకారణం కథేన్తి. కారణవచనో హేత్థ ధమ్మ-సద్దో ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) వియ. కారణన్తి చేత్థ తథాపవత్తస్స సద్దస్స అత్థో అధిప్పేతో తస్స పవత్తిహేతుభావతో. అత్థప్పయుత్తో హి సద్దప్పయోగో. అనుకారణన్తి చ సో ఏవం పరేహి తథా వుచ్చమానో. సహధమ్మికో వాదానువాదోతి పరేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా తతో పరం తస్స అనువాదో వా కోచి అప్పమత్తకోపి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం ఠానం కారణం న ఆగచ్ఛతి. ఇదం వుత్తం హోతి – కిం సబ్బాకారేనపి తవ వాదే గారయ్హకారణం నత్థీతి. అనబ్భక్ఖాతుకామాతి న అభూతేన వత్తుకామా.
౨౯౧-౨౯౨. అత్థి సీహ పరియాయోతిఆదీనం అత్థో వేరఞ్జకణ్డే ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. పరమేన అస్సాసేనాతి చతుమగ్గచతుఫలసఙ్ఖాతేన ఉత్తమఅస్సాసేన. అస్సాసాయ ధమ్మం దేసేతీతి అస్సాసనత్థాయ సన్థమ్భనత్థాయ ధమ్మం దేసేతి. ఇతి భగవా అట్ఠహఙ్గేహి సీహసేనాపతిస్స ధమ్మం దేసేతి.
౨౯౩. అనువిచ్చకారన్తి అనువిదిత్వా చిన్తేత్వా తులయిత్వా కాతబ్బం కరోహీతి వుత్త హోతి. సాధు హోతీతి సున్దరో హోతి. తుమ్హాదిసస్మిఞ్హి మం దిస్వా మం సరణం గచ్ఛన్తే నిగణ్ఠం దిస్వా నిగణ్ఠం సరణం గచ్ఛన్తే ‘‘కిం అయం సీహో దిట్ఠదిట్ఠమేవ సరణం గచ్ఛతీ’’తి గరహా ఉప్పజ్జతి, తస్మా అనువిచ్చకారో తుమ్హాదిసానం సాధూతి దస్సేతి. పటాకం పరిహరేయ్యున్తి తే కిర ఏవరూపం సావకం లభిత్వా ‘‘అసుకో నామ రాజా వా రాజమహామత్తో వా సేట్ఠి వా అమ్హాకం సరణం గతో సావకో జాతో’’తి పటాకం ఉక్ఖిపిత్వా నగరే ఘోసేన్తా ఆహిణ్డన్తి. కస్మా? ‘‘ఏవం నో మహన్తభావో ఆవి భవిస్సతీ’’తి చ, సచే పనస్స ‘‘కిమహం ఏతే సరణం గతో’’తి విప్పటిసారో ఉప్పజ్జేయ్య, తమ్పి సో ‘‘ఏతేసం మే సరణగతభావం బహూ జానన్తి, దుక్కరం దాని పటినివత్తితు’’న్తి వినోదేత్వా న పటిక్కమిస్సతీతి చ. తేనాహ ‘‘పటాకం పరిహరేయ్యు’’న్తి. ఓపానభూతన్తి పటియత్తఉదపానో వియ ఠితం. కులన్తి తవ నివేసనం. దాతబ్బం మఞ్ఞేయ్యాసీతి పుబ్బేపి దసపి వీసతిపి సట్ఠిపి జనే ఆగతే దిస్వా నత్థీతి అవత్వా దేసి, ఇదాని మం సరణం గతకారణమత్తేనేవ మా ఇమేసం దేయ్యధమ్మం ఉపచ్ఛిన్దిత్థ, సమ్పత్తానఞ్హి దాతబ్బమేవాతి ఓవదతి. సుతం మే తం భన్తేతి కుతో సుతం? నిగణ్ఠానం సన్తికా. తే కిర కులఘరేసు ఏవం పకాసేన్తి ‘‘మయం యస్స కస్సచి సమ్పత్తస్స దాతబ్బన్తి వదామ, సమణో పన గోతమో ‘మయ్హమేవ దానం దాతబ్బం…పే… న అఞ్ఞేసం సావకానం దిన్నం మహప్ఫల’న్తి ఏవం వదతీ’’తి. తం సన్ధాయ అయం ‘‘సుతం మే త’’న్తిఆదిమాహ.
