వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా

సేయ్యథిదన్తి తం కతమం, తం కథన్తి వా అత్థో. అనియమనిద్దేసవచనన్తి అత్తనో అత్థం సరూపేన నియమేత్వా నిద్దిసతీతి నియమనిద్దేసో, న నియమనిద్దేసో అనియమనిద్దేసో. సోవ వుచ్చతే అనేనాతి వచనన్తి అనియమనిద్దేసవచనం. తస్సాతి తేనాతిపదస్స. పరివితక్కోతి ‘‘కతమేసానం ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తిఆదినా (పారా. ౧౮) పవత్తో. పుబ్బే వా పచ్ఛా వాతి తేనాతిపదతో హేట్ఠా వుత్తపాఠే వా ఉపరి వక్ఖమానపాఠే వాతి అత్థో. అత్థతో సిద్ధేనాతి సామత్థియతో సిద్ధేన. తత్రిదం ముఖమత్తనిదస్సనన్తి తస్సా యథావుత్తయుత్తియా పరిదీపనే ఇదం ఉపాయమత్తనిదస్సనం. ముఖం ద్వారం ఉపాయోతి హి అత్థతో ఏకం.

సమయసద్దో దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి సమయసద్దస్స సమవాయో అత్థోతి సమ్బన్ధో. కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయాతి ఏత్థ కాలో నామ ఉపసఙ్కమనస్స యుత్తకాలో, సమయో నామ సరీరబలాదికారణసమవాయో, తే ఉపాదాయ పటిచ్చాతి అత్థో. ఖణోతి ఓకాసో. బుద్ధుప్పాదాదయో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో. సో ఏవ సమయో. తేనేవ ‘‘ఏకోవా’’తి వుత్తం. మహాసమయోతి మహాసమూహో. పవనస్మిన్తి వనసణ్డే. సమయోపి ఖో తే భద్దాలీతి ఏత్థ సమయోతి సిక్ఖాపదావిలఙ్ఘనస్స హేతు, కో సో? అత్తనో విప్పటిపత్తియా భగవతో జాననం, సో సమయసఙ్ఖాతో హేతు తస్సా అప్పటివిద్ధోతి అత్థో. భగవాతిఆది తస్స పటివిజ్ఝనాకారదస్సనం. ఉగ్గహమానోతి కిఞ్చి కిఞ్చి ఉగ్గహేతుం సమత్థతాయ ఉగ్గహమానో, సుమనపరిబ్బాజకస్సేవేతం నామం. సమయం దిట్ఠిం పవదన్తి ఏత్థాతి సమయప్పవాదకో, మల్లికాయ ఆరామో. స్వేవ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరురుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘తిన్దుకాచీర’’న్తి చ, ఏకావ నివాసా సాలా ఏత్థాతి ‘‘ఏకసాలకో’’తి చ వుచ్చతి. అత్థాభిసమయాతి యథావుత్తస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికస్స అత్థస్స హితస్స పటిలాభతో. మానాభిసమయాతి మానప్పహానా. పీళనట్ఠోతి పీళనం తంసమఙ్గినో హింసనం, అవిప్ఫారికతాకరణం, పీళనమేవ అత్థో పీళనట్ఠో. సన్తాపోతి దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం. విపరిణామోతి జరాయ మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామేతబ్బతా అభిసమేతబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బోతి అభిసమయో, సోవ అభిసమయట్ఠో, పీళనాదీని.

ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారేపి సఉపసగ్గో అభిసమయసద్దో ఉద్ధటో. తత్థ సఙ్గమవసేన పచ్చయానం ఫలుప్పాదనం పటి అయనం ఏకతో పవత్తి ఏత్థాతి సమయో, సమవాయో. వివట్టూపనిస్సయసఙ్గమే సతి ఏన్తి ఏత్థ సత్తా పవత్తన్తీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ సఙ్ఖతధమ్మో, సయం వా ఏతి ఆగచ్ఛతి విగచ్ఛతి చాతి సమయో, కాలో. సమేన్తి అవయవా ఏతస్మిం, సయం వా తేసూతి సమయో, సమూహో. పచ్చయన్తరసఙ్గమే ఏతి ఆగచ్ఛతి ఏతస్మా ఫలన్తి సమయో, హేతు. సఞ్ఞావసేన విపల్లాసతో ధమ్మేసు ఏతి అభినివిసతీతి సమయో, దిట్ఠి. సమీపం అయనం ఉపగమనం సమయో, పటిలాభో. సమ్మదేవ సహితానం వాచానం అయనం విగమోతి సమయో, పహానం. సమ్మదేవ, సహితానం వా సచ్చానం అయనం జాననన్తి సమయో, పటివేధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

ఏత్థ చ సమయసద్దస్స సామఞ్ఞేన అనేకత్థతా వుత్తా. న హి ఏకస్మిం అత్థవిసేసే వత్తమానో సద్దో తదఞ్ఞేపి వత్తతి. తస్మా అత్థా వియ తంతంవాచకా సమయసద్దాపి భిన్నా ఏవాతి గహేతబ్బా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థుద్ధారేసు.

తత్థ తథాతి తేసు సుత్తాభిధమ్మేసు ఉపయోగభుమ్మవచనేహి. ఇధాతి వినయే, అఞ్ఞథాతి కరణవచనేన. అచ్చన్తమేవాతి నిరన్తరమేవ. భావో నామ కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరూపలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, యథా ఉదయే సతి చన్దే జాతో రాజపుత్తోతి. అధికరణఞ్హీతిఆది అభిధమ్మే సమయసద్దో కాలసమూహఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు అత్థేసు వత్తతి, న వినయే వియ కాలే ఏవ, తేసు చ కాలసమూహత్థా ద్వే తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం అధికరణభావేన నిద్దిసితుం యుత్తా. ఖణసమవాయహేతుఅత్థా పన తయోపి అత్తనో భావేన ఫస్సాదీనం భావస్స ఉపలక్ఖణభావేన నిద్దిసితుం యుత్తాతి విభావనముఖేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతుం వుత్తం. తత్థ యస్మిఞ్హి కాలే, ధమ్మసమూహే వా సమయే అధికరణభూతే కుసలం ఉప్పన్నం, తస్మిఞ్ఞేవ కాలే, ధమ్మసమూహే వా సమయే ఫస్సాదయో హోన్తీతి ఏవం అధికరణత్థయోజనా, యస్మిం పన ఖణే, సమవాయే హేతుమ్హి వా సమయే సతి విజ్జమానే కుసలం ఉప్పన్నం, తస్మిఞ్ఞేవ ఖణాదిమ్హి సమయేపి విజ్జమానే ఫస్సాదయో హోన్తీతి భావేనభావలక్ఖణత్థయోజనా చ వేదితబ్బా.

హోతి చేత్థాతి ఏత్థ యథావుత్తఅత్థవిసయే సఙ్గహగాథా హోతి. అఞ్ఞత్రాతి సుత్తాభిధమ్మేసు. అభిలాపమత్తభేదోతి దేసనావిలాసతో సద్దమత్తేనేవ భేదో, న అత్థతో.

అవిసేసేనాతి సామఞ్ఞేన. ఇరియాపథోతిఆదీసు ఇరియాయ సబ్బద్వారికకిరియాయ పథో పవత్తనట్ఠానం తబ్బినిముత్తకమ్మస్స అభావాతి ఠానాదయో ఇరియాపథో, సోవ విహారో. బ్రహ్మభూతా సేట్ఠభూతా పరహితచిత్తాదివసప్పవత్తితో మేత్తాదయో బ్రహ్మవిహారో నామ. తదవసేసా పన మహగ్గతా సబ్బనీవరణవిగమనాదిసిద్ధేన జోతనాదిఅత్థేన దిబ్బవిహారో నామ. బ్రహ్మవిహారభావేన విసుం గహితత్తా మేత్తాదయో ఇధ అసఙ్గహితా. అరియానమేవ విహారోతి ఫలసమాపత్తియో అరియవిహారో నామ.

రుక్ఖాదిమూలేయేవ మూలసద్దస్స నిరుళ్హభావం దస్సేతుం అపరేన మూలసద్దేన విసేసేత్వా ‘‘మూలమూలే’’తి వుత్తం, యథా దుక్ఖదుక్ఖన్తి (విభ. అట్ఠ. ౧౯౦). లోభాదీనం దోసమూలాదిచిత్తాసాధారణత్తా ‘‘అసాధారణహేతుమ్హీ’’తి వుత్తం.

తత్థ సియాతి తత్థ వేరఞ్జాయన్తిఆదీసు పదేసు కస్సచి చోదనా సియాతి అత్థో. ఉభయథా నిదానకిత్తనస్స పన కిం పయోజనన్తి? ఆహ గోచరగామనిదస్సనత్థన్తిఆది. తత్థ అస్సాతి భగవతో.

కిలమోవ కిలమథో, అత్తనో అత్తభావస్స కిలమథో అత్తకిలమథో, తస్స అను అను యోగో పునప్పునం పవత్తనం అత్తకిలమథానుయోగో. వత్థుకామారమ్మణే సుఖే సమ్పయోగవసేన లీనా యుత్తా, కామతణ్హా, తంసహచరితే కామే సుఖే వా ఆరమ్మణభూతే అల్లీనా పవత్తతీతి కామసుఖల్లికా తణ్హా, తస్సా కామసుఖల్లికాయ అను అను యోగో కామసుఖల్లికానుయోగో. లోకే సంవడ్ఢభావన్తి ఆమిసోపభోగేన సంవడ్ఢితభావం. ఉప్పజ్జమానో బహుజనహితాదిఅత్థాయేవ ఉప్పజ్జతీతి యోజనా.

దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతత్తా సఙ్ఘోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ఆహ దిట్ఠీతిఆది. ఏత్థ చ ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా. ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని…పే… సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తానఞ్చ సీలానం సామఞ్ఞసఙ్ఖాతేన సఙ్ఘాతో సఙ్ఘటితో సమణగణో, తేనాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఘాతేనా’’తి వా పాఠేనేత్థ భవితబ్బం, తస్స దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞభూతేన సంహననేన సఙ్ఘాతో సమణగణో, తేనాతి అత్థో. ఏవఞ్హి పాఠే సద్దతో అత్థో యుత్తతరో హోతి. అస్సాతి మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స.

బ్రహ్మం అణతీతి ఏత్థ బ్రహ్మ-సద్దేన వేదో వుచ్చతి, సో మన్తబ్రహ్మకప్పవసేన తివిధో. తత్థ ఇరువేదాదయో తయో వేదా మన్తా, తే చ పధానా, ఇతరే పన సన్నిస్సితా, తేన పధానస్సేవ గహణం. మన్తే సజ్ఝాయతీతి ఇరువేదాదికే మన్తసత్థే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. ఇరువేదాదయో హి గుత్తభాసితబ్బతాయ ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, సమితపాపత్తా సమణో’’తి యథావుత్తమత్థద్వయం ఉదాహరణద్వయేన విభావేతుం వుత్తఞ్హేతన్తిఆది వుత్తం. ‘‘సమితత్తా హి పాపానం ‘సమణో’తి పవుచ్చతీ’’తి హి ఇదం వచనం గహేత్వా ‘‘సమితపాపత్తా ‘సమణో’తి వుచ్చతీ’’తి వుత్తం, బాహితపాపోతి ఇదం పన అఞ్ఞస్మిం గాథాబన్ధే వుత్తవచనం. యథాభుచ్చగుణాధిగతన్తి యథాభూతగుణాధిగతం. సకిఞ్చనోతి సదోసో.

గోత్తవసేనాతి ఏత్థ గం తాయతీతి గోత్తం, గో-సద్దేన చేత్థ అభిధానం బుద్ధి చ వుచ్చతి. కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన, పరిహానియాతి అత్థో. తతో పరన్తి వేరఞ్జాయన్తిఆదివచనం. ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఇత్థం ఇమం పకారం భూతో ఆపన్నోతి ఇత్థమ్భూతో, తస్స ఆఖ్యానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం, సోయేవత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో. అథ వా ‘‘ఇత్థం ఏవంపకారో భూతో జాతో’’తి ఏవం కథనత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో, తస్మిం ఉపయోగవచనన్తి అత్థో. ఏత్థ చ అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనప్పకారస్స దీపనతో, తేన యోగతో తం ఖో పన భవన్తం గోతమన్తి ఇదం ఉపయోగవచనం సామిఅత్థేపి సమానే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి.

ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సాధు దేవదత్తో మాతరమభీతి ఏత్థ అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనం కతం, ఏవమిధాపి తం ఖో పన భవన్తం గోతమం అభి ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో ఉగ్గతోతి అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనన్తి. సాధు దేవదత్తో మాతరమభీతి ఏత్థ హి ‘‘దేవదత్తో మాతరమభి మాతరి విసయే మాతుయా వా సాధూ’’తి ఏవం అధికరణత్థే వా సామిఅత్థే వా భుమ్మవచనస్స సామివచనస్స వా పసఙ్గే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకేన అభిసద్దేన యోగే ఉపయోగవచనం కతం, యథా చేత్థ దేవదత్తో మాతువిసయే మాతుసమ్బన్ధీ వా సో వుత్తప్పకారప్పత్తోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపి భోతో గోతమస్స సమ్బన్ధీ కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనపకారప్పత్తోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తత్థ హి దేవదత్తగ్గహణం వియ ఇధ కిత్తిసద్దగ్గహణం, తత్థ మాతరన్తి వచనం వియ ఇధ తం ఖో పన భవన్తం గోతమన్తి వచనం, తత్థ సాధుసద్దగ్గహణం వియ ఇధ ఉగ్గతసద్దగ్గహణం వేదితబ్బం. కిత్తిసద్దోతి కిత్తిభూతో సద్దో, న కేవలోతి దస్సనత్థం విసేసితన్తి ఆహ ‘‘కిత్తి ఏవా’’తి. తతో కిత్తీతి థుతి, తస్సా పకాసకో సద్దో కిత్తిసద్దోతి దస్సేతుం ‘‘థుతిఘోసో వా’’తి వుత్తం.

సో భగవాతి ఏత్థ సోతి పసిద్ధియం, యో సో సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేన్తో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, సో లోకే అతిపాకటోతి ‘‘సో భగవా’’తి వుత్తం. భగవాతి చ ఇదం సత్థు నామకిత్తనం, న గుణకిత్తనం. పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనమేవ. ఇమినా చ ఇమినా చాతి ఏతేన అరహన్తిఆదిపదానం పచ్చేకం అనేకగుణగణం పటిచ్చ పవత్తభావం దస్సేతి.

సువిదూరవిదూరేతి ద్వీహి సద్దేహి అతివియ దూరేతి దస్సేతి, సువిదూరతా ఏవ హి విదూరతా. సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తాతి ఇమినా పచ్చేకబుద్ధాదీహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సేతి తేసం వాసనాయ అప్పహీనత్తా, వాసనా చ నామ నిక్కిలేసస్సాపి సకలఞేయ్యానవబోధాదిద్వారత్తయప్పయోగవిగుణతాహేతుభూతో కిలేసనిహితో ఆకారో చిరనిగళితపాదానం నిగళమోక్ఖేపి సఙ్కుచితతాగమనహేతుకో నిగళనిహితో ఆకారో వియ. యాయ పిలిన్దవచ్ఛాదీనం వసలవోహారాదివిగుణతా హోతి, అయం వాసనాతి గహేతబ్బా. ఆరకాతి ఏత్థ ఆకారస్స రస్సత్తం క-కారస్స చ హ-కారం సానుస్సరం కత్వా నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ఏవం ఉపరిపి యథారహం నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యఞ్చేతం సంసారచక్కన్తి సమ్బన్ధో. పుఞ్ఞాదీతి ఆది-సద్దేన అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారే సఙ్గణ్హాతి. ఆసవా ఏవ అవిజ్జాదీనం కారణత్తా సముదయోతి ఆహ ‘‘ఆసవసముదయమయేనా’’తి. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) హి వుత్తం. విపాకకటత్తారూపప్పభేదో తిభవో ఏవ రథో, తస్మిం తిభవరథే. సంసారచక్కన్తి యథావుత్తకిలేసకమ్మవిపాకసముదయో.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౮; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౬౭, ౯౯; బు. వం. అట్ఠ. ౫౮; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; చూళని. అట్ఠ. ౬) –

ఏవం వుత్తో సంసారోవ చక్కం వియ పరిబ్భమనతో చక్కం, తస్స చక్కస్స సబ్బే అరా హతాతి సమ్బన్ధో. అనేనాతి భగవతా. బోధీతి ఞాణం, తం ఏత్థ మణ్డం పసన్నం జాతన్తి బోధిమణ్డో. కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసున్తి అరహత్తమగ్గఞాణం వుత్తం, తం ఛిన్దితబ్బం అభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతం కమ్మం పరిచ్ఛిన్దతీతి దస్సేతుం కమ్మక్ఖయకరవిసేసనవిసిట్ఠం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం కతిపయఙ్గేహి సంసారచక్కం తదవసేసఙ్గేహి ఫలభూతనామరూపధమ్మేహి తిభవరథఞ్చ తస్మిం రథే యోజితసంసారచక్కారానం హననప్పకారఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బేహిపి ద్వాదసహి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేహి రథవిరహితమేవ కేవలం సంసారచక్కం, తస్స అరఘాతనప్పకారభేదఞ్చ దస్సేతుం అథవాతిఆది వుత్తం. తత్థ అనమతగ్గన్తి అను అను అమతగ్గం, సబ్బథా అనుగచ్ఛన్తేహిపి అవిఞ్ఞాతకోటికన్తి అత్థో. అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియోసానత్తాతి ఇదం సఙ్ఖారాదీనం దసన్నం అరభావేన ఏకత్తం సమారోపేత్వాతి వుత్తం. న హి తేసం పచ్చేకం అవిజ్జామూలకతా జరామరణపరియోసానతా చ అత్థి తథా పటిచ్చసముప్పాదపాళియం అవుత్తత్తా. అథ వా తేసమ్పి యథారహం అత్థతో అవిజ్జామూలకత్తం, అత్తనో అత్తనో లక్ఖణభూతఖణికజరామరణవసేన తప్పరియోసానతఞ్చ సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ తేసం పచ్చేకం అరభావో సిద్ధో హోతి.