౨౯౪. పవత్తమంసన్తి పకతియా పవత్తం కప్పియమంసం, మూలం గహేత్వా అన్తరాపణే పరియేసాహీతి అధిప్పాయో. సమ్బహులా నిగణ్ఠాతి పఞ్చసతమత్తా నిగణ్ఠా. థూలం పసున్తి థూలం మహాసరీరం గోకణ్ణమహింససూకరసఙ్ఖాతం పసుం. ఉద్దిస్సకతన్తి అత్తానం ఉద్దిసిత్వా కతం, మారితన్తి అత్థో. పటిచ్చకమ్మన్తి ఏత్థ కమ్మ-సద్దో కమ్మసాధనో అతీతకాలికోతి ఆహ ‘‘అత్తానం పటిచ్చ కత’’న్తి. నిమిత్తకమ్మస్సేతం అధివచనం ‘‘పటిచ్చ కమ్మం ఫుసతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౪.౭౫) వియ. నిమిత్తకమ్మస్సాతి నిమిత్తభావేన లద్ధబ్బకమ్మస్స, న కరణకారాపనవసేన. పటిచ్చకమ్మం ఏత్థ అత్థీతి మంసం పటిచ్చకమ్మం యథా ‘‘బుద్ధం ఏతస్స అత్థీతి బుద్ధో’’తి. అథ వా పటిచ్చ కమ్మం ఫుసతీతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో, స్వాయం ఏతం మంసం పటిచ్చ తం పాణవధకకమ్మం ఫుసతీతి అత్థో. తఞ్హి అకుసలం ఉపడ్ఢం దాయకస్స, ఉపడ్ఢం పటిగ్గాహకస్స హోతీతి నేసం లద్ధి. ఉపకణ్ణకేతి కణ్ణమూలే. అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం, హోతు కిం ఇమినాతి అత్థో. న చ పన తేతి ఏతే ఆయస్మన్తా దీఘరత్తం అవణ్ణకామా హుత్వా అవణ్ణం భాసన్తాపి అబ్భాచిక్ఖన్తా న జిరిదన్తి, అబ్భక్ఖానస్స అన్తం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అథ వా లజ్జనత్థే ఇదం జిరిదన్తీతి పదం దట్ఠబ్బం, న లజ్జన్తీతి అత్థో.
సీహసేనాపతివత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కప్పియభూమిఅనుజాననకథావణ్ణనా
౨౯౫. అభిలాపమత్తన్తి దేసనామత్తం. ఆమిసఖాదనత్థాయాతి తత్థ తత్థ ఛడ్డితస్స ఆమిసస్స ఖాదనత్థాయ. అనుప్పగేయేవాతి పాతోయేవ. ఓరవసద్దన్తి మహాసద్దం. తం పన అవత్వాపీతి అన్ధకట్ఠకథాయంవుత్తనయేన అవత్వాపి. పి-సద్దేన తథా వచనమ్పి అనుజానాతి. అట్ఠకథాసు వుత్తనయేనాతి సేసఅట్ఠకథాసు వుత్తనయేన. ‘‘కప్పియకుటిం కరోమా’తి వా, ‘కప్పియకుటీ’తి వా వుత్తే సాధారణలక్ఖణ’’న్తి సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్తఉస్సావనన్తికాకుటికరణలక్ఖణం. చయన్తి అధిట్ఠానం. యతో పట్ఠాయాతి యతో ఇట్ఠకతో సిలతో మత్తికాపిణ్డతో వా పట్ఠాయ. పఠమిట్ఠకాదీనం హేట్ఠా న వట్టన్తీతి భిత్తియా పఠమిట్ఠకాదీనం హేట్ఠా భూమియం పతిట్ఠాపియమానా ఇట్ఠకాదయో భూమిగతికత్తా ‘‘కప్పియకుటిం కరోమా’’తి వత్వా పతిట్ఠాపేతుం న వట్టన్తి. యది ఏవం భూమియం నిఖణిత్వా పతిట్ఠాపియమానా థమ్భా కస్మా తథా వత్వా పతిట్ఠాపేతుం వట్టన్తీతి ఆహ ‘‘థమ్భా పన…పే… వట్టన్తీ’’తి. సఙ్ఘసన్తకమేవాతి వాసత్థాయ కతం సఙ్ఘికసేనాసనం సన్ధాయ వదతి. భిక్ఖుసన్తకన్తి వాసత్థాయ ఏవ కతం భిక్ఖుస్స పుగ్గలికసేనాసనం. ముఖసన్నిధీతి ఇమినా అన్తోవుత్థదుక్కటమేవ దీపితం.
కప్పియభూమిఅనుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
కేణియజటిలవత్థుకథావణ్ణనా
౩౦౦. యేన ఆపణం తదవసరీతిఆదీసు ఆపణన్తి ఏకస్స నిగమస్సేతం అధివచనం. తస్మిం కిర నిగమే వీసతి ఆపణముఖసహస్సాని విభత్తాని అహేసుం. ఇతి సో ఆపణానం ఉస్సన్నత్తా ‘‘ఆపణ’’న్త్వేవ సఙ్ఖం గతో. తస్స పన నిగమస్స అవిదూరే నదీతీరే ఘనచ్ఛాయో రమణీయభూమిభాగో మహావనసణ్డో, తస్మిం భగవా విహరతి. కేణియోతి తస్స నామం. జటిలోతి ఆహరిమజటాధరో తాపసో. సో కిర బ్రాహ్మణమహాసాలో, ధనరక్ఖణత్థాయ పన తాపసపబ్బజ్జం సమాదాయ రఞ్ఞో పణ్ణాకారం దత్వా భూమిభాగం గహేత్వా తత్థ అస్సమం కారేత్వా పఞ్చహి సకటసతేహి వణిజ్జం పయోజేత్వా కులసహస్సస్స నిస్సయో హుత్వా వసతి. అస్సమేపి చస్స ఏకో తాలరుక్ఖో దివసే దివసే ఏకం సోవణ్ణమయం ఫలం ముఞ్చతీతి వదన్తి. సో దివా కాసావాని ధారేతి, జటా చ బన్ధతి, రత్తిం కామసమ్పత్తిం అనుభవతి.