ఏవం సబ్బాకారం సంసారచక్కమేవ దస్సేత్వా ఇదాని యేన ఞాణేన ఇమస్స సంసారచక్కస్స అరానం ఛేదో భగవతో సిద్ధో, తస్స ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౪; ౧.౪౫) మాతికా వుత్తత్తా భవచక్కావయవేసు అవిజ్జాదీసు పచ్చయపచ్చయుప్పన్నత్తా పరిగ్గహవసేన పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా పరతో తస్స అత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తేన ఏవమయం అవిజ్జాహేతూతిఆదికేన పటిసమ్భిదాపాళిసహితేన (పటి. మ. ౧.౪౫) పాఠేన సరూపతో ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తస్స చ తేసుయేవ అవిజ్జాదీసు చతుసఙ్ఖేపాదివసేన పవత్తివిభాగఞ్చ దస్సేత్వా తతో పరం ఇతి భగవాతిఆదిపాఠేన భగవతో తేన ధమ్మట్ఠితిఞాణేన పటిచ్చసముప్పాదస్స సబ్బాకారతో పటివిద్ధభావం దస్సేత్వా పున ఇమినా ధమ్మట్ఠితిఞాణేనాతిఆదినా భగవతో తేన ఞాణేన సంసారచక్కారానం విద్ధంసితభావం దస్సేతుం తత్థ దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాతిఆది వుత్తం. తత్థ తిణ్ణం ఆయతనానన్తి చక్ఖుసోతమనాయతనానం తిణ్ణం. ఏస నయో తిణ్ణం ఫస్సానన్తిఆదీసుపి. రూపతణ్హాదివసేన ఛ తణ్హాకాయా ఏవ వేదితబ్బా.

సగ్గసమ్పత్తిన్తి కామసుగతీసు సమ్పత్తిం. తథేవాతి కాముపాదానపచ్చయా ఏవ. బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిన్తి రూపీబ్రహ్మలోకసమ్పత్తిం. తేభూమకధమ్మవిసయస్స సబ్బస్సాపి రాగస్స కిలేసకామభావతో భవరాగోపి కాముపాదానమేవాతి ఆహ ‘‘కాముపాదానపచ్చయాయేవ మేత్తం భావేతీ’’తి. సేసుపాదానమూలికాసుపీతి దిట్ఠుపాదానసీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానమూలికాసుపి యోజనాసు. తత్రాయం యోజనానయో – ఇధేకచ్చో ‘‘నత్థి పరలోకో ఉచ్ఛిజ్జతి అత్తా’’తి (దీ. ని. ౧.౮౫-౮౬ అత్థతో సమానం) దిట్ఠిం గణ్హాతి, సో దిట్ఠుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆదినా, అపరో ‘‘అసుకస్మిం భవే అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి దిట్ఠిం గహేత్వా కామరూపారూపభవూపపత్తియా తం తం కుసలం కరోతీతిఆదినా చ దిట్ఠుపాదానమూలికా యోజనా, ఇమినావ నయేన అత్తవాదుపాదానమూలికా యోజనా వేదితబ్బా. అపరో ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తి అసుద్ధిమగ్గం ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి పరామసన్తో సీలబ్బతుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆదినా సబ్బభవేసు సీలబ్బతుపాదానమూలికా యోజనా వేదితబ్బా.

ఇదాని యస్స సంసారచక్కారానం ఘాతనసమత్థస్స ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స అవిజ్జాదిపచ్చయపఅగ్గహాకారం దస్సేతుం కామభవే చ అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో దస్సితో, తమేవ ఞాణం అవిజ్జాదీసు పవత్తిఆకారేన సద్ధిం పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ఏవమయన్తిఆదిమాహ. విసుద్ధిమగ్గటీకాయం పన ‘‘ఇదాని య్వాయం సంసారచక్కం దస్సేన్తేన కామభవే అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయభావో సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నభావో దస్సితో, తమేవ పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ఏవమయన్తిఆదిమాహా’’తి వుత్తం. సారత్థదీపనియా వినయటీకాయపి అయమేవ పాఠో లిఖితో. తత్థ చ కామభవే చ అవిజ్జాతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో సంసారచక్కం దస్సేన్తేన వుత్తో న హోతి తస్స చ అవిజ్జా నాభి, మూలత్తాతిఆదినా పుబ్బేవ దస్సితత్తా ఉపరి చక్కరూపతో పయోగత్తేన ఉపసంహారాభావా చ. ‘‘అపి చ తమేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావం నిగమనవసేన దస్సేన్తో’’తి చ వుత్తం, న చేత్థ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో నిగమనవసేన పధానత్తేన దస్సితో, అథ ఖో పచ్చయపరిగ్గహవసప్పవత్తం ధమ్మట్ఠితిఞాణమేవ యథావుత్తపచ్చయపరిగ్గహాకారస్స నిగమనవసేన దస్సితం. తథా హి ‘‘ఏవమయం అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే ధమ్మా హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం. అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జా హేతు…పే… ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౬) ధమ్మట్ఠితిఞాణమేవ పధానత్తేన దస్సితం. ‘‘అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా’’తిఆది పన పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి (పటి. మ. మాతికా ౪; ౧.౪౫) వుచ్చమానత్తా తస్స పచ్చయపరిగ్గహాకారపరిదీపనత్థం విసయత్తేన వుత్తం, న పధానత్తేన.

అయఞ్హేత్థ అత్థో – ఏవన్తి అనన్తరే వుత్తనయేన అయం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం హేతు, సఙ్ఖారా చ తేన హేతునా సముప్పన్నా. ఉభోపేతేతి యస్మా అయం అవిజ్జా పరపరికప్పితపకతిఇస్సరాది వియ అహేతుకా నిచ్చా ధువా న హోతి, అథ ఖో ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో సయమ్పి సహేతుకా సఙ్ఖతా అనిచ్చాయేవ హోతి, తస్మా ఉభోపేతే అవిజ్జాసఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నాయేవ. ఇతీతి ఏవం యథావుత్తనయేన పచ్చయపరిగ్గణ్హనే యా పఞ్ఞా, తం ధమ్మానం ఠితిసఙ్ఖాతే కారణే యాథావతో పవత్తత్తా ధమ్మట్ఠితిఞాణం నామాతి.

ఏత్థ హి ఞాణస్స విసయవిభావనవసేనేవ అవిజ్జాదీనం పచ్చయాదిభావో వుత్తో, న పధానత్తేన, ఞాణమేవ పనేత్థ పధానతో వుత్తం, తస్మా ఏతస్స ఞాణస్స పచ్చయపరిగ్గహాకారదస్సనత్థమేవ హేట్ఠాపి కామభవే చ అవిజ్జాతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయాదిభావో వుత్తో, ఇధాపి నిగమనవసేన ఉపసంహటో, న భవచక్కదస్సనత్థన్తి అయమేత్థ అత్తనో మతి.

తత్థ చ పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసు అదిట్ఠేసు హేతూనం పచ్చయభావోపి న సక్కా దట్ఠున్తి ‘‘సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా’’తి పచ్చయపరిగ్గహఞాణనిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౪౫) పచ్చయుప్పన్నధమ్మానమ్పి గహణం కతన్తి వేదితబ్బం. ఏతేన నయేనాతి అవిజ్జాయం వుత్తనయేన సఙ్ఖారా హేతు, విఞ్ఞాణం హేతుసముప్పన్నన్తిఆదినా సబ్బాని జాతిపరియోసానాని పదాని విత్థారేతబ్బాని.

ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గపాళియా ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స అవిజ్జాదీసు పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స తేసు పచ్చయేసు అఞ్ఞేహిపి ఆకారేహి పవత్తిఆకారం దస్సేతుం తత్థాతిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. సఙ్ఖిప్పన్తి ఏత్థ అవిజ్జాదయో హేతుసామఞ్ఞేన ఫలసామఞ్ఞేన వాతి సఙ్ఖేపో, సఙ్గహో, కోట్ఠాసో రాసీతి అత్థో. సో పన జాతితో దువిధోపి కాలభేదవసేన చతుబ్బిధో జాతో. పచ్చుప్పన్నో అద్ధాతి అనువత్తతి. తణ్హుపాదానభవా గహితా కిలేసకమ్మసామఞ్ఞతో తదవినాభావతో చ. అవిజ్జాదికిలేసవట్టమ్పి విపాకధమ్మధమ్మతాసరిక్ఖతాయ ఇధ కమ్మవట్టమేవాతి ఆహ ఇమే పఞ్చ ధమ్మాతిఆది. విపాకా ధమ్మాతిఆదీసు కమ్మజఅరూపక్ఖన్ధానమేవ విపాకసద్దవచనీయత్తేపి నామరూపాదిపదేసు రూపమిస్సమ్పి ఫలపఞ్చకం అరూపప్పధానతాయ చ తబ్బహులతాయ చ ‘‘విపాకవట్ట’’న్తి వుత్తం. విపాకప్పధానం వట్టం, విపాకబహులం వా వట్టన్తి అత్థో. కమ్మజపరియాయో వా ఏత్థ విపాక-సద్దో దట్ఠబ్బో. జాతిజరామరణాపదేసేనాతి పరమత్థధమ్మవినిముత్తజాతిజరామరణం నామ నత్థీతి తదపదేసేన తేసం కథనేన తంముఖేనాతి అత్థో. ఆకిరీయన్తి పకాసీయన్తీతి ఆకారా, అవిజ్జాదిసరూపా, తతో పచ్చయాకారతోతి అత్థో. ఏకో సన్ధీతి అవిచ్ఛేదప్పవత్తిహేతుభూతో హేతుఫలసన్ధి, దుతియో ఫలహేతుసన్ధి, తతియో హేతుఫలసన్ధీతి దట్ఠబ్బం.

ఏవం ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స అవిజ్జాదీసు అనేకేహి పకారేహి పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా ఇదాని తేహి, అవుత్తేహి చ సబ్బేహి ఆకారేహి భగవతో పటిచ్చసముప్పాదస్స పటివిద్ధభావం, తస్స చ ఞాణస్స ధమ్మట్ఠితిఞాణసద్దప్పవత్తినిమిత్తతం పటిసమ్భిదాపాళినయేన దస్సేతుం ఉపసంహారవసేన ఇతి భగవాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం, తేనాహ చతుసఙ్ఖేపన్తిఆది. సబ్బాకారతోతి ఇధ కామభవే చ అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయోతిఆదినా ఇధ వుత్తేహి చ అవుత్తేహి చ పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గాదీసు (విభ. ౨౨౫ ఆదయో) ఆగతేహి సబ్బేహి పకారేహి పటివిజ్ఝతి. తన్తి యేన ఞాణేన భగవా ఏవం జానాతి, తం ఞాణం. ఞాతట్ఠేనాతి జాననట్ఠేన. పజాననట్ఠేనాతి పటివిజ్ఝనట్ఠేన.

ఇదాని యమిదం ధమ్మట్ఠితిఞాణం పచ్చయపరిగ్గహాకారభేదేహి సద్ధిం పపఞ్చతో దస్సితం, తస్మిం అరఘాతే ఏతస్స ఉపయోగితం దస్సేతుం ఇమినా ధమ్మట్ఠితిఞాణేనాతిఆది వుత్తం. తత్థ ధమ్మట్ఠితిఞాణేన అరే హనీతి సమ్బన్ధో. కథన్తి? ఆహ ‘‘తే ధమ్మే’’తిఆది. తే అవిజ్జాదికే ధమ్మే మహావజిరఞాణావుధేన తేన ధమ్మట్ఠితిఞాణేన యథాభూతం ఞత్వా తేన బలవవిపస్సనావుధేన నిబ్బిన్దన్తో అరియమగ్గావుధేన విరజ్జన్తో విముచ్చన్తో అరే హనీతి యోజనా. అరియమగ్గఞాణమ్పి హి కిచ్చతో సముదయసచ్చాదిబోధతో ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి వుచ్చతి.

ఏకేకం ధమ్మక్ఖన్ధం ఏకేకవిహారేన పూజేమీతి ధమ్మక్ఖన్ధం ఆరబ్భ పవత్తాపి విహారకరణపూజా భగవతి పేమేనేవ పవత్తత్తా సధాతుకాదిచేతియపటిమణ్డితత్తా చ భగవతోవ పూజాతి ఆహ భగవన్తం ఉద్దిస్సాతిఆది. కిలేసారీన సో మునీతి ఏత్థ నిగ్గహీతలోపో, కిలేసారీనం హతత్తాతి అత్థో. పచ్చయాదీన చారహోతి ఏత్థాపి నిగ్గహీతలోపో దట్ఠబ్బో.

సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ సం-సద్దో సయన్తి అత్థే పవత్తతీతి ఆహ ‘‘సామ’’న్తి, అపరనేయ్యో హుత్వాతి అత్థో. సబ్బధమ్మానన్తి ఇదం కస్సచి విసయవిసేసస్స అగ్గహితత్తా సిద్ధం. పదేసగ్గహణే హి అసతి గహేతబ్బస్స నిప్పదేసతావ విఞ్ఞాయతి, యథా దిక్ఖితో న దదాతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా అత్థవిసేసానపేక్ఖా కత్తరియేవ బుద్ధ-సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా కమ్మవచనిచ్ఛాయ అభావతో. ‘‘సమ్మా సామం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి ఏత్తకమేవ హి ఇధ సద్దతో లబ్భతి. సబ్బధమ్మానన్తి ఇదం పన అత్థతో లబ్భమానం గహేత్వా వుత్తం, న హి బుజ్ఝనకిరియా అవిసయా యుజ్జతి. అభిఞ్ఞేయ్యేతి లక్ఖణాదితో అనిచ్చాదితో చ అభివిసిట్ఠేన లోకియలోకుత్తరఞాణేన జానితబ్బే చతుసచ్చధమ్మే. పరిఞ్ఞేయ్యేతి అనిచ్చాదివసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానితబ్బం దుక్ఖం అరియసచ్చమాహ. పహాతబ్బేతి సముదయసచ్చం. సచ్ఛికాతబ్బేతి నిరోధసచ్చం. బహువచననిద్దేసో పనేత్థ సోపాదిసేసాదికం పరియాయసిద్ధం భేదం అపేక్ఖిత్వా కతో.

అభిఞ్ఞేయ్యన్తి గాథాయ పహాతబ్బభావేతబ్బానం సముదయమగ్గసచ్చానం హేతుధమ్మానం గహణేనేవ తప్ఫలానం దుక్ఖసచ్చనిరోధసచ్చానమ్పి సిద్ధితో పరిఞ్ఞాతబ్బఞ్చ పరిఞ్ఞాతం సచ్ఛికాతబ్బఞ్చ సచ్ఛికతన్తి ఇదమ్పేత్థ సఙ్గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం, తేనాహ ‘‘తస్మా బుద్ధోస్మీ’’తి. యస్మా చత్తారిపి సచ్చాని మయా బుద్ధాని, తస్మా సబ్బమ్పి ఞేయ్యం బుద్ధోస్మి, అబ్భఞ్ఞాసిన్తి అత్థో.

విచిత్తవిసయపత్థనాకారప్పవత్తియా తణ్హా దుక్ఖవిచిత్తతాయ పధానకారణన్తి ఆహ ‘‘మూలకారణభావేనా’’తి. ఉభిన్నన్తి చక్ఖుస్స తంసముదయస్స చ. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం, న అభావమత్తం. తస్స అవత్థుత్తా సప్పచ్చయత్తాదిఅనేకభేదా సబ్బసఙ్గహితా. నిరోధప్పజాననాతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిరోధస్స పటివిజ్ఝనా. ఏకేకపదుద్ధారేనాపీతి చక్ఖు చక్ఖుసముదయోతిఆదినా ఏకేకకోట్ఠాసనిద్ధారణేనాపి, న దుక్ఖసచ్చాదిసామఞ్ఞతో ఏవాతి అధిప్పాయో. తణ్హాయపి సఙ్ఖారదుక్ఖపరియాపన్నతాయ పరిఞ్ఞేయ్యత్తా దుక్ఖసచ్చభావం దస్సేతుం ‘‘ఛ తణ్హాకాయా’’తి వుత్తం. యస్మిం పన అత్తభావే సా ఉప్పజ్జతి, తస్స మూలకారణభావేన సముట్ఠాపికా పురిమభవసిద్ధా తణ్హా సముదయసచ్చన్తి గహేతబ్బా. కసిణానీతి కసిణారమ్మణాని ఝానాని. ద్వత్తింసాకారాతి కేసాదయో తదారమ్మణజ్ఝానాని చ. నవ భవాతి కామభవాదయో తయో సఞ్ఞీభవాదయో తయో ఏకవోకారభవాదయో తయో చాతి నవ భవా. చత్తారి ఝానానీతి ఆరమ్మణవిసేసం అనపేక్ఖిత్వా సామఞ్ఞతో చత్తారి ఝానాని వుత్తాని. విపాకకిరియానమ్పి యథారహం సబ్బత్థ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ కుసలధమ్మానం ఉపనిస్సయభూతా తణ్హాసముట్ఠాపికాతి వేదితబ్బా, కిరియధమ్మానం పన తస్స అత్తభావస్స కారణభూతా తణ్హా. అనులోమతోతి ఏత్థ అవిజ్జా దుక్ఖసచ్చం, తంసముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా ఆసవా సముదయసచ్చన్తి యోజేతబ్బం. సఙ్ఖారాదీసు పన అవిజ్జాదయోవ సముదయసచ్చభావేన యోజేతబ్బా. తేనాతి తస్మా.

విజ్జాతి అత్తనో విసయం విదితం కరోతీతి విజ్జా. సమ్పన్నత్తాతి సమన్నాగతత్తా, సమ్పుణ్ణత్తా వా. తత్రాతి అమ్బట్ఠసుత్తే. మనోమయిద్ధియాతి ఏత్థ ‘‘ఇధ భిక్ఖు ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౬) వుత్తత్తా సరీరబ్భన్తరఝానమనేన అఞ్ఞస్స సరీరస్స నిబ్బత్తివసేన పవత్తా మనోమయిద్ధి నామ, సా అత్థతో ఝానసమ్పయుత్తా పఞ్ఞాయేవ. సత్త సద్ధమ్మా నామ సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం వీరియం సతి పఞ్ఞా చ. గచ్ఛతి అమతం దిసన్తి దుక్ఖనిత్థరణత్థికేహి దట్ఠబ్బతో అమతం నిబ్బానమేవ దిసం గచ్ఛతి, ఇమినా చ చరణానం సిక్ఖత్తయసఙ్గహితఅరియమగ్గభావతో నిబ్బానత్థికేహి ఏకంసేన ఇచ్ఛితబ్బతం దస్సేతి. ఇదానిస్సా విజ్జాచరణసమ్పదాయ సావకాదిఅసాధారణతం దస్సేతుం తత్థ విజ్జాసమ్పదాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఆసవక్ఖయవిజ్జావసేన సబ్బఞ్ఞుతా సిజ్ఝతి, చరణధమ్మభూతేసు ఝానేసు అన్తోగధాయ మహాకరుణాసమాపత్తియా వసేన మహాకారుణికతా సిజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘విజ్జా…పే… మహాకారుణికత’’న్తి. యథా తన్తి ఏత్థ తన్తి నిపాతమత్తం, యథా అఞ్ఞోపి విజ్జాచరణసమ్పన్నో బుద్ధో నియోజేతి, తథా అయమ్పీతి అత్థో. తేనాతి అనత్థపరివజ్జనఅత్థనియోజనేన. అత్తన్తపాదయోతి ఆది-సద్దేన పరన్తపఉభయన్తపా గహితా. అసజ్జమానో భవేసు అపచ్చాగచ్ఛన్తోతి పహీనానం పునానుప్పత్తితో న పున ఉపగచ్ఛన్తో.