పవత్తారోతి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౮౫; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౭; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౯౨) పవత్తయితారో, పావచనవసేన వత్తారోతి అత్థో. యేసన్తి యేసం సన్తకం. మన్తపదన్తి మన్తసద్దే బహికత్వా రహో భాసితబ్బట్ఠేన మన్తా ఏవ తంతంఅత్థపటిపత్తిహేతుతాయ పదన్తి మన్తపదం, వేదవచనం. గీతన్తి అట్ఠకాదీహి దసహి పోరాణబ్రాహ్మణేహి ఉదాత్తానుదాత్తాదిసరసమ్పత్తివసేన సజ్ఝాయితం. పవుత్తన్తి పావచనవసేన అఞ్ఞేసం వుత్తం, వాచితన్తి అత్థో. సమిహితన్తి సముపబ్యూళ్హం రాసికతం, ఇరువేదయజువేదసామవేదాదివసేన తత్థాపి పచ్చేకం మన్తబ్రాహ్మణాదివసేన సజ్ఝాయనవాచకాదివసేన చ పిణ్డం కత్వా ఠపితన్తి అత్థో. తదనుగాయన్తీతి ఏతరహి బ్రాహ్మణా తం తేహి పుబ్బే గీతం అనుగాయన్తి అనుసజ్ఝాయన్తి. తదనుభాసన్తీతి తం అనుభాసన్తి, ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం. భాసితమనుభాసన్తీతి తేహి భాసితం సజ్ఝాయితం అనుసజ్ఝాయన్తి. వాచితమనువాచేన్తీతి తేహి అఞ్ఞేసం వాచితం అనువాచేన్తి. సేయ్యథిదన్తి తే కతమేతి అత్థో. అట్ఠకోతిఆదీని తేసం నామాని. తే కిర దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డేన యథాకమ్మూపగఞాణేన సత్తానం కమ్మస్సకతాదిం పుబ్బేనివాసఞాణేన అతీతకప్పే బ్రాహ్మణానం మన్తజ్ఝేనవిధిఞ్చ ఓలోకేత్వా పరూపఘాతం అకత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధస్స భగవతో వట్టసన్నిస్సితేన వచనేన సహ సంసన్దిత్వా మన్తే గన్థేసుం. అపరాపరే పన ఓక్కాకరాజకాలాదీసు ఉప్పన్నబ్రాహ్మణా పాణాతిపాతాదీని పక్ఖిపిత్వా తయో వేదే భిన్దిత్వా బుద్ధవచనేన సద్ధిం విరుద్ధే అకంసు. రత్తిభోజనం రత్తి, తతో ఉపరతాతి రత్తూపరతా. అతిక్కన్తే మజ్ఝన్హికే యావ సూరియత్థఙ్గమనా భోజనం వికాలభోజనం నామ, తతో విరతత్తా విరతా వికాలభోజనా. పటియాదాపేత్వాతి సప్పిమధుసక్కరాదీహి చేవ మరిచేహి చ సుసఙ్ఖతం పానం పటియాదాపేత్వా.
‘‘మహా ఖో కేణియ భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి కస్మా భగవా పునప్పునం పటిక్ఖిపి? తిత్థియానం పటిక్ఖేపపసన్నతాయ. తిత్థియా హి ‘‘అహో వతాయం అప్పిచ్ఛో, యో నిమన్తియమానోపి న సాదియతీ’’తి ఉపనిమన్తియమానస్స పటిక్ఖేపే పసీదన్తీతి కేచి, అకారణఞ్చేతం. నత్థి బుద్ధానం పచ్చయహేతు ఏవరూపం కోహఞ్ఞం, అయం పన అడ్ఢతేలసాని భిక్ఖుసతాని దిస్వా ఏత్తకానంయేవ భిక్ఖం పటియాదేస్సతి, స్వేవ సేలో బ్రాహ్మణో తీహి పురిససతేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సతి, అయుత్తం ఖో పన నవకే అఞ్ఞతో పేసేత్వా ఇమేహేవ సద్ధిం గన్తుం, ఇమే వా అఞ్ఞతో పేసేత్వా నవకేహి సద్ధిం గన్తుం. అథాపి సబ్బేవ గహేత్వా గమిస్సామి, భిక్ఖాహారో నప్పహోస్సతి. తతో భిక్ఖూసు పిణ్డాయ చరన్తేసు మనుస్సా ఉజ్ఝాయిస్సన్తి ‘‘చిరస్సమ్పి కేణియో సమణం గోతమం నిమన్తేత్వా యాపనమత్తం దాతుం నాసక్ఖీ’’తి, సయఞ్చ విప్పటిసారీ భవిస్సతి. పటిక్ఖేపే పన కతే ‘‘సమణో గోతమో పునప్పునం ‘త్వఞ్చ బ్రాహ్మణేసు అభిప్పసన్నో’తి బ్రాహ్మణానం నామం గణ్హాతీ’’తి చిన్తేత్వా బ్రాహ్మణేపి నిమన్తేతుకామో భవిస్సతి, తతో బ్రాహ్మణే పాటియేక్కం నిమన్తేస్సతి, తే తేన నిమన్తితా భిక్ఖూ హుత్వా భుఞ్జిస్సన్తి, ఏవమస్స సద్ధా అనురక్ఖితా భవిస్సతీతి పునప్పునం పటిక్ఖిపి. కిఞ్చాపి ఖో భో గోతమాతి ఇమినా ఇదం దీపేతి ‘‘భో గోతమ, కిం జాతం, యది అహం బ్రాహ్మణేసు అభిప్పసన్నో, అధివాసేతు భవం గోతమో, అహం బ్రాహ్మణానమ్పి దాతుం సక్కోమి తుమ్హాకమ్పీ’’తి. ఠపేత్వా ధఞ్ఞఫలరసన్తి ఏత్థ తణ్డులధోవనోదకమ్పి ధఞ్ఞరసోయేవాతి వదన్తి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురసన్తి ఏత్థ నిక్కసటో ఉచ్ఛురసో సత్తాహకాలికోతి వేదితబ్బం.
ఇమాహి గాథాహీతి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౦౦) ఇమాహి కేణియస్స చిత్తానుకూలాహి గాథాహి. తత్థ అగ్గిపరిచరియం వినా బ్రాహ్మణానం యఞ్ఞాభావతో ‘‘అగ్గిహుత్తముఖా యఞ్ఞా’’తి వుత్తం, అగ్గిహుత్తసేట్ఠా అగ్గిజుహనప్పధానాతి అత్థో. బ్రాహ్మణా హి ‘‘అగ్గిముఖా దేవా’’తి అగ్గిజుహనపుబ్బకం యఞ్ఞం విదహన్తి. వేదే సజ్ఝాయన్తేహి పఠమం సజ్ఝాయితబ్బతో సావిత్తీ ‘‘ఛన్దసో ముఖ’’న్తి వుత్తా, సావిత్తీ వేదస్స పుబ్బఙ్గమాతి అత్థో తంపుబ్బకత్తా వేదసవనస్స. మనుస్సానం సేట్ఠభావతో రాజా ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. ఓగాహన్తీనం నదీనం ఆధారభావతో గన్తబ్బట్ఠానభావేన పటిసరణతో చ సాగరో ‘‘ముఖ’’న్తి వుత్తో. చన్దసమాయోగేన ‘‘అజ్జ కత్తికా, అజ్జ రోహిణీ’’తి సఞ్ఞాయనతో నక్ఖత్తాని అభిభవిత్వా ఆలోకకరణతో నక్ఖత్తేహి అతివిసేససోమ్మభావతో చ ‘‘నక్ఖత్తానం ముఖం చన్దో’’తి వుత్తం. ‘‘దీపసిఖా అగ్గిజాలా అసనివిచక్క’’న్తి ఏవమాదీనం తపన్తానం విజ్జులతానం అగ్గత్తా ఆదిచ్చో ‘‘తపతం ముఖ’’న్తి వుత్తో. దక్ఖిణేయ్యానం పన అగ్గత్తా విసేసేన తస్మిం సమయే బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం సన్ధాయ ‘‘పుఞ్ఞం ఆకఙ్ఖమానానం, సఙ్ఘో వే యజతం ముఖ’’న్తి వుత్తం. తేన సఙ్ఘో పుఞ్ఞస్స ఆయముఖం అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావేనాతి దస్సేతి.
కేణియజటిలవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రోజమల్లవత్థుకథావణ్ణనా
౩౦౧. రోజవత్థుమ్హి విహారోతి గన్ధకుటిం సన్ధాయ ఆహంసు. అతరమానోతి అతురన్తో, సణికం పదప్పమాణట్ఠానే పదం నిక్ఖిపన్తో వత్తం కత్వా సుసమ్మట్ఠం ముత్తాదలసిన్దువారసన్థరసదిసం వాలికం అవినాసేన్తోతి అత్థో. ఆళిన్దన్తి పముఖం. ఉక్కాసిత్వాతి ఉక్కాసితసద్దం కత్వా. అగ్గళన్తి కవాటం. ఆకోటేహీతి అగ్గనఖేన ఈసకం కుఞ్చికఛిద్దసమీపే కోటేహీతి వుత్తం హోతి. ద్వారం కిర అతిఉపరి అమనుస్సా, అతిహేట్ఠా తిరచ్ఛానజాతికా కోటేన్తి, తథా అకోటేత్వా మజ్ఝే ఛిద్దసమీపే మనుస్సా కోటేన్తి, ఇదం ద్వారకోటకవత్తన్తి దీపేన్తా వదన్తి. వివరి భగవా ద్వారన్తి న భగవా ఉట్ఠాయ ద్వారం వివరి, వివరతూతి పన హత్థం పసారేసి. తతో ‘‘భగవా తుమ్హేహి అనేకాసు కప్పకోటీసు దానం దదమానేహి న సహత్థా ద్వారవివరణకమ్మం కత’’న్తి సయమేవ ద్వారం వివటం. తం పన యస్మా భగవతో మనేన వివటం, తస్మా ‘‘వివరి భగవా ద్వార’’న్తి వుత్తం.
రోజమల్లవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
వుడ్ఢపబ్బజితవత్థుకథావణ్ణనా
౩౦౩. ఆతుమావత్థుమ్హి అఞ్ఞతరో వుడ్ఢపబ్బజితోతి సుభద్దో నామ అఞ్ఞతరో భిక్ఖు వుడ్ఢకాలే పబ్బజితత్తా ‘‘వుడ్ఢపబ్బజితో’’తి వుత్తో. ద్వే దారకాతి సామణేరభూమియం ఠితా ద్వే పుత్తా. నాళియావాపకేనాతి నాళియా చేవ థవికాయ చ. సంహరింసూతి యస్మా మనుస్సా తే దారకే మఞ్జుభాణినే పటిభానవన్తే దిస్వా కారేతుకామాపి అకారేతుకామాపి కారేన్తియేవ, కతకాలే చ ‘‘కిం గణ్హిస్సథ తాతా’’తి పుచ్ఛన్తి. తే వదన్తి ‘‘న అమ్హాకం అఞ్ఞేన కేనచి అత్థో, పితా పన నో భగవతో ఆగతకాలే యాగుదానం కాతుకామో’’తి. తం సుత్వా మనుస్సా అపరిగణేత్వావ యం తే సక్కోన్తి హరితుం, సబ్బం దేన్తి. యమ్పి న సక్కోన్తి, మనుస్సేహి పేసేన్తి. తస్మా తే దారకా బహుం లోణమ్పి తేలమ్పి సప్పిమ్పి తణ్డులమ్పి ఖాదనీయమ్పి సంహరింసు.
ఆతుమాయం విహరతీతి ఆతుమం నిస్సాయ విహరతి. భుసాగారేతి భుసమయే అగారకే. తత్థ కిర మహన్తం పలాలపుఞ్జం అబ్భన్తరతో పలాలం నిక్కడ్ఢిత్వా సాలాసదిసం పబ్బజితానం వసనయోగ్గట్ఠానసదిసం కతం, తదా భగవా తత్థ వసి. అథ భగవతి ఆతుమం ఆగన్త్వా భుసాగారకం పవిట్ఠే సుభద్దో సాయన్హసమయం గామద్వారం గన్త్వా మనుస్సే ఆమన్తేసి ‘‘ఉపాసకా నాహం తుమ్హాకం సన్తికా అఞ్ఞం కిఞ్చి పచ్చాసీసామి, మయ్హం దారకేహి ఆనీతతేలాదీనియేవ సఙ్ఘస్స పహోన్తి, హత్థకమ్మమత్తం మే దేథా’’తి. కిం, భన్తే, కరోమాతి? ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ గణ్హథా’’తి సబ్బూపకరణాని గాహేత్వా విహారే ఉద్ధనాని కారేత్వా ఏకం కాళకం కాసావం నివాసేత్వా తాదిసమేవ పారుపిత్వా ‘‘ఇదం కరోథ, ఇదం కరోథా’’తి సబ్బరత్తిం విచారేన్తో సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా భోజ్జయాగుఞ్చ మధుగోళకఞ్చ పటియాదాపేసి. భోజ్జయాగు నామ పఠమం భుఞ్జిత్వా పాతబ్బయాగు, తత్థ సప్పిమధుఫాణితమచ్ఛమంసపుప్ఫఫలరసాది యంకిఞ్చి ఖాదనీయం నామ, సబ్బం పవిసతి, కీళితుకామానం సీసమక్ఖనయోగ్గా హోతి సుగన్ధగన్ధా.