తత్రాతి యుత్తవాచాభాసనే సాధేతబ్బే చేతం భుమ్మం. అభూతన్తి అభూతత్థం. అతచ్ఛన్తి తస్సేవ వేవచనం. అనత్థసంహితన్తి పిసుణాదిదోసయుత్తం. సమ్మాగదత్తాతి సున్దరవచనత్తా, గదనం గదో, కథనన్తి అత్థో. సున్దరో గదో వచనమస్సాతి ‘‘సుగదో’’తి వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ద-కారస్స త-కారం కత్వా ‘‘సుగతో’’తి వుత్తం.

సభావతోతి దుక్ఖసభావతో. లోకన్తి ఖన్ధాదిలోకం. యథావుత్తమత్థం సుత్తతో ఆహ యత్థాతిఆది. తత్థ యత్థాతి యస్మిం లోకన్తసఙ్ఖాతే నిబ్బానే. తన్తి లోకస్సన్తం, ఓకాసలోకే కాయగమనేన ఞాతబ్బం పత్తబ్బన్తి నాహం వదామీతి యోజనా. ఇదఞ్చ రోహితదేవపుత్తేన లోకస్స కాయగతివసేన అన్తగమనస్స పుచ్ఛితత్తా వుత్తం. అప్పత్వా లోకస్సన్తన్తి ఖన్ధాదిలోకం సన్ధాయ వుత్తం.

కిన్తే పదసా ఓకాసలోకపరిబ్భమనేన, పరిమితట్ఠానే ఏవ తం ఞాణగమనేన గచ్ఛన్తానం దస్సేమీతి దస్సేన్తో అపి చాతిఆదిమాహ. తత్థ బ్యామమత్తే కళేవరేతి సరీరే. తేన రూపక్ఖన్ధం దస్సేతి. ససఞ్ఞిమ్హీతి సఞ్ఞాసీసేన వేదనాదయో తయో ఖన్ధే. సమనకేతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధం. లోకన్తి ఖన్ధాదిలోకం, దుక్ఖన్తి అత్థో. లోకనిరోధన్తి నిబ్బానేన లోకస్స నిరుజ్ఝనం, నిబ్బానమేవ వా. అదేసమ్పి హి నిబ్బానం యేసం నిరోధాయ హోతి, ఉపచారతో తన్నిస్సితం వియ హోతీతి ‘‘బ్యామమత్తే కళేవరే లోకనిరోధమ్పి పఞ్ఞపేమీ’’తి వుత్తం, చక్ఖు లోకే పియరూపం, సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీతిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౪౦౧; విభ. ౨౦౪) వియ. కుదాచనన్తి కదాచిపి. అప్పత్వాతి అగ్గమగ్గేన అనధిగన్త్వా. తస్మాతి యస్మా తం గమనేన పత్తుం న సక్కా, తస్మా. హవేతి నిపాతమత్తం, ఏకంసత్థే వా. లోకవిదూతి సభావాదితో ఖన్ధాదిజాననకో. చతుసచ్చధమ్మానం అభిసమితత్తా సమితావీ, సమితకిలేసోతి వా అత్థో. నాసీసతి న పత్థేతి అప్పటిసన్ధికత్తా.

ఏవం సఙ్ఖేపతో లోకం దస్సేత్వా ఇదాని విత్థారతో తం దస్సేతుం అపి చ తయో లోకాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఇన్ద్రియబద్ధానం ఖన్ధానం సమూహసన్తానభూతో సత్తలోకో. సో హి రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ ‘‘సత్తో’’తి చ, లోకియన్తి ఏత్థ కమ్మకిలేసా తబ్బిపాకా చాతి ‘‘లోకో’’తి చ వుచ్చతి. అనిన్ద్రియబద్ధానం ఉతుజరూపానం సమూహసన్తానభూతో ఓకాసలోకో. సో హి సత్తసఙ్ఖారానం ఆధారతో ‘‘ఓకాసో’’తి చ, లోకియన్తి ఏత్థ తస్సాధారా చ ఆధేయ్యభూతాతి ‘‘లోకో’’తి చ పవుచ్చతి. ఇన్ద్రియానిన్ద్రియబద్ధా పన సబ్బేవ ఉపాదానక్ఖన్ధా పచ్చయేహి సఙ్ఖతట్ఠేన లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన చ ‘‘సఙ్ఖారలోకో’’తి చ వుచ్చతి. ఆహరతి అత్తనో ఫలన్తి ఆహారో, పచ్చయో. తేన తిట్ఠనసీలా ఉప్పజ్జిత్వా యావ భఙ్గా పవత్తనసీలాతి ఆహారట్ఠితికా, సబ్బే సఙ్ఖతధమ్మా. సబ్బే సత్తాతి చ ఇమినాపి వేనేయ్యానురూపతో పుగ్గలాధిట్ఠానత్తా దేసనాయ సఙ్ఖారావ గహితా.

యావతా చన్దిమసూరియా పరిహరన్తీతి యత్తకే ఠానే చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తి పవత్తన్తి. విరోచనాతి తేసం విరోచనహేతు ఓభాసనహేతూతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనం. దిసా భన్తీతి సబ్బా దిసా యావతా విగతన్ధకారా పఞ్ఞాయన్తి. అథ వా దిసాతి ఉపయోగబహువచనం. తస్మా విరోచమానా చన్దిమసూరియా యత్తకా దిసా భన్తి ఓభాసేన్తీతి అత్థో. తావ సహస్సధా లోకోతి తత్తకేన పమాణేన సహస్సప్పకారో ఓకాసలోకో, సహస్సచక్కవాళానీతి అత్థో. ఏత్థాతి సహస్సచక్కవాళే. వసోతి ఇద్ధిసఙ్ఖాతో వసో వత్తతీతి అత్థో.

తమ్పీతి తివిధమ్పి లోకం. అస్సాతి అనేన భగవతా సఙ్ఖారలోకోపి సబ్బథా విదితోతి సమ్బన్ధో. ఏకో లోకోతి య్వాయం హేట్ఠా వుత్తనయేన సబ్బసఙ్ఖతానం పచ్చయాయత్తవుత్తితో తేన సామఞ్ఞేన సఙ్ఖారలోకో ఏకో ఏకవిధో, ఏస నయో సేసేసుపి. సబ్బత్థాపి లోకియధమ్మావ లోకోతి అధిప్పేతా లోకుత్తరానం పరిఞ్ఞేయ్యత్తాభావా. ఉపాదానానం ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా ఉపాదానక్ఖన్ధా. సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి తథా తథా సముప్పన్నా పజాయేవ వుచ్చన్తి. నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో, ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో, హేట్ఠిమా చ తయో ఆరుప్పాతి ఇమా సత్తవిధా పజాయేవ విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి ఏత్థాతి విఞ్ఞాణట్ఠితియో నామ. తత్థ నానత్తం కాయో ఏతేసమత్థీతి నానత్తకాయా. నానత్తం సఞ్ఞా ఏతేసన్తి నానత్తసఞ్ఞినో. సఞ్ఞాసీసేనేత్థ పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం గహితం, ఏస నయో సేసేసుపి.

తత్థ సబ్బమనుస్సా చ ఛ కామావచరదేవా చ నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో నామ. తేసఞ్హి అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసతాయ నానా కాయో, పటిసన్ధిసఞ్ఞా చ నవవిధతాయ నానా. తీసు పఠమజ్ఝానభూమీసు బ్రహ్మకాయికా చేవ చతూసు అపాయేసు సత్తా చ నానత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో నామ. తేసు హి బ్రహ్మపారిసజ్జాదీనం తిణ్ణమ్పి సరీరం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసం, పటిసన్ధిసఞ్ఞా పన పఠమజ్ఝానవిపాకవసేన ఏకావ, తథా ఆపాయికానమ్పి, తేసం పన సబ్బేసం అకుసలవిపాకాహేతుకావ పటిసన్ధిసఞ్ఞా. దుతియజ్ఝానభూమికా చ పరిత్తాభ అప్పమాణాభ ఆభస్సరా ఏకత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో నామ. తేసఞ్హి సబ్బేసం ఏకప్పమాణోవ కాయో, పటిసన్ధిసఞ్ఞా పన దుతియతతియజ్ఝానవిపాకవసేన నానా హోతి. తతియజ్ఝానభూమియం పరిత్తసుభాదయో తయో, చతుత్థజ్ఝానభూమియం అసఞ్ఞసత్తవజ్జితా వేహప్ఫలా, పఞ్చ చ సుద్ధావాసాతి నవసు భూమీసు సత్తా ఏకత్తకాయా ఏకత్తసఞ్ఞినో నామ. ఆభానానత్తేన పన సబ్బత్థ కాయనానత్తం న గయ్హతి, సణ్ఠాననానత్తేనేవ గయ్హతీతి. అసఞ్ఞసత్తా విఞ్ఞాణాభావేన విఞ్ఞాణట్ఠితిసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛన్తి. నేవసఞ్ఞా నాసఞ్ఞాయతనం పన యథా సఞ్ఞాయ, ఏవం విఞ్ఞాణస్సాపి సుఖుమత్తా నేవవిఞ్ఞాణం నావిఞ్ఞాణం, తస్మా పరిబ్యత్తవిఞ్ఞాణకిచ్చవన్తేసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు న గయ్హతి. తస్మా సేసాని ఆకాసానఞ్చాయతనాదీని తీణియేవ గహితాని, తేహి సద్ధిం ఇమా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి వేదితబ్బా.

అట్ఠ లోకధమ్మాతి లాభో అలాభో యసో అయసో నిన్దా పసంసా సుఖం దుక్ఖన్తి ఇమే అట్ఠ లోకస్స సభావత్తా లోకధమ్మా. లాభాలాభాదిపచ్చయా ఉప్పజ్జనకా పనేత్థ అనురోధవిరోధా వా లాభాదిసద్దేహి వుత్తాతి వేదితబ్బా. నవ సత్తావాసాతి హేట్ఠా వుత్తా సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో ఏవ అసఞ్ఞసత్తచతుత్థారుప్పేహి సద్ధిం ‘‘నవ సత్తావాసా’’తి వుచ్చన్తి. సత్తా ఆవసన్తి ఏత్థాతి సత్తావాసా, సత్తనికాయో, అత్థతో తథా పవత్తా పజా ఏవ ఇధ సఙ్ఖారలోకభావేన గయ్హన్తీతి వేదితబ్బా. దసాయతనానీతి ధమ్మాయతనమనాయతనవజ్జితాని దస.

ఏత్థ చ తీసు భవేసు అస్సాదదస్సనవసేన తిస్సో వేదనావ లోకభావేన వుత్తా, తథా పచ్చయదస్సనవసేన చత్తారోవ ఆహారా. అత్తగ్గాహనిమిత్తదస్సనవసేన ఛ అజ్ఝత్తికానేవ ఆయతనాని. థూలసఞ్ఞీభవదస్సనవసేన సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియోవ, అనురోధవిరోధదస్సనవసేన అట్ఠ లోకధమ్మా వా, థూలాయతనదస్సనవసేన దసాయతనానేవ లోకభావేన వుత్తాని. తేసం గహణేనేవ తన్నిస్సయతప్పటిబద్ధా తదారమ్మణా సబ్బే తేభూమకా నామరూపధమ్మా అత్థతో గహితా ఏవ హోన్తి. సేసేహి పన ఏకవిధాదికోట్ఠాసేహి సరూపేనేవ తే గహితాతి వేదితబ్బం.

ఆసయం జానాతీతిఆదీసు ఆహచ్చ చిత్తం ఏత్థ సేతీతి ఆసయో, అఞ్ఞస్మిం విసయే పవత్తిత్వాపి చిత్తం యత్థ సరసేన పవిసిత్వా తిట్ఠతి, సో వట్టాసయో వివట్టాసయోతి దువిధో. తత్థ వట్టాసయోపి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠివసేన దువిధో. వివట్టాసయో పన విపస్సనాసఙ్ఖాతా అనులోమికా ఖన్తి, మగ్గసఙ్ఖాతం యథాభూతఞాణఞ్చాతి దువిధో. యథాహ –

‘‘సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠి చ, ఖన్తి చేవానులోమికం;

యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసద్దిత’’న్తి. (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా);

ఏతం దువిధమ్పి ఆసయం సత్తానం అప్పవత్తిక్ఖణేయేవ భగవా సబ్బథా జానాతి. అనుసయన్తి కామరాగానుసయాదివసేన సత్తవిధం అనుసయం. చరితన్తి ‘‘సుచరితదుచ్చరిత’’న్తి నిద్దేసే వుత్తం. అథ వా చరితన్తి చరియా, తే రాగాదయో ఛ మూలచరియా, సంసగ్గసన్నిపాతవసేన అనేకవిధా హోన్తి. అధిముత్తిన్తి అజ్ఝాసయధాతుం, తత్థ తత్థ చిత్తస్స అభిరుచివసేన నిన్నతా, సా దువిధా హీనాధిముత్తి పణీతాధిముత్తీతి. యాయ దుస్సీలాదికే హీనాధిముత్తికే సేవన్తి, సా హీనాధిముత్తి. యాయ పణీతాధిముత్తికే సేవన్తి, సా పణీతాధిముత్తి. తం దువిధమ్పి అధిముత్తిం భగవా సబ్బాకారతో జానాతి. అప్పం రాగాదిరజం ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అనుస్సదరాగాదిదోసా. ఉస్సదరాగాదిదోసా మహారజక్ఖా. ఉపనిస్సయభూతేహి తిక్ఖేహి సద్ధాదిఇన్ద్రియేహి ముదుకేహి చ సమన్నాగతా తిక్ఖిన్ద్రియా ముదిన్ద్రియా చ. హేట్ఠా వుత్తేహి ఆసయాదీహి సున్దరేహి అసున్దరేహి చ సమన్నాగతా స్వాకారా ద్వాకారా చ వేదితబ్బా. సమ్మత్తనియామం విఞ్ఞాపేతుం సుకరా సువిఞ్ఞాపయా, విపరీతా దువిఞ్ఞాపయా. మగ్గఫలపటివేధాయ ఉపనిస్సయసమ్పన్నా భబ్బా, విపరీతా అభబ్బా. ఏవం సత్తసన్తానగతధమ్మవిసేసజాననేనేవ సత్తలోకోపి విదితో ధమ్మవినిముత్తస్స సత్తస్స అభావాతి వేదితబ్బం.

ఏకం చక్కవాళం…పే… పఞ్ఞాసఞ్చ యోజనానీతి ఏత్థ హోతీతి సేసో. పరిక్ఖేపతో పమాణం వుచ్చతీతి సేసో. చక్కవాళస్స సబ్బం పరిమణ్డలం ఛత్తింస సతసహస్సాని…పే… సతాని చ హోన్తీతి యోజేతబ్బం. తత్థాతి చక్కవాళే, ద్వే సతసహస్సాని చత్తారి నహుతాని చ యోజనాని యాని ఏత్తకం ఏత్తకప్పమాణం బహలత్తేన అయం వసున్ధరా సఙ్ఖాతాతి యోజనా. తత్థ ఏత్తకన్తి కిరియావిసేసనం దట్ఠబ్బం. సన్ధారకం జలం ఏత్తకం ఏత్తకప్పమాణం హుత్వా పతిట్ఠితన్తి యోజనా. ఏత్థాతి చక్కవాళే. అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతాతి అజ్ఝోగాళ్హా చ ఉగ్గతా చ. బ్రహాతి మహన్తా. యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చాతి యోజనానం పఞ్చసతాని ఉచ్చో ఉబ్బేధో. తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధపరిక్ఖేపాతి పన్నరసయోజనప్పమాణక్ఖన్ధపరిణాహా. నగవ్హయాతి రుక్ఖాభిధానా జమ్బూతి యోజనా. సమన్తతోతి సబ్బసోభాగేన, ఆయామతో చ విత్థారతో చ సతయోజనవిత్థారాతి అత్థో. యస్సానుభావేనాతి యస్సా మహన్తతాకప్పట్ఠాయికాదిప్పకారేన పభావేన. పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, లోకధాతుమయం ఠితోతి హేట్ఠా వుత్తం సబ్బమ్పి తం పరిక్ఖిపిత్వా చక్కవాళసిలుచ్చయో ఠితో, అయం ఏకా లోకధాతు నామాతి అత్థో, మ-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. అథ వా తం సబ్బం లోకధాతుం పరిక్ఖిపిత్వా అయం చక్కవాళసిలుచ్చయో ఠితోతి యోజేతబ్బం.

తత్థాతి తస్సం లోకధాతుయం. తావతింసభవనన్తి తిదసపురం. అసురభవనన్తి అసురపురం. అవీచిమహానిరయో చ తథా దససహస్సయోజనో, సో పన చతున్నం లోహభిత్తీనమన్తరా యోజనసతాయామవిత్థారోపి సమన్తా సోళసహి ఉస్సదనిరయేహి సద్ధిం దససహస్సయోజనో వుత్తోతి వేదితబ్బో. తదనన్తరేసూతి తేసం చక్కవాళానం అన్తరేసు. లోకానం చక్కవాళానం అన్తరే వివరే భవత్తా లోకన్తరికా. తిణ్ణఞ్హి సకటచక్కానం పత్తానం వా ఆసన్నట్ఠపితానం అన్తరసదిసే తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరేసు ఏకేకో లోకన్తరికనిరయో అట్ఠయోజనసహస్సప్పమాణో సీతనరకో సత్తానం అకుసలవిపాకేన నిబ్బత్తతి. అనన్తానీతి తిరియం అట్ఠసు దిసాసు చక్కవాళాని ఆకాసో వియ అనన్తాని. ఉద్ధం పన అధో చ అన్తానేవ. అనన్తేన బుద్ధఞాణేనాతి ఏత్థ అనన్తఞేయ్యపటివేధసామత్థియయోగతోవ ఞాణం ‘‘అనన్త’’న్తి వేదితబ్బం.

అత్తనోతి నిస్సక్కే సామివచనమేతం, అత్తతోతి అత్థో. గుణేహి అత్తనో విసిట్ఠతరస్సాతి సమ్బన్ధో, తరగ్గహణఞ్చేత్థ అనుత్తరోతి పదస్స అత్థనిద్దేసవసేన కతం, న విసిట్ఠస్స కస్సచి అత్థితాయ. సదేవకే హి లోకే సదిసకప్పోపి నామ కోచి తథాగతస్స నత్థి, కుతో సదిసో, తేనాహ సీలగుణేనాపి అసమోతిఆది. తత్థ అసమేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి సమో అసమసమో. నత్థి పటిమా ఏతస్సాతి అప్పటిమో. ఏస నయో సేసేసుపి. తత్థ ఉపమామత్తం పటిమా, సదిసూపమా పటిభాగో. యుగగ్గాహవసేన ఠితో పటిమో పుగ్గలోతి వేదితబ్బో. అత్తనాతి అత్తతో. పురిసదమ్మేతిఆదీసు దమితబ్బా దమ్మా, ‘‘దమ్మపురిసా’’తి వత్తబ్బే విసేసనస్స పరనిపాతం కత్వా ‘‘పురిసదమ్మా’’తి వుత్తం, పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠవసేన ఇత్థీనమ్పి దమేతబ్బతో. నిబ్బిసా కతా దోసవిసస్స వినోదనేన. అత్థపదన్తి అత్థాభిబ్యఞ్జనకం పదం, వాక్యన్తి అత్థో. ఏకపదభావేన చ అనఞ్ఞసాధారణో సత్థు పురిసదమ్మసారథిభావో దస్సితో హోతి, తేనాహ భగవా హీతిఆది. అట్ఠ దిసాతి అట్ఠ సమాపత్తియో. అసజ్జమానాతి వసీభావప్పత్తియా నిస్సఙ్గచారా.

దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖో అత్తభావో, తత్థ నియుత్తోతి దిట్ఠధమ్మికో, ఇధలోకత్థో. కమ్మకిలేసవసేన సమ్పరేతబ్బతో సమాగన్తబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో, తత్థ నియుత్తోతి సమ్పరాయికో, పరలోకత్థో. పరమో ఉత్తమో అత్థో పరమత్థో, నిబ్బానం. సహ అత్థేన వత్తతీతి సత్థో, భణ్డమూలేన వాణిజ్జాయ దేసన్తరం గచ్ఛన్తో జనసమూహో. సో అస్స అత్థీతి సత్థా, సత్థవాహోతి నిరుత్తినయేన. సో వియ భగవాతి ఆహ ‘‘సత్థా, భగవా సత్థవాహో’’తి. ఇదాని తమత్థం నిద్దేసపాళినయేన దస్సేతుం యథా సత్థవాహోతిఆది వుత్తం. తత్థ సత్థేతి సత్థికే జనే. కం ఉదకం తారేన్తి ఏత్థాతి కన్తారో, నిరుదకో అరఞ్ఞప్పదేసో. చోరాదీహి అధిట్ఠితఅరఞ్ఞప్పదేసాపి దుగ్గమనట్ఠేన తంసదిసతాయ కన్తారాత్వేవ నిరుళ్హాతి సామఞ్ఞతో ‘‘కన్తారం తారేతీ’’తి వత్వా తం వివరన్తో చోరకన్తారన్తిఆదిమాహ.

భగవతోతి నిస్సక్కే సామివచనం, భగవన్తతో ధమ్మస్సవనేనాతి అత్థో. యథా ‘‘ఉపజ్ఝాయతో అజ్ఝేతీ’’తి, భగవతో సన్తికేతి వా అత్థో. సరే నిమిత్తం అగ్గహేసీతి పుబ్బబుద్ధుప్పాదేసు సద్ధమ్మస్సవనపరిచయేన ‘‘ధమ్మో ఏసో వుచ్చతీ’’తి సరే ఆకారం గణ్హి. పుబ్బాభియోగవసేనేవ హి ఈదిసానం తిరచ్ఛానానం ధమ్మస్సవనాదీసు పసాదో ఉప్పజ్జతి వగ్గులిఆదీనం వియ. ఇతరథా సబ్బతిరచ్ఛానానమ్పి తథా పసాదుప్పత్తిప్పసఙ్గతో. యది హి ఉప్పజ్జేయ్య, భగవా అనన్తచక్కవాళేసు సబ్బసత్తానమ్పి ఏకక్ఖణే సప్పాటిహారియధమ్మం సావేతుం సక్కోతీతి సబ్బసత్తానమ్పి ఇతో పుబ్బేవ విముత్తిప్పసఙ్గో సియా. యే పన దేవమనుస్సనాగసుపణ్ణాదయో పకతియావ కమ్మస్సకతఞ్ఞాణాదియుత్తా హోన్తి, తేయేవ పుబ్బే అనుపనిస్సయాపి భగవతో సద్ధమ్మస్సవనాదినా పఠమం వివట్టూపనిస్సయం పసాదం ఉప్పాదేతుం సక్కోన్తి, న ఇతరేతి గహేతబ్బం. అరే అహమ్పి నామాతి ఏత్థ ‘‘కుతోహం ఇధ నిబ్బత్తోతి ఓలోకేత్వా మణ్డూకభావతోతి ఞత్వా’’తి ఇదం ఏత్తకమ్పి అరే అహమ్పి నామాతి విమ్హయవచనేనేవ సిజ్ఝతీతి అవుత్తన్తి వేదితబ్బం. జలన్తి జలన్తో విజ్జోతమానో. మణ్డూకోహన్తి గాథాయ ఉదకేతి సఞ్జాతట్ఠానదస్సనం, తేన థలమణ్డూకతా నివత్తనం కతం హోతి. ఉదకే జాతానమ్పి కచ్ఛపాదీనం థలగోచరతాపి అత్థీతి తం నివత్తనత్థం ‘‘వారిగోచరో’’తి వుత్తం, ఉదకసఞ్చారీతి అత్థో.

విమోక్ఖన్తికఞాణవసేనాతి ఏత్థ సబ్బసో కిలేసేహి విముచ్చతీతి విమోక్ఖో, అగ్గమగ్గో, తస్స అన్తో, అగ్గఫలం, తత్థ భవం విమోక్ఖన్తికం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం సబ్బమ్పి బుద్ధఞాణం. ఇదాని సమ్మాసమ్బుద్ధపదతో బుద్ధపదస్స విసేసం దస్సేతుం యస్మా వాతిఆది వుత్తం. సమ్మాసమ్బుద్ధపదేన హి సత్థు పటివేధఞాణానుభావో వుత్తో, ఇమినా పన బుద్ధపదేన దేసనాఞాణానుభావోపి, తేనాహ అఞ్ఞేపి సత్తే బోధేసీతిఆది.

గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగరుగారవాధివచనన్తి సబ్బేహి సీలాదిగుణేహి విసిట్ఠస్స తతో ఏవ సబ్బసత్తేహి ఉత్తమస్స గరునో గారవవసేన వుచ్చమానవచనమిదం భగవాతి. సేట్ఠన్తి సేట్ఠవాచకం వచనం సేట్ఠగుణసహచరణతో. అథ వా వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో, సో సేట్ఠోతి అత్థో. ఉత్తమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. గరుగారవయుత్తోతి ఏత్థ గరుభావో గారవం, గరుగుణయోగతో గరుకరణం వా గారవం, తేన సావకాదీనం అసాధారణతాయ గరుభూతేన మహన్తేన గారవేన యుత్తోతి గరుగారవయుత్తో. అథ వా గరు చ సబ్బలోకస్స సిక్ఖకత్తా తేనేవ గారవయుత్తో చాతిపి యోజేతబ్బం.

అవత్థాయ విదితం ఆవత్థికం. ఏవం లిఙ్గికం. నిమిత్తతో ఆగతం నేమిత్తికం. అధిచ్చ యంకిఞ్చి నిమిత్తం అధివచనవసేన అనపేక్ఖిత్వా పవత్తం అధిచ్చసముప్పన్నం, తేనాహ ‘‘వచనత్థమనపేక్ఖిత్వా’’తి. యదిచ్ఛాయ ఆగతం యాదిచ్ఛకం. ఏత్థ చ బాహిరం దణ్డాది లిఙ్గం, అబ్భన్తరం తేవిజ్జాది నిమిత్తం. పచురజనవిసయం వా దిస్సమానం లిఙ్గం, తబ్బిపరీతం నిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. సచ్ఛికాపఞ్ఞత్తీతి సబ్బధమ్మానం సచ్ఛికిరియానిమిత్తా పఞ్ఞత్తి. అథ వా సచ్ఛికాపఞ్ఞత్తీతి పచ్చక్ఖసిద్ధా పఞ్ఞత్తి. యంగుణనిమిత్తా హి సా, తే గుణా సత్థు పచ్చక్ఖభూతాతి గుణా వియ సాపి సచ్ఛికతా ఏవ నామ హోతి, న పరేసం, వోహారమత్తేనాతి అధిప్పాయో. యంగుణనేమిత్తికన్తి యేహి గుణేహి నిమిత్తభూతేహి ఏతం నామం నేమిత్తికఞ్చ జాతం. వదన్తీతి ధమ్మసేనాపతిస్స గరుభావతో బహువచనేనాహ, సఙ్గీతికారేహి వా కతమనువాదం సన్ధాయ.

ఇస్సరియాదిభేదో భగో అస్స అత్థీతి భగీ. మగ్గఫలాదిఅరియగుణం అరఞ్ఞాదివివేకట్ఠానఞ్చ భజి సేవి సీలేనాతి భజీ. చీవరాదిపచ్చయానం అత్థరసాదీనఞ్చ సీలాదిగుణానఞ్చ భాగీ, దాయాదోతి అత్థో. విభజి ఉద్దేసనిద్దేసాదిప్పకారేహి ధమ్మరతనం పవిభజీతి విభత్తవా. రాగాదిపాపధమ్మం భగ్గం అకాసీతి భగవాతి వుచ్చతీతి సబ్బత్థ సమ్బన్ధో. గరుపి లోకే భగవాతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘గరూ’’తి, యస్మా గరు, తస్మాపి భగవాతి అత్థో. పారమితాసఙ్ఖాతం భగ్యమస్స అత్థీతి భగ్యవా. బహూహి ఞాయేహీతి కాయభావనాదికేహి అనేకేహి భావనాక్కమేహి. సుభావితత్తనోతి పచ్చత్తే ఏతం సామివచనం, తేన సుభావితసభావోతి అత్థో. భవానం అన్తం నిబ్బానం గతోతి భవన్తగో. తత్థ తత్థ భగవాతి సద్దసిద్ధి నిరుత్తినయేనేవ వేదితబ్బా.

ఇదాని భగీ భజీతి నిద్దేసగాథాయ నవహి పదేహి దస్సితమత్థం భగ్యవాతి గాథాయ ఛహి పదేహి సఙ్గహేత్వా పదసిద్ధిం అత్థయోజనానయభేదేహి సద్ధిం దస్సేతుం అయం పన అపరో నయోతిఆది వుత్తం. తత్థ వణ్ణవిపరియయోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేనేవ వణ్ణవికారో వణ్ణలోపో ధాతుఅత్థేన నియోజనఞ్చాతి ఇమం తివిధం లక్ఖణం సఙ్గణ్హాతి. సద్దనయేనాతి సద్దలక్ఖణనయేన. పిసోదరాదీనం సద్దానం ఆకతిగణభావతో వుత్తం ‘‘పిసోదరాదిపక్ఖేపలక్ఖణం గహేత్వా’’తి. పక్ఖిపనమేవ లక్ఖణం. తప్పరియాపన్నతాకరణఞ్హి పక్ఖిపనం. భగ్యన్తి కుసలం.

లోభాదయో చత్తారో దోసా ఏకకవసేన గహితా. అహిరికాదయో దుకవసేన. అక్కోచ్ఛిమన్తిఆదినా (ధ. ప. ౩-౪) పునప్పునం కుజ్ఝనవసేన చిత్తపరియోనన్ధనో కోధోవ ఉపనాహో. పరేసం పుబ్బకారితాలక్ఖణస్స గుణస్స నిపుఞ్ఛనో మక్ఖో నామ. బహుస్సుతాదీహి సద్ధిం యుగగ్గాహో అత్తనో సమకరణం పలాసో. అత్తనో విజ్జమానదోసపటిచ్ఛాదనా మాయా. అవిజ్జమానగుణప్పకాసనం సాఠేయ్యం. గరూసుపి థద్ధతా అనోనతతా థమ్భో. తదుత్తరికరణలక్ఖణో సారమ్భో. జాతిఆదిం నిస్సాయ ఉన్నతిలక్ఖణో మానో. అబ్భున్నతిలక్ఖణో అతిమానో. జాతిఆదిం నిస్సాయ మజ్జనాకారప్పత్తో మానోవ మదో నామ. సో సత్తవీసతివిధో. కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో పమాదో. కాయదుచ్చరితాదీని తివిధదుచ్చరితాని. తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితవసేన తివిధసంకిలేసా. రాగదోసమోహావ మలాని. తేయేవ కాయదుచ్చరితాదయో చ తివిధవిసమాని. కామబ్యాపాదవిహింసాసఞ్ఞా తివిధసఞ్ఞా నామ. తేయేవ వితక్కా. తణ్హాదిట్ఠిమానా పపఞ్చా. సుభసుఖనిచ్చఅత్తవిపరియేసా చతుబ్బిధవిపరియేసా. ఛన్దాదయో అగతి. చీవరాదీసు పచ్చయేసు లోభా చత్తారో తణ్హుపాదా. బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసిక్ఖాసు కఙ్ఖా, సబ్రహ్మచారీసు కోపో చ పఞ్చ చేతోఖీలా. కామే కాయే రూపే చ అవీతరాగతా, యావదత్థం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖాదిఅనుయోగో, అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియచరణఞ్చ పఞ్చ చేతోవినిబన్ధా. రూపాభినన్దనాదయో పఞ్చ అభినన్దనా. కోధమక్ఖఇస్సాసాఠేయ్యపాపిచ్ఛతాసన్దిట్ఠిపరామాసా ఛ వివాదమూలాని. రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠమగ్గఙ్గపటిపక్ఖా మిచ్ఛత్తా. తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా, పరియేసనం పటిచ్చ లాభో, లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో, తం పటిచ్చ ఛన్దరాగో, తం పటిచ్చ అజ్ఝోసానం, తం పటిచ్చ పరిగ్గహో, తం పటిచ్చ మచ్ఛరియం, తం పటిచ్చ ఆరక్ఖా, ఆరక్ఖాధికరణం దణ్డాదానాదిఅనేకాకుసలరాసీతి నవ తణ్హామూలకా ధమ్మా. పాణాతిపాతాదయో దస అకుసలకమ్మపథా. చత్తారో సస్సతవాదా తథా ఏకచ్చసస్సతవాదా అన్తానన్తికా అమరావిక్ఖేపికా ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా సోళస సఞ్ఞీవాదా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా సత్త ఉచ్ఛేదవాదా పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఏతాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. రూపతణ్హాదిఛతణ్హా ఏవ పచ్చేకం కామతణ్హాభవతణ్హావిభవతణ్హావసేన అట్ఠారస హోన్తి, తా అజ్ఝత్తబహిద్ధరూపాదీసు పవత్తివసేన ఛత్తింస, పున కాలత్తయవసేన అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని హోన్తి. పభేద-సద్దం పచ్చేకం సమ్బన్ధిత్వా లోభప్పభేదోతిఆదినా యోజేతబ్బం. సబ్బదరథపరిళాహకిలేససతసహస్సానీతి సబ్బాని సత్తానం దరథసఙ్ఖాతపరిళాహకరాని కిలేసానం అనేకాని సతసహస్సాని, ఆరమ్మణాదివిభాగతో పవత్తిఆకారవిభాగతో చ నేసం ఏవం పభేదో వేదితబ్బో. పఞ్చ మారే అభఞ్జీతి సమ్బన్ధో. పరిస్సయానన్తి ఉపద్దవానం.

ఏవం భగ్యవా భగ్గవాతి ద్విన్నం పదానం అత్థం విభజిత్వా ఇదాని తేహి ద్వీహి గహితమత్థం దస్సేతుం భగ్యవన్తతాయ చస్సాతిఆది వుత్తం. తత్థ సతపుఞ్ఞజలక్ఖణధరస్సాతి అనేకసతపుఞ్ఞనిబ్బత్తమహాపురిసలక్ఖణధరస్స భగవతో. సకచిత్తే ఇస్సరియం నామ పటిక్కూలాదీసు అప్పటిక్కూలసఞ్ఞితాదివసప్పవత్తియా చేవ చేతోసమాధివసేన చ అత్తనో చిత్తస్స వసీభావాపాదనమేవ. అణిమా లఘిమాదికన్తి ఆది-సద్దేన మహిమా పత్తి పాకమ్మం ఈసితా వసితా యత్థకామావసాయితాతి ఇమే ఛపి సఙ్గహితా. తత్థ కాయస్స అణుభావకరణం అణిమా. ఆకాసే పదసా గమనాదిఅరహభావేన లహుభావో లఘిమా. కాయస్స మహన్తతాపాదనం మహిమా. ఇట్ఠదేసస్స పాపుణనం పత్తి. అధిట్ఠానాదివసేన ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫాదనం పాకమ్మం. సయంవసితా ఇస్సరభావో ఈసితా. ఇద్ధివిధే వసీభావో వసితా. ఆకాసేన వా గచ్ఛతో, అఞ్ఞం వా కిఞ్చి కరోతో యత్థ కత్థచి వోసానప్పత్తి యత్థకామావసాయితా, ‘‘కుమారకరూపాదిదస్సన’’న్తిపి వదన్తి. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గసిరీతి సబ్బేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం సోభా. అత్థీతి అనువత్తతి. లహుసాధనం తం తం కాలికం ఇచ్ఛితం, గరుసాధనం చిరకాలికం బుద్ధత్తాదిపత్థితం. భగా అస్స సన్తీతి భగవాతి ఇదం సద్దసత్థనయేన సిద్ధం, సేసం సబ్బం నిరుత్తినయేన సిద్ధన్తి వేదితబ్బం.

పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠేనాతిఆదీసు పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠోతిఆదినా అత్థ-సద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తత్థ అత్తనో సభావేన పీళనలక్ఖణం దుక్ఖం. తస్స యో పీళనమేవ అత్థో ‘‘పీళనట్ఠో’’తి వుచ్చతి, సో సభావో. యస్మా పన తంసముదయేన సఙ్ఖతం, తస్మా సఙ్ఖతట్ఠో సముదయదస్సనేన ఆవిభూతో. యస్మా చ మగ్గో కిలేససన్తాపహరత్తా సుసీతలో, తస్మాస్స మగ్గదస్సనేన సన్తాపట్ఠో ఆవిభూతో తప్పటియోగత్తా. అవిపరిణామధమ్మస్స పన నిరోధస్స దస్సనేన విపరిణామట్ఠో ఆవిభూతోతి. ఏకస్సేవ సభావధమ్మస్స సకభావతో ఇతరసచ్చత్తయనివత్తితో చ పరికప్పేతబ్బత్తా చత్తారో అత్థా వుత్తా. సముదయస్స పన రాసికరణతో ఆయూహనట్ఠో సభావో, తస్సేవ దుక్ఖదస్సనేన నిదానట్ఠో ఆవిభూతో. విసంయోగభూతస్స నిరోధస్స దస్సనేన సంయోగట్ఠో. నియ్యానభూతస్స మగ్గస్స దస్సనేన పలిబోధట్ఠో ఆవిభూతో.

నిరోధస్స పన నిస్సరణట్ఠో సభావో, తస్సేవ సముదయదస్సనేన వివేకట్ఠో ఆవిభూతో. సఙ్ఖతస్స మగ్గస్స దస్సనేన అసఙ్ఖతట్ఠో, విసయభూతస్స మరణధమ్మస్స వా దుక్ఖస్స దస్సనేన అమతట్ఠో. మగ్గస్స పన నియ్యానట్ఠో సభావో, తస్సేవ సముదయదస్సనేన దుక్ఖస్సేవాయం హేతు, నిబ్బానప్పత్తియా పన అయమేవ హేతూతి హేత్వట్ఠో, అతిసుఖుమనిరోధదస్సనేన ఇధమేవ దస్సనన్తి దస్సనట్ఠో, అధికపణస్స దుక్ఖస్స దస్సనేన అధిపతేయ్యట్ఠో ఆవిభూతో. ఏతే ఏవ చ పీళనాదయో సోళస ఆకారాతి వుచ్చన్తి.

కామేహి వివేకట్ఠకాయతా కాయవివేకో. నీవరణాదీహి వివిత్తా అట్ఠ సమాపత్తియో చిత్తవివేకో. ఉపధీయన్తి ఏత్థ యథాసకం ఫలానీతి ఉపధయో, పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతకామఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారా, తేహి చతూహి వివిత్తం నిబ్బానం ఉపధివివేకో నామ.

అనత్తానుపస్సనాయ పటిలద్ధో దుక్ఖానిచ్చానుపస్సనాహి చ పటిలద్ధో అరియమగ్గో ఆగమనవసేన యథాక్కమం సుఞ్ఞతఅప్పణిహితఅనిమిత్తవిమోక్ఖసఞ్ఞం పటిలభతి, కిలేసేహి విముత్తత్తా హి ఏస విమోక్ఖోతి.

యథా లోకే ఏకేకపదతో ఏకేకమక్ఖరం గహేత్వా ‘‘మేఖలా’’తి వుత్తం, ఏవమిధాపీతి అత్థో. మేహనస్సాతి గుయ్హప్పదేసస్స. ఖస్సాతి ఓకాసస్స.

సహ దేవేహీతిఆదీసు సహ దేవేహి వత్తతీతి సదేవకో లోకో. తం సదేవకన్తిఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. సదేవకవచనేనాతి సదేవక-సద్దే విసేసనభావేన ఠితదేవవచనేన. తస్సాపి సదేవకపదే అన్తోభూతత్తా అవయవే సముదాయోపచారవసేన వోహారో కతో. ఇతరథా తేన దేవవిసిట్ఠలోకస్సేవ గహణతో పఞ్చకామావచరదేవగ్గహణం న సియా, ఏవం ఉపరిపి. సమారకవచనేన మారసద్దేన తేన సహచరితా సబ్బే వసవత్తిదేవా చ గహితాతి ఆహ ‘‘ఛట్ఠకామావచరదేవగ్గహణ’’న్తి. బ్రహ్మకాయికా నామ పఠమజ్ఝానభూమికా. తే ఆది యేసం ఆరుప్పపరియన్తానం బ్రహ్మానం తేసం బ్రహ్మానం గహణం బ్రహ్మకాయికాదిబ్రహ్మగ్గహణం. లోక-సద్దస్స ఓకాసలోకాదీనమ్పి సాధారణత్తా సత్తలోకావేణికమేవ పజాగహణం కతన్తి ఆహ ‘‘పజావచనేన సత్తలోకగ్గహణ’’న్తి. సదేవకాదివచనేన ఉపపత్తిదేవానం, సస్సమణవచనేన విసుద్ధిదేవానఞ్చ గహితత్తా ఆహ ‘‘సదేవమనుస్సవచనేన సమ్ముతిదేవఅవసేసమనుస్సగ్గహణ’’న్తి. తత్థ సమ్ముతిదేవా రాజానో, అవసేసమనుస్సా సమ్ముతిదేవసమణబ్రాహ్మణేహి అవసిట్ఠా. సత్తలోకావేణికస్స పజాసద్దస్స విసుం గహితత్తా సదేవకం లోకన్తి ఏత్థ లోకసద్దగ్గహణం ఓకాసలోకమేవ నియమేతీతి ఆహ ‘‘తీహి పదేహి ఓకాసలోకో’’తి. ఇదఞ్చ సదేవకాదిపదత్తయవచనీయస్స పధానత్థస్స వసేన వుత్తం. ఓకాసలోకవిసేసనస్స పనేత్థ దేవమారాదిసత్తలోకస్సాపి గహణం వేదితబ్బం సామత్థియతో గమ్యమానత్తా సపుత్తో ఆగతోతిఆదీసు పుత్తాదీనం వియ. ఇమస్మిఞ్చ నయే సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం ఓకాసలోకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం సదేవమనుస్సం పజఞ్చాతి చ-కారం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం, ఓకాససత్తలోకానం గహణేన చేత్థ తదుభయసమ్ముతినిమిత్తభూతో సఙ్ఖారలోకోపి తదవినాభావతో గహితో ఏవాతి దట్ఠబ్బో. అపరే పన ‘‘సదేవకన్తిఆదీహి పఞ్చహి పదేహి సత్తలోకోవ అత్తనో అవయవభూతదేవాదివిసేసనేహి విసేసేత్వా గహితో, తగ్గహణేన తదాధారో ఓకాసలోకో, తదుభయపఞ్ఞత్తివిసయో సఙ్ఖారలోకో చ గహితా ఏవ హోన్తీ’’తి వదన్తి. తేసఞ్చ పజన్తి ఇదం లోకసద్దస్స విసేసనం కత్వా సదేవకం పజం లోకం…పే… సదేవమనుస్సం పజం లోకన్తి యోజేతబ్బం.

అరూపావచరలోకో గహితో పారిసేసఞాయేన ఇతరేసం పదన్తరేహి గహితత్తా. మారగ్గహణేన తప్పధానా తంసదిసా చ ఉపపత్తిదేవా సఙ్గయ్హన్తీతి ఆహ ‘‘ఛకామావచరదేవలోకో’’తి. ఖత్తియపరిసా బ్రాహ్మణగహపతిసమణచాతుమహారాజికతావతింసమారబ్రహ్మపరిసాతి ఇమాసు అట్ఠసు పరిసాసు చాతుమహారాజికాదీనం చతున్నం పరిసానం సదేవకాదిపదేహి సఙ్గహితత్తా ఇధ సస్సమణబ్రాహ్మణిన్తి ఇమినా సమణపరిసా బ్రాహ్మణపరిసా చ, సదేవమనుస్సన్తి ఇమినా ఖత్తియపరిసా గహపతిపరిసా చ వుత్తాతి ఆహ ‘‘చతుపరిసవసేనా’’తి. తస్స మనుస్సలోకో గహితోతి ఇమినా సమ్బన్ధో. తత్థ మనుస్సలోకోతి మనుస్ససమూహో, తేనాహ ‘‘అవసేససబ్బసత్తలోకో వా’’తి.

వికప్పన్తరం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమ్ముతిదేవేహి వా సహ మనుస్సలోకో’’తి. దేవపదేన సమ్ముతిదేవా, సమణబ్రాహ్మణమనుస్సపదేహి సేసమనుస్సా చ గహితాతి ఏవం వికప్పద్వయేపి మనుస్సం పజం మనుస్సిం పజన్తి పజా-సద్దం మనుస్స-సద్దేన విసేసేత్వా తం పున సహ దేవేహి వత్తతీతి సదేవా, పజా. సదేవా చ సా మనుస్సా చాతి సదేవమనుస్సా, తం సదేవమనుస్సం పజం. పున కిం భూతం సస్సమణబ్రాహ్మణిన్తి ఏవం యథా పజాసద్దేన మనుస్సానఞ్ఞేవ గహణం సియా, తథా నిబ్బచనం కాతబ్బం, ఇతరథా మనుస్సానఞ్ఞేవ గహణం న సమ్పజ్జతి సబ్బమనుస్సానం విసేసనభావేన గహితత్తా అఞ్ఞపదత్థభూతస్స కస్సచి మనుస్సస్స అభావా. ఇదాని పజన్తి ఇమినా అవసేసనాగాదిసత్తేపి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుకామో ఆహ ‘‘అవసేససబ్బసత్తలోకో వా’’తి. ఏత్థాపి చతుపరిసవసేన అవసేససబ్బసత్తలోకో సమ్ముతిదేవమనుస్సేహి వా సహ అవసేససబ్బసత్తలోకోతి యోజేతబ్బం.

ఏత్తావతా భాగసో లోకం గహేత్వా యోజనం దస్సేత్వా ఇదాని ఏకేకపదేన అభాగసో సబ్బలోకానం గహణపక్ఖేపి తస్స తస్స విసేసనస్స సప్ఫలతం దస్సేతుం అపి చేత్థాతిఆది వుత్తం. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతోతి ఉక్కట్ఠానం దేవగతిపరియాపన్నానం పరిచ్ఛిన్నవసేన జాననవసేన కిత్తిసద్దో సయం అత్తనో అవయవభూతేన సదేవకవచనేన తం సుణన్తానం సావేన్తో అబ్భుగ్గతోతి యోజనా. అనుసన్ధిక్కమోతి అత్థానఞ్చేవ పదానఞ్చ అనుసన్ధానక్కమో, జాననక్కమోతి అత్థో.

అభిఞ్ఞాతి య-కారలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అభిఞ్ఞాయా’’తి. సమన్తభద్రకత్తాతి సబ్బభాగేహి సున్దరత్తా. సాసనధమ్మోతి పటిపత్తిపటివేధసాసనస్స పకాసకో పరియత్తిధమ్మో. బుద్ధసుబోధితతాయాతి ఇదం తికం ధమ్మస్స హేతుసరూపఫలవసేన వుత్తం, తథా నాథపభవత్తికమ్పి. మజ్ఝే తికద్వయం ఫలవసేనేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కిచ్చసుద్ధియాతి ధమ్మం సుత్వా యథాసుతవసేన పటిపజ్జన్తానం సుప్పటిపత్తిసఙ్ఖాతకిచ్చసుద్ధియా.

ఇదాని ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ ధమ్మం దేసేన్తో భగవా సోతూనం యం సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, తప్పకాసకస్స బ్రహ్మచరియపదస్స సాత్థన్తిఆదీని పదాని విసేసనభావేన వుత్తాని, న ధమ్మపదస్సాతి దస్సనముఖేన నానప్పకారతో అత్థం వివరితుకామో సాత్థం సబ్యఞ్జనన్తి ఏవమాదీసు పనాతిఆదిమాహ. తత్థ తిస్సో సిక్ఖా సకలో చ తన్తిధమ్మో సాసనబ్రహ్మచరియం నామ. భగవా హి ధమ్మం దేసేన్తో సీలాదికే వియ తప్పకాసకం తన్తిధమ్మమ్పి పకాసేతి ఏవ సద్దత్థసముదాయత్తా పరియత్తిధమ్మస్స. యథానురూపన్తి యథారహం. సిక్ఖత్తయసఙ్గహితఞ్హి సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ అత్థసమ్పత్తియా సమ్పన్నత్థతాయ, ఉపరూపరి అధిగన్తబ్బవిసేససఙ్ఖాతఅత్థసమ్పత్తియా చ సహ అత్థేన పయోజనేన వత్తతీతి సాత్థమేవ, న తు సబ్యఞ్జనం, తన్తిధమ్మసఙ్ఖాతం సాసనబ్రహ్మచరియం యథావుత్తేన అత్థేన సాత్థం సబ్యఞ్జనఞ్చ. కిరాతాదిమిలక్ఖవచనానమ్పి సాత్థసబ్యఞ్జనత్తే సమానేపి విసిట్ఠత్థబ్యఞ్జనయోగం సన్ధాయ సహత్థో దేవదత్తో సవిత్తోతిఆది వియ ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జన’’న్తి. తత్థ యం అత్థం సుత్వా తథా పటిపజ్జన్తా సబ్బదుక్ఖక్ఖయం పాపుణన్తి, తస్స తాదిససమ్పత్తి అత్థసమ్పత్తి నామ, సమ్పన్నత్థతాతి అత్థో. బ్యఞ్జనసమ్పత్తి నామ సిథిలధనితాదిబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణాయ మాగధికాయ సభావనిరుత్తియా గమ్భీరమ్పి అత్థం ఉత్తానం కత్వా దస్సనసమత్థతా సమ్పన్నబ్యఞ్జనతాతి అత్థో.

ఇదాని నేత్తిప్పకరణనయేనాపి (నేత్తి ౪ ద్వాదసపద) అత్థం దస్సేతుం సఙ్కాసనాతిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖేపతో కాసీయతి దీపీయతీతి సఙ్కాసనన్తి కమ్మసాధనవసేన అత్థో దట్ఠబ్బో, ఏవం సేసేసుపి. పఠమం కాసనం పకాసనం. ఉభయమ్పేతం ఉద్దేసత్థవచనసఙ్ఖాతస్స విత్థారవచనం. సకిం వుత్తస్స పున వచనఞ్చ వివరణవిభజనాని. ఉభయమ్పేతం నిద్దేసత్థవచనం. వివటస్స విత్థారతరాభిధానం విభత్తస్స చ పకారేహి ఞాపనం ఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తియో. ఉభయమ్పేతం పటినిద్దేసత్థవచనసఙ్ఖాతస్స విత్థారవచనం. అత్థపదసమాయోగతోతి యథావుత్తాని ఏవ ఛ పదాని పరియత్తియా అత్థవిభాగత్తా అత్థపదాని, తేహి సహితతాయ అత్థకోట్ఠాసయుత్తత్తాతి అత్థో. అపరియోసితే పదే ఆదిమజ్ఝగతవణ్ణో అక్ఖరం, ఏకక్ఖరం, పదం వా అక్ఖరం. విభత్తియన్తం పదం. పదాభిహితం అత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. కథితస్సేవత్థస్స అనేకవిధేన విభాగకరణం ఆకారో నామ. ఆకారాభిహితస్స నిబ్బచనం నిరుత్తి. నిబ్బచనత్థవిత్థారో నిద్దేసో. అథ వా ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతి, పదేహి పకాసేతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి, ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానిం కరోతి, నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతీ’’తి వచనతో సఙ్కాసనపకాసనసఙ్ఖఆతఉద్దేసత్థవాచకాని వచనాని అక్ఖరపదాని నామ. వివరణవిభజనసఙ్ఖాతనిద్దేసత్థవాచకాని వచనాని బ్యఞ్జనాకారా నామ. ఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతపటినిద్దేసత్థవాచకాని వచనాని నిరుత్తినిద్దేసా నామ, తేసం సమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనన్తి అత్థో.

అత్థగమ్భీరతాతిఆదీసు అత్థో నామ తన్తిఅత్థో, హేతుఫలం వా. ధమ్మో నామ తన్తి, హేతు వా. దేసనా నామ యథాధమ్మం ధమ్మాభిలాపో. పటివేధో నామ యథావుత్తఅత్థాదీనం అవిపరీతావబోధో. తే పనేతే అత్థాదయో యస్మా ససాదీహి వియ మహాసముద్దో మన్దబుద్ధీహి దుక్ఖోగాహా అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠా చ, తస్మా గమ్భీరా. తేసు పటివేధస్సాపి అత్థసన్నిస్సితత్తా అత్థసభాగత్తా చ వుత్తం ‘‘అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థ’’న్తి. ధమ్మదేసనానం అత్థసన్నిస్సితత్తేపి సయం బ్యఞ్జనరూపత్తా వుత్తం ‘‘ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జన’’న్తి. యథావుత్తఅత్థాదీసు పభేదగతాని ఞాణాని అత్థపటిసమ్భిదాదయో. తత్థ నిరుత్తీతి తన్తిపదానం నిద్ధారేత్వా వచనం, నిబ్బచనన్తి అత్థో. తీసు పటిసమ్భిదాసు ఞాణం పటిభానపటిసమ్భిదా. లోకియా సద్ధేయ్యవచనముఖేనేవ అత్థేసు పసీదన్తి, న అత్థముఖేనాతి ఆహ సద్ధేయ్యతోతిఆది. కేవలసద్దో సకలాధివచనన్తి ఆహ ‘‘సకలపరిపుణ్ణభావేనా’’తి. బ్రహ్మచరియ-సద్దో ఇధ సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సకలం సాసనం దీపేతీతి ఆహ సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితత్తాతిఆది.

యథావుత్తమేవత్థం అపరేనాపి పరియాయేన దస్సేతుం అపి చాతిఆది వుత్తం. తత్థ సనిదానన్తి దేసకాలాదిదీపకేన నిదానవచనేన సనిదానం. సఉప్పత్తికన్తి అట్ఠుప్పత్తిఆదియుత్తియుత్తం. తత్రాయం పాళియోజనాక్కమో – ‘‘వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో సమణో ఖలు భో…పే… విహరతీ’’తి చ, ‘‘తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ‘ఇతిపి సో…పే… పవేదేతీ’తి ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో’’తి చ, ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి…పే… పరియోసానకల్యాణం, దేసేన్తో చ సాత్థసబ్యఞ్జనాదిగుణసంయుత్తం బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి చ, ‘‘సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి చ అస్సోసి, సుత్వా చ అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి.

అట్ఠకథాయం పన కిఞ్చాపి ‘‘దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా అథ ఖో వేరఞ్జో…పే… ఉపసఙ్కమీ’’తి ఏవం సాధు ఖో పనాతిఆదిపాఠస్స బ్రాహ్మణస్స పరివితక్కనభావేన వుత్తత్తా బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి పదానన్తరమేవ అస్సోసీతి పదం సమ్బన్ధితబ్బం వియ పఞ్ఞాయతి, తథాపి ‘‘సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి ఏవం యథావుత్తనిదస్సనత్థేన ఇతి-సద్దేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా వుత్తత్తా పన అఞ్ఞత్థ ఇతి-సద్దస్స అదస్సనతో చ అథ ఖో వేరఞ్జోతిఆదినా కత్తబ్బన్తరదస్సనముఖేన పాళియా పకారన్తరే పవత్తితో చ యథావుత్తవసేనేవ ‘‘సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి వచనానన్తరమేవ అస్సోసీతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధనం యుత్తం. అట్ఠకథాచరియేన హి బ్రాహ్మణస్స అత్తనా సుతవసేనేవ అజ్ఝాసయో ఉప్పజ్జతీతి ఉపసఙ్కమనహేతుదస్సనముఖేన దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వాతిఆది వుత్తన్తి గహేతబ్బం.