అథ భగవా కాలస్సేవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో పిణ్డాయ చరితుం ఆతుమగామనగరాభిముఖో పాయాసి. మనుస్సా తస్స ఆరోచేసుం ‘‘భగవా పిణ్డాయ గామం పవిసతి, తయా కస్స యాగు పటియాదితా’’తి. సో యథానివత్థపారుతేహేవ తేహి కాళకకాసావేహి ఏకేన హత్థేన దబ్బిఞ్చ కటచ్ఛుఞ్చ గహేత్వా బ్రహ్మా వియ దక్ఖిణజాణుమణ్డలం భూమియం పతిట్ఠాపేత్వా వన్దిత్వా ‘‘పటిగ్గణ్హాతు మే, భన్తే, భగవా యాగు’’న్తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో సో వుడ్ఢపబ్బజితో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన బహుతరం యాగుం పటియాదాపేత్వా భగవతో ఉపనామేసీ’’తి. జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీతిఆది వుత్తనయమేవ. కుతాయన్తి కుతో అయం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
౩౦౪. దసభాగం దత్వాతి దసమభాగం దత్వా. తేనేవాహ ‘‘దస కోట్ఠాసే కత్వా ఏకో కోట్ఠాసో భూమిసామికానం దాతబ్బో’’తి.
వుడ్ఢపబ్బజితవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుమహాపదేసకథావణ్ణనా
౩౦౫. పరిమద్దన్తాతి ఉపపరిక్ఖన్తా. పత్తుణ్ణదేసే సఞ్జాతవత్థం పత్తుణ్ణం. కోసేయ్యవిసేసోతి హి అభిధానకోసే వుత్తం. చీనదేసే సోమారదేసే చ సఞ్జాతవత్థాని చీనసోమారపటాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిమయికం ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. తం ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసంయేవ అనులోమం. దేవతాహి దిన్నచీవరం దేవదత్తియం. తం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం జాలినీదేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థసదిసం. తమ్పి ఖోమాదీనఞ్ఞేవ అనులోమం హోతి తేసు అఞ్ఞతరభావతో. ద్వే పటా దేసనామేనేవ వుత్తాతి తేసం సరూపదస్సనపరమేతం, నాఞ్ఞం నివత్తనపరం పత్తుణ్ణపటస్సపి దేసనామేనేవ వుత్తత్తా. తుమ్బాతి భాజనాని. ఫలతుమ్బోతి లాబుఆది. ఉదకతుమ్బోతి ఉదకుక్ఖిపనకకుటకో. కిలఞ్జచ్ఛత్తన్తి వేళువిలీవేహి వాయిత్వా కతఛత్తం. సమ్భిన్నరసన్తి సమ్మిస్సితరసం. పానకం పటిగ్గహితం హోతీతి అమ్బపానాదిపానకం పటిగ్గహితం హోతి, తం వికాలేపి కప్పతి అసమ్భిన్నరసత్తా. తేన తదహుపటిగ్గహితేన సద్ధిన్తి తేన సత్తాహకాలికేన తదహుపటిగ్గహితేన సద్ధిం. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చతుమహాపదేసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
భేసజ్జక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.