౨. సీతోదకం వియ ఉణ్హోదకేనాతి ఇదం ఉక్కమేన ముఖారుళ్హవసేన వుత్తం, అనుపసన్తసభావతాయ బ్రాహ్మణస్సేవ ఉణ్హోదకం వియ సీతోదకేనాతి అత్థో గహేతబ్బో, ఞాణతేజయుత్తతాయ వా భగవా ఉణ్హోదకోపమోతి కత్వా తబ్బిరహితం బ్రాహ్మణం సీతోదకం వియ కత్వా తథా వుత్తన్తి గహేతబ్బం. ఏకీభావన్తి సమ్మోదనకిరియాయ ఏకరూపతం. యాయాతిఆదీసు యాయ కథాయ సమ్మోది బ్రాహ్మణో, తం సమ్మోదనీయం కథన్తి యోజనా. తత్థ ఖమనీయన్తి దుక్ఖబహులం ఇదం సరీరం, కచ్చి ఖమితుం సక్కుణేయ్యం. యాపనీయన్తి చిరప్పబన్ధసఙ్ఖాతాయ యాపనాయ యాపేతుం సక్కుణేయ్యం. రోగాభావేన అప్పాబాధం. దుక్ఖజీవితాభావేన అప్పాతఙ్కం. తంతంకిచ్చకరణత్థాయ లహుం అకిచ్ఛేన ఉట్ఠాతుం యోగ్గతాయ లహుట్ఠానం. బలన్తి సరీరస్స సబ్బకిచ్చక్ఖమం బలం కచ్చి అత్థీతి పుచ్ఛతి. ఫాసువిహారోతి సుఖవిహారో. సరణీయమేవ దీఘం కత్వా ‘‘సారణీయ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సరితబ్బభావతో చ సారణీయ’’న్తి. పరియాయేహీతి కారణేహి.

భావోతి కిరియా, తస్మిం వత్తమానో నపుంసక-సద్దో భావనపుంసకనిద్దేసో నామ, కిరియావిసేసనసద్దోతి అత్థో. ఏకమన్తే ఏకస్మిం అన్తే యుత్తప్పదేసేతి అత్థో. ఖణ్డిచ్చాదిభావన్తి ఖణ్డితదన్తపలితకేసాదిభావం. రాజపరివట్టేతి రాజూనం పరివత్తనం, పటిపాటియోతి అత్థో. పురాతనుచ్చకులప్పసుతతాయ జిణ్ణతా, న వయసాతి ఆహ ‘‘చిరకాలప్పవత్తకులన్వయే’’తి. విభవానం మహన్తత్తం లాతి గణ్హాతీతి మహల్లకోతి ఆహ ‘‘విభవమహత్తతాయ సమన్నాగతే’’తి. విభావనే నామ అత్థేతి పకతివిభావనసఙ్ఖాతే అత్థే. న అభివాదేతి వాతి అభివాదేతబ్బన్తి న సల్లక్ఖేతి, ఏవం అసల్లక్ఖణపకతికోతి వుత్తం హోతి. రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వాతి ఏత్థాపి నిచ్చపకతికం అనిచ్చపకతికం వాతి అత్థో. అనిచ్చం వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవధారణత్థో.

సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో, జాతసమనన్తరమేవాతి అత్థో. సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా…పే… ఓలోకేసీతి ఏత్థ ద్వారం పిధాయ నిక్ఖన్తోతిఆదీసు వియ గమనతో పురే కతమ్పి ఓలోకనం పచ్ఛా కతం వియ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఓలోకేసిన్తి చ లోకవివరణపాటిహారియే జాతే మంసచక్ఖునా వోలోకేసీతి అత్థో. సేట్ఠోతి పసత్థతరో. పతిమానేసీతి పూజేసి. ఆసభిన్తి ఉత్తమం.

౩. తం వచనన్తి నాహం తం బ్రాహ్మణాతిఆదివచనం. అఞ్ఞాయ సణ్ఠహేయ్యాతి అరహత్తే పతిట్ఠహేయ్య. జాతివసేనాతి ఖత్తియాదిజాతివసేన. ఉపపత్తివసేనాతి దేవేసు ఉపపత్తివసేన. ఆవిఞ్ఛన్తీతి ఆకడ్ఢన్తి. యస్స అభివాదాదికరణసఙ్ఖాతస్స సామగ్గిరసస్స భగవతి అభావం మఞ్ఞమానో బ్రాహ్మణో ‘‘అరసరూపో’’తి ఆహ, తబ్బిధురస్స రూపతణ్హాదికస్సేవ సామగ్గిరసస్స అభావేన భగవా ‘‘అరసరూపో’’తి దస్సేతుం సామగ్గిరససద్దస్స రూపరసాదీసు వత్తనప్పకారం దస్సేన్తో ఆహ వత్థారమ్మణాదీతిఆది.

తాలావత్థుకతాతి ఉచ్ఛిన్నమూలానం తాలానం వత్థు వియ నేసం రూపరసాదీనం వత్థు చిత్తసన్తానం కతన్తి ఇమస్మిం అత్థే మజ్ఝేపదలోపం దీఘఞ్చ కత్వా నిద్దేసోతి ఆహ తాలవత్థు వియాతిఆది. తాలవత్థు వియ యేసం వత్థు కతం తే తాలావత్థుకతాతి విసేసనస్స పరనిపాతో దట్ఠబ్బో, కతతాలవత్థుకాతి అత్థో. మత్థకచ్ఛిన్నతాలోయేవ పత్తఫలాదీనం అకారణతాయ అవత్థూతి తాలావత్థు, తం వియ యేసం వత్థు కతం తే రూపరసాదయో తాలావత్థుకతా, అయం అఞ్ఞపదత్థవసేన అత్థగ్గాహో హేట్ఠా వుత్తనయేన సుగమోతి విసేసమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా’’తి. ఏవఞ్చ మత్థకసదిసేసు రూపరసాదీసు రాగేసు ఛిన్నేసుపి తబ్బత్థుభూతస్స తాలావత్థుసదిసస్స చిత్తసన్తానస్స యావ పరినిబ్బానట్ఠానం ఉపపన్నమేవ హోతి. యథారుతతో పన విసేసనసమాసవసేన అత్థే గయ్హమానే రూపరసాదీనం తాలావత్థుసదిసతాయ ఠానం ఆపజ్జతి. యం పన సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౩) ఏతం దోసం పరిహరితుం రూపరసాదీనం కుసలాకుసలత్తం వుత్తం, తం తే తథాగతస్స పహీనాతిఆదిపాళియా, కామసుఖస్సాదసఙ్ఖాతా రూపరసాతిఆదిఅట్ఠకథాయ చ న సమేతి, ఖీణాసవానమ్పి యావ పరినిబ్బానా కుసలాకుసలానం ఫలుప్పత్తితో తేసం మత్థకచ్ఛిన్నతాలసదిసతాపి న యుత్తాతి గహేతబ్బం. అథ వా మత్థకచ్ఛిన్నతాలస్స ఠితం అట్ఠితఞ్చ అమనసికత్వా పున అనుప్పత్తిధమ్మతాసదిసమత్తం ఉపమేత్వా తాలావత్థు వియ కతాతి విసేసనసమాసవసేన అత్థగ్గహణేపి న కోచి దోసో. అను-సద్దో పచ్ఛాతి అత్థే వత్తతీతి ఆహ పచ్ఛాభావో న హోతీతిఆది. అను అభావం గతాతి పచ్ఛా అనుప్పత్తిధమ్మతావసేన అభావం గతా. అనచ్ఛరియాతి అను అను ఉపరూపరి విమ్హయకతాతి అత్థో. యఞ్చ ఖో త్వం వదేసీతి యం వన్దనాదిసామగ్గీరసాభావసఙ్ఖాతం కారణం అరసరూపతాయ వదేసి, తం కారణం న విజ్జతీతి అత్థో.

౪. సన్ధాయ భాసితమత్థన్తి యం అత్థం సన్ధాయ బ్రాహ్మణో నిబ్భోగో భవం గోతమోతిఆదిమాహ, భగవా చ యం సన్ధాయ నిబ్భోగతాదిం అత్తని అనుజానాతి, తం సన్ధాయ భాసితమత్థం.

౫. కులసముదాచారకమ్మన్తి కులాచారకమ్మం. కాయతో కాయద్వారతో పవత్తం దుచ్చరితం కాయదుచ్చరితం. అనేకవిహితాతి అనేకప్పకారా.

౬. పఞ్చకామగుణికరాగస్సాతి రూపాదీసు పఞ్చసు కామకోట్ఠాసేసు అతివియ సఙ్గవసేన నియుత్తస్స కామరాగస్స, ఏతేన అనాగామీనం వత్థాభరణాదీసు సఙ్గనికన్తివసేన ఉప్పజ్జనకామరాగస్స కామరాగతాభావం దస్సేతి తస్స రూపరాగాదీసు సఙ్గహతో. అవసేసానన్తి ఏత్థ సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛానం పఠమేన మగ్గేన, సేసానం చతూహిపి ఉచ్ఛేదం వదతి, తేనాహ ‘‘యథానురూప’’న్తి.

౭. జిగుచ్ఛతి మఞ్ఞేతి జిగుచ్ఛతి వియ, ‘‘జిగుచ్ఛతీ’’తి వా సల్లక్ఖేమి. అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేనాతి అఞ్ఞాణసమ్భూతట్ఠేన.

౮-౧౦. తత్రాతి యథావుత్తేసు ద్వీసు అత్థవికప్పేసు. పటిసన్ధిపరియాయోపి ఇధ గబ్భసద్దోతి ఆహ ‘‘దేవలోకపటిసన్ధిపటిలాభాయా’’తి. అపునబ్భవభూతాతి ఖణే ఖణే ఉప్పజ్జమానానం ధమ్మానం అభినిబ్బత్తి.

౧౧. ధమ్మధాతున్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. తఞ్హి ధమ్మే యాథావతో ధారేతి ఉపధారేతీతి ‘‘ధమ్మధాతూ’’తి వుచ్చతి. దేసనావిలాసప్పత్తోతి అభిరుచివసేన పరివత్తేత్వా దేసేతుం సమత్థతా దేసనావిలాసో, తం పత్తో. కరుణావిప్ఫారన్తి సబ్బసత్తేసు మహాకరుణాయ ఫరణం. తాదిగుణలక్ఖణమేవ ఉపమాయ విభావేన్తో ఆహ ‘‘పథవీసమచిత్తత’’న్తి. తతోయేవ అకుజ్ఝనసభావతో అకుప్పధమ్మతా. జాతియా అనుగతన్తి జాతియా అనుబద్ధం. జరాయ అనుసటన్తి జరాయ పలివేఠితం. వట్టఖాణుభూతన్తి వట్టతో ఉద్ధరితుం అసక్కుణేయ్యతాయ వట్టే నిచ్చలభావేన ఠితం ఖాణు వియ భూతం. జాతానం మచ్చానం నిచ్చం మరణతో భయన్తి ఆహ అజ్జ మరిత్వాతిఆది. అప్పటిసమం పురేజాతభావన్తి అసదిసం అరియాయ జాతియా పఠమజాతభావం, సబ్బజేట్ఠభావన్తి అత్థో.

‘‘అపీ’’తి అవత్వా ‘‘పీ’’తి వదన్తో పి-సద్దో విసుం అత్థి నిపాతోతి దస్సేతి. సమ్మా అధిసయితానీతి పాదాదీహి ఉపఘాతం అకరోన్తియా సమ్మదేవ ఉపరి సయితాని, అకమ్మకస్సాపి సయతిధాతునో అధిపుబ్బతాయ సకమ్మకతా దట్ఠబ్బా. నఖసిఖాతి నఖగ్గాని. సకుణానం పక్ఖా హత్థపాదట్ఠానియాతి ఆహ ‘‘సఙ్కుటితహత్థపాదా’’తి. ఏత్థాతి ఆలోకట్ఠానే. నిక్ఖమన్తానన్తి నిక్ఖమన్తేసు, నిద్ధారణే హేతం సామివచనం. అణ్డకోసన్తి అణ్డకపాలం.

లోకోయేవ లోకసన్నివాసో. అబుజ్ఝి ఏత్థాతి రుక్ఖో బోధి, సయం బుజ్ఝతి, బుజ్ఝన్తి వా తేనాతి మగ్గోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి బోధి. బుజ్ఝీయతీతి నిబ్బానం బోధి. అన్తరా చ బోధిన్తి దుతియముదాహరణం వినాపి రుక్ఖ-సద్దేన బోధి-సద్దస్స రుక్ఖప్పవత్తిదస్సనత్థం. వరభూరిమేధసోతి మహాపథవీ వియ పత్థటపఞ్ఞోతి అత్థో. తిస్సో విజ్జాతి అరహత్తమగ్గో అత్తనా సహ వత్తమానం సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతం ఆసవక్ఖయఞాణఞ్చేవ ఇతరా ద్వే మహగ్గతవిజ్జా చ తబ్బినిబన్ధకకిలేసవిద్ధంసనవసేన ఉప్పాదనతో ‘‘తిస్సో విజ్జా’’తి వుచ్చతి. ఛ అభిఞ్ఞాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సావకపారమీఞాణన్తి అగ్గసావకేహి పటిలభితబ్బం సబ్బమేవ లోకియలోకుత్తరఞాణం. పచ్చేకబోధిఞాణన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఓపమ్మసమ్పటిపాదనన్తి ఓపమ్మత్థస్స ఉపమేయ్యేన సమం పటిపాదనం. అత్థేనాతి ఉపమేయ్యత్థేన. తిక్ఖఖరవిప్పసన్నసూరభావోతి ఇమినా సఙ్ఖారుపేక్ఖాపత్తతం విపస్సనాయ దస్సేతి. పరిణామకాలోతి ఇమినా వుట్ఠానగామినిభావాపత్తిం. తదా చ సా మగ్గఞాణగబ్భం ధారేన్తీ వియ హోతీతి ఆహ ‘‘గబ్భగ్గహణకాలో’’తి. అనుపుబ్బాధిగతేనాతి పఠమమగ్గాదిపటిపాటియా అధిగతేన. చతురఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతు (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨; అ. ని. ౨.౫; మహాని. ౧౯౬), సరీరే ఉపసుస్సతు మంసలోహిత’’న్తి ఏవం వుత్తచతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం.

ఛన్దో కామోతిఆదీసు పత్థనాకారేన పవత్తో దుబ్బలో లోభో ఇచ్ఛనట్ఠేన ఛన్దో. తతో బలవా రఞ్జనట్ఠేన రాగో. తతోపి బలవతరో ఛన్దరాగో. నిమిత్తానుబ్యఞ్జనసఙ్కప్పవసేన పవత్తో సఙ్కప్పో. తతోపి బలవసఙ్కప్పవసేనేవ పవత్తో రాగో. తతోపి బలవతరో సఙ్కప్పరాగో. స్వాయం పభేదో ఏకస్సేవ లోభస్స పవత్తిఆకారభేదేన అవత్థాభేదేన చ వుత్తో.

పఠమజ్ఝానకథావణ్ణనా

సేయ్యథిదన్తి తం కథన్తి అత్థో. ఏతన్తి పుబ్బపదేయేవ అవధారణకరణం, ఏతం అత్థజాతం వా. తన్నిస్సరణతోతి తేసం కామానం నిస్సరణత్తా. ఏసాతి ఏవ-కారో. కామధాతు నామ కామభవో, నేక్ఖమ్మన్తి పఠమజ్ఝానం. ఏసాతి నియమో. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవివేకా తదఙ్గవివేకాదయో. కాయచిత్తఉపధివివేకా కాయవివేకాదయో, తయో ఏవ ఇధ ఝానకథాయ, సముచ్ఛేదవివేకాదీనం అసమ్భవా. నిద్దేసేతి మహానిద్దేసే. తత్థేవాతి మహానిద్దేసే ఏవ. విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే. ఏవఞ్హి సతీతి ఉభయేసమ్పి కామానం సఙ్గహే సతి.

పురిమేనాతి కాయవివేకేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం కాయచిత్తవివేకద్వయే. దుతియేనాతి చిత్తవివేకేన. ఏతేసన్తి యథావుత్తనయేన వత్థుకామకిలేసకామవివేకద్వయస్స వాచకభూతానం వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహీతి ఇమేసం పదానం, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. బాలభావస్స హేతుపరిచ్చాగోతి అనువత్తతి. అకుసలధమ్మో హి బాలభావస్స హేతు. ఆసయపోసనన్తి ఆసయస్స విసోధనం వడ్ఢనఞ్చ. విభఙ్గే నీవరణానేవ వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. తత్థ కారణమాహ ‘‘ఉపరిఝానఙ్గపచ్చనీకపటిపక్ఖభావదస్సనతో’’తి. తత్థ ఉపరి సవితక్కన్తిఆదినా వుచ్చమానాని ఝానఙ్గాని, తేసం అత్తనో పచ్చనీకానం పటిపక్ఖభావదస్సనతోతి అత్థో. ఉపరిఝానఙ్గానం పచ్చనీకపటిపక్ఖభావస్స దస్సనతోతిపి పాఠో. తత్థ ‘‘ఉపరి వుచ్చమానఝానఙ్గానం ఉజువిపచ్చనీకవసేన పటిపక్ఖభావదస్సనతో’’తి ‘‘నీవరణానం తానేవ విభఙ్గే వుత్తానీ’’తిపి అత్థం వదన్తి. పేటకేతి మహాకచ్చాయనత్థేరేన కతం నేత్తిప్పకరణనయానుసారిపకరణం, తం పన పిటకానం వణ్ణనాభూతత్తా ‘‘పేటక’’న్తి వుత్తం, తస్మిన్తి అత్థో.

వితక్కనం నామ ఆరమ్మణపరికప్పనన్తి ఆహ ‘‘ఊహన’’న్తి. రూపం రూపన్తిఆదినా విసయే ఆకోటేన్తస్స విసయప్పవత్తిఆహననం ఉపరి ఆహననన్తి వేదితబ్బం. ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆనయనం నామ ఆరమ్మణాభిముఖకరణం. అనుసఞ్చరణన్తి అనుపరిబ్భమనం, తఞ్చ ఖణన్తరస్స తథాకారేన ఉప్పాదనమేవ, న హి పరమత్థతో ఏకస్స సఞ్చరణమత్థి, ఏవమఞ్ఞత్థాపి ఈదిసేసు. అనుమజ్జనన్తి పరిమజ్జనం. తత్థాతి ఆరమ్మణే. సహజాతానుయోజనం సకిచ్చానువత్తితాకరణేన. కత్థచీతి దుతియజ్ఝానవిరహితేసు సవిచారచిత్తేసు సబ్బత్థాతి అత్థో. విచారేన సహ ఉప్పజ్జమానోపి వితక్కో ఆరమ్మణే అభినిరోపనాకారేన పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘పఠమాభినిపాతో’’తి వుత్తో. విప్ఫారవాతి అవూపసన్తసభావతాయ వేగవా, తేనేవేస దుతియజ్ఝానే పహానఙ్గం జాతం. పఠమదుతియజ్ఝానేసూతి పఞ్చకనయం సన్ధాయ వుత్తం. అఙ్గవినిముత్తస్స ఝానస్స అభావం దస్సేన్తో రుక్ఖో వియాతిఆదిమాహ.

వివేక-సద్దస్స భావసాధనపక్ఖే ‘‘తస్మా వివేకా’’తి వుత్తం, ఇతరపక్ఖే ‘‘తస్మిం వివేకే’’తి. పినయతీతి తప్పేతి, వడ్ఢేతి వా. ఫరణరసాతి పణీతరూపేహి కాయే బ్యాపనరసా. సాతలక్ఖణన్తి ఇట్ఠసభావం, మధురన్తి అత్థో. సమ్పయుత్తానం పీళనజ్ఝుపేక్ఖనం అకత్వా అను అను గణ్హనం ఉపకారితా వా అనుగ్గహో. వనమేవ వనన్తం. ఉదకమేవ ఉదకన్తం. తస్మిం తస్మిం సమయే పాకటభావతోతి ఇమినా ఇట్ఠారమ్మణాదిపటిలాభసమయేపి సుఖం విజ్జమానమ్పి అపాకటం, పీతియేవ తత్థ పాకటా, పటిలద్ధరసానుభవనసమయే చ విజ్జమానపీతితోపి సుఖమేవ పాకటతరన్తి దస్సేతి. ఏత్థ చ చేతసికసుఖవసేనేవ పటిలద్ధరసానుభవనం వేదితబ్బం, న కాయికసుఖవసేన తస్స పీతిసమ్పయోగస్సేవ అభావేన ఇధానధిప్పేతత్తా. అయఞ్చ పీతీతిఆది అఞ్ఞపదత్థసమఆసదస్సనం, అస్సత్థిపక్ఖే తద్ధితపచ్చయదస్సనం వా. దుతియవికప్పేన అఞ్ఞపదత్థసమాసవసేనేవ ‘‘వివేకజం పీతిసుఖ’’న్తి ఇదం ఏకం పదన్తి దస్సేతి, విభత్తియా చ అలోపం.

గణనానుపుబ్బతాతి దేసనాక్కమం సన్ధాయ వుత్తం. పఠమం సమాపజ్జతీతి ఇదం ఆదికమ్మికవసేన వుత్తం, చిణ్ణవసీనం పన యోగీనం ఉప్పటిపాటియాపి ఝానం ఉప్పజ్జతేవ. ఝాపేతీతి దహతి. అనిచ్చాదిలక్ఖణవిసయాయ విపస్సనాయ ఉపనిజ్ఝాయనం కథం నిబ్బానాలమ్బనస్స మగ్గస్స హోతీతి ఆహ విపస్సనాయాతిఆది. తత్థ మగ్గేన సిజ్ఝతీతి నిచ్చాదివిపల్లాసప్పహాయకేన సహ మగ్గేనేవ తం లక్ఖణూపనిజ్ఝానం అసమ్మోహతో అత్తనో సిజ్ఝతి. అథ వా మగ్గేనాతి మగ్గకిచ్చేన, విపల్లాసప్పహానేనాతి అత్థో.

అఞ్ఞోతి సత్తో. అవుత్తత్తాతి ‘‘సచిత్తేకగ్గత’’న్తి ఝానపాళియం (విభ. ౫౦౮ ఆదయో) అవుత్తత్తా. వుత్తత్తాతి తస్సా ఝానపాళియా విభఙ్గే వుత్తత్తా.

దుతియజ్ఝానకథావణ్ణనా

అజ్ఝత్తన్తి ఝానవిసేసనత్తా వుత్తం ‘‘ఇధ నియకజ్ఝత్తమధిప్పేత’’న్తి. ఝానఞ్హి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం న హోతి ఛళిన్ద్రియానమేవ తబ్భావతో. ఖుద్దకా ఊమియో వీచియో. మహతియో తరఙ్గా. సన్తా హోన్తి సమితాతిఆదీని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనాని, ఝానబలేన సమతిక్కన్తాతి అధిప్పాయో. అప్పితాతి గమితా వినాసం పాపితా. పరియాయోతి ఝానపరిక్ఖారే ఝానవోహారత్తా అపరమత్థతో.

తతియజ్ఝానకథావణ్ణనా

తదధిగమాయాతి తతియమగ్గాధిగమాయ. ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి పఞ్ఞాయ సహచరణపరిచయేన యథా సమవాహిభావో హోతి, ఏవం యుత్తితో పస్సతి. విపులాయాతి మహగ్గతభావప్పత్తాయ. థామగతాయాతి వితక్కవిచారపీతివిగమేన థిరభావప్పత్తియా, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘వితక్కవిచారపీతీహి అనభిభూతత్తా’’తిఆది. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧ తతియజ్ఝానకథా). ఉపేక్ఖాభేదం దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతం ఉపేక్ఖం పకాసేతుం ఉపేక్ఖా పనాతిఆది వుత్తం. తత్థ తత్రమజ్ఝత్తతావ ఖీణాసవానం ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనాకారేన అజ్ఝుపేక్ఖనతో ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా’’తి చ, సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తత్తా ‘‘బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా’’తి చ, సహజాతధమ్మానం మజ్ఝత్తాకారభూతా ‘‘బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా’’తి చ, కేవలా ‘‘తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా’’తి చ, తతియజ్ఝానసహగతా అగ్గసుఖేపి తస్మిం అపక్ఖపాతభూతా ‘‘ఝానుపేక్ఖా’’తి చ, చతుత్థజ్ఝానసహగతా సబ్బపచ్చనీకపరిసుద్ధితాయ ‘‘పారిసుద్ధుపేక్ఖా’’తి చ తేన తేన అవత్థాభేదేన ఛధా వుత్తా.

వీరియమేవ పన అనచ్చారద్ధఅనతిసిథిలేసు సహజాతేసు సఙ్ఖారేసు ఉపేక్ఖనాకారేన పవత్తం ‘‘వీరియుపేక్ఖా’’తి వుత్తం. అట్ఠన్నం రూపారూపజ్ఝానానం పటిలాభతో పుబ్బభాగే ఏవ నీవరణవితక్కవిచారాదీనం పహానాభిముఖీభూతత్తా తేసం పహానేపి అబ్యాపారభావూపగమనేన మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తా సమాధివసేన ఉప్పన్నా అట్ఠ పఞ్ఞా చేవ ఉపాదానక్ఖన్ధభూతేసు సఙ్ఖారేసు అజ్ఝుపేక్ఖనాకారప్పవత్తా విపస్సనావసేన ఉప్పన్నా చతున్నం మగ్గానం పుబ్బభాగే తస్స తస్స అధిగమాయ చతస్సో చతున్నం ఫలసమాపత్తీనం పుబ్బభాగే తస్స తస్స అధిగమాయ అప్పణిహితవిమోక్ఖవసేన పవత్తా చతస్సో సుఞ్ఞతఅనిమిత్తవిమోక్ఖవసేన ద్వేతి దస పఞ్ఞా చాతి ఇమే అట్ఠారస పఞ్ఞా సఙ్ఖారుపేక్ఖా నామ. యథావుత్తవిపస్సనాపఞ్ఞావ లక్ఖణవిచిననేపి మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనుపేక్ఖా నామ. అదుక్ఖమసుఖవేదనా వేదనుపేక్ఖా నామ. ఇమాసం పన దసన్నమ్పి ఉపేక్ఖానం ‘‘తత్థ తత్థ ఆగతనయతో విభాగో ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బో’’తి దస్సేన్తో ఆహ ఏవమయం దసవిధాపీతిఆది. తత్థ తత్థ ఆగతనయతోతి ఇదమ్పి హి తాసం విభాగదస్సనస్స భూమిపుగ్గలాదిపదం వియ విసుం మాతికాపదవసేన వుత్తం, న పన భూమిపుగ్గలాదివసేన విభాగదస్సనస్స ఆగతట్ఠానపరామసనం ఆగతట్ఠానస్స అట్ఠసాలినియాతిఆదినా వుత్తత్తా, తస్మా సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౧౧ తతియజ్ఝానకథా) యం వుత్తం ‘‘ఇమాసం పన దసన్నమ్పి ఉపేక్ఖానం భూమిపుగ్గలాదివసేన విభాగో తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ఏవమయం దసవిధాతిఆదీ’’తి, తం అమనసికత్వా వుత్తన్తి గహేతబ్బం. తత్థ తత్థ ఆగతనయతోతి ‘‘ఇధ (ఖీణాసవో) భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి, న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౪౮; అ. ని. ౬.౧) ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఆగతా, ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭; ౨.౩౦౯; ౩.౨౩౦) ఏవం బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా ఆగతాతి ఇమినా నయేన దసన్నమ్పి ఉపేక్ఖానం తత్థ తత్థ వుత్తపదేసేసు ఆగతనయదస్సనతో చ అయం దసవిధాపి ఉపేక్ఖా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి సమ్బన్ధో.

భూమీతిఆదీసు పన ఛళఙ్గుపేక్ఖా కామావచరా, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా రూపావచరాతిఆదినా భూమితో చ, ఛళఙ్గుపేక్ఖా అసేక్ఖానమేవ, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా పుథుజ్జనాదీనం తిణ్ణమ్పి పుగ్గలానన్తిఆదినా పుగ్గలతో చ, ఛళఙ్గుపేక్ఖా సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తాతిఆదినా చిత్తతో చ, ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఛళారమ్మణాతిఆదినా ఆరమ్మణతో చ, ‘‘వేదనుపేక్ఖా వేదనాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా, ఇతరా నవ సఙ్ఖారక్ఖన్ధేనా’’తి ఖన్ధసఙ్గహవసేన చ, ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా బ్రహ్మవిహారబోజ్ఝఙ్గఝాన పారిసుద్ధితత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చ అత్థతో ఏకా. తస్మా ఏకక్ఖణే చ తాసు ఏకాయ సతి ఇతరా న ఉప్పజ్జన్తి, తథా సఙ్ఖారుపేక్ఖా విపస్సనుపేక్ఖాపి వేదితబ్బా. వేదనావీరియుపేక్ఖానమేకక్ఖణే సియా ఉప్పత్తీ’’తి ఏకక్ఖణవసేన చ, ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా అబ్యాకతా బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా కుసలాబ్యాకతా, తథా సేసా. వేదనుపేక్ఖా పన సియా అకుసలాపీ’’తి ఏవం కుసలత్తికవసేన చ, ‘‘సఙ్ఖేపతో చత్తారో చ ధమ్మా వీరియవేదనాతత్రమజ్ఝత్తతాఞాణవసేనా’’తి ఏవం సఙ్ఖేపవసేన చ అయం దసవిధాపి ఉపేక్ఖా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి యోజనా.

ఏత్థ చేతా కిఞ్చాపి అట్ఠసాలినియం భూమిపుగ్గలాదివసేన సరూపతో ఉద్ధరిత్వా న వుత్తా, తథాపి తత్థ వుత్తప్పకారేహేవ తాసం భూమిపుగ్గలాదివిభాగో నయతో ఉద్ధరిత్వా సక్కా ఞాతున్తి తత్థ సరూపతో వుత్తఞ్చ అవుత్తఞ్చ ఏకతో సఙ్గహేత్వా తత్థ తత్థ ఆగతనయతోతిఆదీహి నవహి పకారేహి అతిదేసో కతో, తేనేవ ‘‘ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయం వుత్తవసేనా’’తి అవత్వా ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి వుత్తం. తథాహి ఖీణాసవో భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి ఆదిమ్హి వుత్తే ఛళఙ్గుపేక్ఖా రూపాదిఆరమ్మణతాయ భూమితో కామావచరా చ పుగ్గలతో అసేక్ఖానమేవ చ ఉప్పజ్జతి, చిత్తతో సోమనస్సుపేక్ఖాచిత్తసమ్పయుత్తా, ఆరమ్మణతో ఛళారమ్మణా, కుసలత్తికతో అబ్యాకతా చాతి పణ్డితేహి సక్కా ఞాతుం, తథా ఛళఙ్గుపేక్ఖా చ బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా చ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చ ఝానుపేక్ఖా చ పారిసుద్ధుపేక్ఖా చ అత్థతో ఏకాతిఆదిమ్హి వుత్తే పనస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితత్తా బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖాదీహి సహ ఏకక్ఖణే అనుప్పత్తిఆదయో చ సక్కా ఞాతుం, యథా చ ఛళఙ్గుపేక్ఖా, ఏవం సేసానమ్పి యథారహం అట్ఠసాలినియం వుత్తనయతో భూమిఆదివిభాగుద్ధారనయో ఞాతబ్బో. అనాభోగరసాతి పణీతసుఖేపి తస్మిం అవనతిపటిపక్ఖకిచ్చాతి అత్థో.

పుగ్గలేనాతి పుగ్గలాధిట్ఠానేన. కిలేసేహి సమ్పయుత్తానం ఆరక్ఖా. తీరణం కిచ్చస్స పారగమనం. పవిచయో వీమంసా. ఇదన్తి సతిసమ్పజఞ్ఞం. యస్మా తస్స నామకాయేన సమ్పయుత్తం సుఖన్తి ఇమస్స తస్మా ఏతమత్థన్తిఆదినా సమ్బన్ధో. తస్సాతి ఝానసమఙ్గినో. తంసముట్ఠానేనాతి తం యథావుత్తనామకాయసమ్పయుత్తం సుఖం సముట్ఠానం కారణం యస్స రూపస్స తేన తంసముట్ఠానేన రూపేన. అస్సాతి యోగినో. యస్సాతి రూపకాయస్స. ఫుటత్తాతి అతిపణీతేన రూపేన ఫుటత్తా. ఏతమత్థం దస్సేన్తోతి కాయికసుఖహేతుభూతరూపసముట్ఠాపకనామకాయసుఖం పటిసంవేదియమానో ఏవ ఝానసమఙ్గితాకరణే కారియోపచారతో ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తి వుచ్చతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తోతి అత్థో. యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతోతి ఆహ ‘‘యంఝానహేతూ’’తి. సుఖపారమిప్పత్తేతి సుఖస్స ఉక్కంసపరియన్తం పత్తే. ఏవమేతేసం పహానం వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. అథ కస్మా ఝానేస్వేవ నిరోధో వుత్తోతి సమ్బన్ధో.

చతుత్థజ్ఝానకథావణ్ణనా

కత్థ చుప్పన్నన్తి ఏత్థ కత్థాతి హేతుమ్హి భుమ్మం, కస్మిం హేతుమ్హి సతీతి అత్థో. నానావజ్జనేతి అప్పనావీథిఆవజ్జనతో నానా భిన్నం పురిమవీథీసు ఆవజ్జనం యస్స ఉపచారస్స, తస్మిం నానావజ్జనే. విసమనిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలమథో విసమాసనుపతాపో. ఉపచారే వాతిఆది పక్ఖన్తరదస్సనం ఏకావజ్జనూపచారేపి వాతి అత్థో. పీతిఫరణేనాతి ఇమినా అప్పనావీథియా వియ ఏకవీథియమ్పి కామావచరపీతియా ఫరణమత్తస్స అభావం దస్సేతి. దోమనస్సిన్ద్రియస్స అస్స సియా ఉప్పత్తీతి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. వితక్కవిచారప్పచ్చయేపీతి పి-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో. సో ‘‘పహీనస్సా’’తి హేట్ఠా వుత్తపదానన్తరం యోజేతబ్బో ‘‘పహీనస్సాపి దోమనస్సిన్ద్రియస్సా’’తి. వితక్కవిచారభావేతి ఏత్థ ‘‘ఉప్పజ్జతి దోమనస్సిన్ద్రియ’’న్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం, వితక్కవిచారభావహేతూతి అత్థో. వితక్కవిచారాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో తస్మాతి ఏతస్మిం అత్థే దట్ఠబ్బో, తేన యస్మా ఏతం దోమనస్సిన్ద్రియం వితక్కవిచారపచ్చయే…పే… నేవ ఉప్పజ్జతి, యత్థ పన ఉప్పజ్జతి, తత్థ వితక్కవిచారభావేయేవ ఉప్పజ్జతి. యస్మా చ అప్పహీనాయేవ దుతియజ్ఝానూపచారే వితక్కవిచారా, తస్మా తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

తత్థాతి దుతియజ్ఝానూపచారే. అస్సాతి దోమనస్సిన్ద్రియస్స. సియా ఉప్పత్తీతి ఇదఞ్చ పచ్చయమత్తదస్సనేన సమ్భావనమత్తతో వుత్తం. దోమనస్సుప్పత్తిసమ్భావనాపి హి ఉపచారక్ఖణేయేవ కాతుం యుత్తా, వితక్కవిచారరహితే పన దుతియజ్ఝానక్ఖణే తదుప్పత్తిసమ్భావనాపి న యుత్తా కాతున్తి. ఇతరథా కుసలచిత్తక్ఖణే అకుసలదోమనస్సుప్పత్తియా అసమ్భవతో ‘‘తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీ’’తి న వత్తబ్బం సియా. సమీపత్థే వా ఏతం భుమ్మం, ఉపచారజ్ఝానానన్తరవీథీసూతి అత్థో. దుతియజ్ఝానేతి ఏత్థాపి అనన్తరవీథీసుపి న త్వేవ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో, ఏవం ఉపరి సుఖిన్ద్రియేపి. సోమనస్సిన్ద్రియస్స ఉప్పత్తీతి సమ్బన్ధో. పహీనాతి వుత్తాతి ఇదం ‘‘పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పరిక్ఖయా’’తి వుత్తత్తా వుత్తం. దుక్ఖాభావేనాతి దుక్ఖతాభావేన. ఏవం సుఖాభావేనాతి ఏత్థాపి. ఏతేనాతి దుక్ఖసుఖపటిక్ఖేపవచనేన. ఇట్ఠానిట్ఠవిపరీతానుభవనలక్ఖణాతి అతిఇట్ఠఅతిఅనిట్ఠానం విపరీతస్స మజ్ఝత్తారమ్మణస్స అనుభవనలక్ఖణా, మజ్ఝత్తారమ్మణమ్పి హి ఇట్ఠానిట్ఠేసు ఏవ పవిట్ఠం తబ్బినిముత్తస్స అభావా.

ఝానచతుక్కకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా

౧౨. అరూపజ్ఝానానమ్పి అఙ్గసమతాయ చతుత్థజ్ఝానే సఙ్గహోతి ఆహ కేసఞ్చి అభిఞ్ఞాపాదకానీతిఆది, తేనేవ వక్ఖతి ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా’’తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౨). తేసు చ చతుత్థజ్ఝానమేవ అభిఞ్ఞాపాదకం నిరోధపాదకం హోతి, న ఇతరాని. దూరకారణతం పన సన్ధాయ ‘‘చత్తారి ఝానానీ’’తి నేసమ్పి ఏకతో గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. చిత్తేకగ్గతత్థానీతి ఇదం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ఖీణాసవానన్తిఆది. సబ్బకిచ్చసాధకన్తి దిబ్బవిహారాదిసబ్బబుద్ధకిచ్చసాధకం. సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణదాయకన్తి ఇమినా యథావుత్తం విపస్సనాపాదకత్తాదిసబ్బం సమ్పిణ్డేతి. ఇదఞ్హి ఝానం భగవతో సబ్బబుద్ధగుణదాయకస్స మగ్గఞాణస్స పదట్ఠానత్తా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యథయిదన్తి యథా ఇదం. అభినీహారక్ఖమన్తి ఇద్ధివిధాదిఅత్థం తదభిముఖం నీహరణయోగ్గం.

ఝానప్పటిలాభపచ్చయానన్తి ఝానప్పటిలాభహేతుకానం ఝానప్పటిలాభం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకానం. పాపకానన్తి లామకానం. ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛాయ వసేన ఓతిణ్ణానం నీవరణభావం తదేకట్ఠతఞ్చ అప్పత్తానం అత్తుక్కంసనాదివసప్పవత్తానం అహో వత మమేవ సత్థా పటిపుచ్ఛిత్వా భిక్ఖూనం ఏవరూపం ధమ్మం దేసేయ్యాతిఆదినయప్పవత్తానం మానాదీనం. పోత్థకేసు పన ‘‘ఝానప్పటిలాభపచ్చనీకాన’’న్తిపి పాఠం లిఖన్తి, సో పమాదపాఠోతి గహేతబ్బో ‘‘ఝానప్పటిలాభపచ్చనీకానం నీవరణానం అభావస్స నీవరణదూరీభావేన పరిసుద్ధో’’తి ఏవం పుబ్బే పరిసుద్ధపదేయేవ వుత్తత్తా. సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౧౨) పన ‘‘ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛాయ అవచరానం ఇచ్ఛావసేన ఓతిణ్ణానం పవత్తానం నానప్పకారానం కోపఅప్పచ్చయానన్తి అత్థోతి అయమ్పి పాఠో అయుత్తో ఏవాతి గహేతబ్బం. తతో ఏవ చ విసుద్ధిమగ్గే అయం పాఠో సబ్బేన సబ్బం న దస్సితో’’తి వుత్తం. తత్థ చ నానప్పకారానం కోపఅప్పచ్చయానన్తి ఏవం నీవరణభావప్పత్తదోసానం పరామట్ఠత్తా అయం పాఠో పటిక్ఖిత్తోతి వేదితబ్బో.

అభిజ్ఝాదీనన్తి ఏత్థ అభిజ్ఝా-సద్దేన చ అనీవరణసభావస్సేవ లోభస్స మానాదీనఞ్చ గహణం ఝానప్పటిలాభపచ్చయానన్తి అనువత్తమానత్తా. ఉభయమ్పీతి అనఙ్గణత్తం విగతూపక్కిలేసత్తఞ్చాతి ఏతం ఉభయమ్పి యథాక్కమం అనఙ్గణసుత్తవత్థసుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం. తేసు చ సుత్తేసు కిఞ్చాపి నీవరణసభావప్పత్తా థూలదోసాపి వుత్తా, తథాపి అధిగతచతఉత్థజ్ఝానస్స వసేన వుత్తత్తా ఇధ సుఖుమా ఏవ తే గహితా. అఙ్గణుపక్కిలేససామఞ్ఞేన పనేత్థ సుత్తానం అపదిసనం. తథా హి ‘‘సుత్తానుసారేనా’’తి వుత్తం, న పన సుత్తవసేనాతి.

పుబ్బేనివాసానుస్సతియం ఞాణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణన్తి నిబ్బచనం దస్సేన్తో ఆహ పుబ్బేనివాసానుస్సతిమ్హీతిఆది. ఇదాని పుబ్బేనివాసం పుబ్బేనివాసానుస్సతిం తత్థ ఞాణఞ్చ విభాగతో దస్సేతుం తత్థాతిఆది వుత్తం. పుబ్బ-సద్దో అతీతభవవిసయో, నివాస-సద్దో చ కమ్మసాధనోతి ఆహ ‘‘పుబ్బే అతీతజాతీసు నివుత్థక్ఖన్ధా’’తి. నివుత్థతా చేత్థ సకసన్తానే పవత్తతా, తేనాహ అనుభూతాతిఆది. ఇదాని సపరసన్తానసాధనవసేన నివాస-సద్దస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘నివుత్థధమ్మా వా నివుత్థా’’తి వత్వా తం వివరితుం గోచరనివాసేనాతిఆది వుత్తం. గోచరభూతాపి హి ధమ్మా ఞాణేన నివుత్థా నామ హోన్తి, తే పన సపరవిఞ్ఞాణగోచరతాయ దువిధాతి దస్సేతుం అత్తనోతిఆది వుత్తం. పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతాపి వా నివుత్థాతి సమ్బన్ధో. ఇధాపి పరిచ్ఛిన్నాతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. అనమతగ్గేపి హి సంసారే అత్తనా అవిఞ్ఞాతపుబ్బానం సత్తానం ఖన్ధా పరేహేవ కేహిచి విఞ్ఞాతత్తా పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతా నామ వుత్తా, తేసం అనుస్సరణం పురిమతో దుక్కరం యేహి పరేహి విఞ్ఞాతతాయ తే పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతా నామ జాతా, తేసం వత్తమానసన్తానానుసారేన విఞ్ఞాతబ్బతో. తే చ పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతా దువిధా పరినిబ్బుతా అపరినిబ్బుతాతి. తేసు చ పరినిబ్బుతానుస్సరణం దుక్కరం సబ్బసో సుసముచ్ఛిన్నసన్తానత్తా. తం పన సిఖాప్పత్తపరవిఞ్ఞాతం పుబ్బేనివాసం దస్సేతుం ‘‘ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసూ’’తి వుత్తం. తత్థ ఛిన్నవటుమకా అతీతే పరినిబ్బుతా ఖీణాసవా ఛిన్నసంసారమగ్గత్తా. ఆది-సద్దేన అపరినిబ్బుతానం పరవిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతానమ్పి సీహోక్కన్తికవసఏన అనుస్సరణం గహితం. యాయ సతియా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి, సా పుబ్బేనివాసానుస్సతీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం.

విహిత-సద్దో విధ-సద్దపరియాయోతి ఆహ ‘‘అనేకవిధ’’న్తి, భవయోనిఆదివసేన బహువిధన్తి అత్థో. విహితన్తి వా పయుత్తం వణ్ణితన్తి అత్థం గహేత్వా ‘‘అనేకేహి పకారేహి విహిత’’న్తి వత్తబ్బే మజ్ఝేపదలోపం కత్వా నిద్దిట్ఠన్తి ఆహ ‘‘అనేకేహి…పే… సంవణ్ణిత’’న్తి. పకారేహీతి నామగోత్తాదిపకారేహి. సంవణ్ణితన్తి బుద్ధాదీహి కథితం. అను-సద్దో అనన్తరత్థదీపకోతి ఆహ ‘‘అభినిన్నామితమత్తే ఏవా’’తి, ఏతేన చ పరికమ్మస్స ఆరద్ధతం దస్సేతి. పూరితపారమీనఞ్హీతిఆదినా పరికమ్మం వినాపి సిద్ధిం దస్సేతి.

ఆరద్ధప్పకారదస్సనత్థేతి అనుస్సరితుం ఆరద్ధానం పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధానం దస్సనత్థే. జాయతీతి జాతి, భవో. సో ఏకకమ్మమూలకో ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నో ఖన్ధప్పబన్ధో ఇధ ‘‘జాతీ’’తి అధిప్పేతోతి ఆహ ఏకమ్పీతిఆది. కప్పోతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పో, సో పన అత్థతో కాలో తథాపవత్తధమ్మముపాదాయ పఞ్ఞత్తో, తేసం వసేనస్స పరిహాని చ వడ్ఢి చ వేదితబ్బా. సంవట్టో సంవట్టనం వినాసో అస్స అత్థీతి సంవట్టో, అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పో. సంవట్టేన వినాసేన సహ తిట్ఠతి సీలేనాతి సంవట్టట్ఠాయీ. ఏవం వివట్టోతిఆదీసుపి. తత్థ వివట్టనం వివట్టో, ఉప్పత్తి, వడ్ఢి వా. తేజేన వినాసో తేజోసంవట్టో. విత్థారతో పనాతి పుథులతో పన సంవట్టసీమాభేదో నత్థి, తేనాహ ‘‘సదాపీ’’తి. ఏకనగరియా వియ అస్స జాతక్ఖణే వికారాపజ్జనతో జాతిక్ఖేత్తవోహారోతి దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధిఆదీసు కమ్పతీ’’తి వుత్తం. ఆనుభావో పవత్తతీతి తదన్తోగధానం సబ్బేసం సత్తానం రోగాదిఉపద్దవో వూపసమ్మతీతి అధిప్పాయో. యం యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యాతి వుత్తన్తి యం విసయక్ఖేత్తం సన్ధాయ ఏకస్మిం ఏవ ఖణే సబ్బత్థ సరేన అభివిఞ్ఞాపనం, అత్తనో రూపకాయదస్సనఞ్చ పటిజానన్తేన భగవతా ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి వుత్తం.

ఏతేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. పవత్తఫలభోజనోతి సయంపతితఫలాహారో, ఇదఞ్చ తాపసకాలం సన్ధాయ వుత్తం. ఇధూపపత్తియాతి ఇధ చరిమభవే ఉపపత్తియా. ఏకగోత్తోతి తుసితగోత్తేన ఏకగోత్తో. ఇతరేతి వణ్ణాదయో. తిత్థియాతి కమ్మఫలవాదినో. అభినీహారోతి అభినీహారోపలక్ఖితో పుఞ్ఞఞాణసమ్భరణకాలో వుత్తో. చుతిపటిసన్ధివసేనాతి అత్తనో పరస్స వా తస్మిం తస్మిం అత్తభావే చుతిం దిస్వా అన్తరా కిఞ్చి అనామసిత్వా పటిసన్ధియా ఏవ గహణవసేన ఏవం జాననం ఇచ్ఛితప్పదేసోక్కమనన్తి ఆహ తేసఞ్హీతిఆది. ఉభయథాపీతి ఖన్ధపటిపాటియాపి చుతిపటిసన్ధివసేనపి. సీహోక్కన్తవసేనపీతి సీహనిపాతవసేనపి. కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేన వీరియం ఆతాపోతి ఆహ ‘‘వీరియాతాపేనా’’తి.

దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా

౧౩. దివి భవత్తా దిబ్బన్తి దేవానం పసాదచక్ఖు వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘దిబ్బసదిసత్తా’’తి. దూరేపీతి పి-సద్దేన సుఖుమస్సాపి ఆరమ్మణస్స గహణం. వీరియారమ్భవసేన ఇజ్ఝనతో సబ్బాపి భావనా, పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతో వా ఇద్ధిపాదభావనావిసేసతో వీరియభావనాతి ఆహ ‘‘వీరియభావనాబలనిబ్బత్త’’న్తి. దిబ్బవిహారవసేనాతి కసిణాదిజ్ఝానచతఉక్కవసేన. ఇమినా దూరకారణత్థే అస్స దిబ్బభావమాహ. దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాతి ఇమినా ఆసన్నకారణభూతపాదకజ్ఝానతో నిబ్బత్తన్తి దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాతి ఇమస్స దిబ్బవిహారపఅయాపన్నం అత్తనా సమ్పయుత్తం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం నిస్సయపచ్చయభూతం నిస్సాయ దిబ్బచక్ఖుఞాణస్స పవత్తత్తాతిపి అత్థో. దివుధాతుస్స జుతిగతియోగం సన్ధాయ ఆలోకపఅగ్గహేనాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఆలోకపరిగ్గహేనాతి కసిణాలోకపరిగ్గహవసేన. దస్సనట్ఠేనాతి రూపదస్సనభావేన, ఇమినా ‘‘చక్ఖతి రూపం విభావేతీ’’తి నిబ్బచనతో చక్ఖుత్తం దస్సేతి. చక్ఖుకిచ్చకరణేనాతి ఇదం చక్ఖుమివ చక్ఖూతి ఉపమాయ సదిసనిమిత్తదస్సనం, సమవిసమాదిదస్సనసఙ్ఖాతస్స చక్ఖుకిచ్చస్స కరణతోతి అత్థో.

యథాహాతి ఉపక్కిలేససుత్తప్పదేసం (మ. ని. ౩.౨౪౨) నిదస్సేతి. తత్థ విచికిచ్ఛాతిఆదీసు భగవతో బోధిమూలే అనభిసమ్బుద్ధస్సేవ దిబ్బచక్ఖునా నానావిధాని రూపాని పస్సన్తస్స ‘‘ఇదం ను ఖో కిం, ఇదం ను ఖో కి’’న్తి విచికిచ్ఛా ఉప్పన్నా, తతో పన విచికిచ్ఛానివత్తనత్థం తాని రూపాని అమనసికరోతో అమనసికరోన్తస్స థినమిద్ధం ఉప్పన్నం, తతో నివత్తనత్థం పున సబ్బరూపాని మనసికరోతో రక్ఖసాదీసు ఛమ్భితత్తం ఉప్పన్నం, ‘‘కిమేత్థ భాయితబ్బ’’న్తి భయవినోదనవసేన మనసికరోతో అత్తనో మనసికారకోసల్లం పటిచ్చ ఉప్పిలసఙ్ఖాతా సమాధిదూసికా గేహసితపీతి ఉప్పన్నా, తన్నిసేధాయ మనసికారవీరియం సిథిలం కరోన్తస్స కాయాలసియసఙ్ఖాతం దుట్ఠుల్లం, తన్నిసేధాయ పున వీరియం పగ్గణ్హతో అచ్చారద్ధవీరియం, పున తన్నిసేధాయ వీరియం సిథిలయతో అతిలీనవీరియం ఉప్పన్నం, తన్నిసేధేత్వా దిబ్బరూపాని పస్సతో అభిజప్పాసఙ్ఖాతా తణ్హా ఉప్పన్నా, తన్నిసేధాయ హీనాదినానారూపాని మనసికరోతో నానారమ్మణవిక్ఖేపసఙ్ఖాతా నానత్తసఞ్ఞా ఉప్పన్నా. పున తం విహాయ ఏకమేవ మనసికరోతో అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం అతివియ చిన్తనం ఉప్పన్నం. ఓభాసన్తి పరికమ్మసముట్ఠితం ఓభాసం. న చ రూపాని పస్సామీతి ‘‘పరికమ్మోభాసమనసికారపసుతతాయ దిబ్బచక్ఖునా రూపాని న పస్సామీ’’తి ఏవం ఉప్పత్తిక్కమసహితో అత్థో వేదితబ్బో, మనుస్సానం ఇదన్తి మానుసకం మానుసకచక్ఖుగోచరం థూలరూపం వుచ్చతి. తదేవ మనుస్సానం దస్సనూపచారత్తా మనుస్సూపచారోతి ఆహ ‘‘మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా’’తి. రూపదస్సనేనాతి దూరసుఖుమాదిరూపదస్సనేన.

యస్మా నియమేన పురేజాతట్ఠితరూపారమ్మణం దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఆవజ్జనపరికమ్మేహి వినా న ఉప్పజ్జతి, న చ ఉప్పజ్జమానం భిజ్జమానం రూపమస్స ఆరమ్మణం హోతి దుబ్బలత్తా, చుతిచిత్తఞ్చ కమ్మజరూపస్స భఙ్గక్ఖణే ఏవ ఉప్పజ్జతి, పటిసన్ధిచిత్తఞ్చ ఉపపత్తిక్ఖణే, తస్మా ఆహ చుతిక్ఖణేతిఆది. రూపదస్సనమేవేత్థ సత్తదస్సనన్తి చవమానేతిఆదినా పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తం. అభిరూపే విరూపేతిపీతి ఇదం వణ్ణ-సద్దస్స సణ్ఠానవాచకతం సన్ధాయ వుత్తం మహన్తం హత్థిరాజవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వాతిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౮) వియ. సున్దరం గతిం గతా సుగతాతి ఆహ ‘‘సుగతిగతే’’తి. ఇమినా పన పదేనాతి యథాకమ్ముపగేతి ఇమినా పదేన.

నేరయికానం అగ్గిజాలసత్థనిపాతాదీహి విభిన్నసరీరవణ్ణం దిస్వా తదనన్తరేహి కామావచరజవనేహేవ ఞాతం తేసం దుక్ఖానుభవనమ్పి దస్సనఫలాయత్తతాయ ‘‘దిబ్బచక్ఖుకిచ్చమేవా’’తి వుత్తం. ఏవం మనసికరోతీతి తేసం కమ్మస్స ఞాతుకామతావసేన పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ పరికమ్మవసేన కిన్ను ఖోతిఆదినా మనసికరోతి. అథస్స తం కమ్మం ఆరమ్మణం కత్వా ఆవజ్జనపరికమ్మాదీనం ఉపరి ఉప్పన్నేన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానేన సమ్పయుత్తం యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, ఇదం యథాకమ్ముపగఞాణం నామాతి యోజనా. దేవానం దస్సనేపి ఏసేవ నయో. విసుం పరికమ్మన్తి పుబ్బేనివాసాదీనం వియ దిబ్బచక్ఖుఞాణపరికమ్మం వినా విసుం పరికమ్మం నత్థి. కేచి పనేత్థ ‘‘పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనపరికమ్మేహి కిచ్చం నత్థి, కిన్ను ఖో కమ్మన్తిఆదిమనసికారానన్తరమేవ కమ్మం. కమ్మసీసేన తంసమ్పయుత్తే చ ధమ్మే ఆరమ్మణం కత్వా అప్పనావీథి ఉప్పజ్జతి. ఏవమనాగతంసఞాణేపి, తేనేవ విసుం పరికమ్మం నామ నత్థి…పే… దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తీతి వుత్త’’న్తి వదన్తి. తం న గహేతబ్బం వసీభూతానమ్పి అభిఞ్ఞానం పాదకజ్ఝానాదిపరికమ్మం వినా అనుప్పత్తితో. పాదకజ్ఝానాదిమత్తేన చ విసుం పరికమ్మం నామ న హోతీతి దిబ్బచక్ఖునావ ఏతాని ఞాణాని సిద్ధానీతి గహేతబ్బం. ఏవం అనాగతంసఞాణస్సాపీతి దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠస్స సత్తస్స అనాగతే పవత్తిం ఞాతుకామతాయ పాదకజ్ఝానాదీనమనన్తరం ఞాణబలానురూపం అనాగతేసు అనేకకప్పేసు ఉప్పజ్జనారహే పుబ్బే అత్తభావపరియాపన్నే పఞ్చక్ఖన్ధే తప్పటిబద్ధే తదారమ్మణే చ సబ్బే లోకియలోకుత్తరధమ్మే సమ్ముతిఞ్చ ఏకక్ఖణే ఆలమ్బిత్వా ఉప్పజ్జనకస్స చతుత్థజ్ఝానసమ్పయుత్తస్స అనాగతంసఞఆణస్సాపి విసుం పరికమ్మం నామ నత్థీతి యోజనా.

కేచి పనేత్థ ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతియం వియ నామగోత్తాదిగహణమ్పి అత్థేవ, తఞ్చ న అభిఞ్ఞాక్ఖణే, అథ ఖో తదనన్తరేసు కామావచరజవనక్ఖణేసు ఏవ హోతి నామపరికప్పకాలే ఇతరపరికప్పాసమ్భవా కమ్మేనుప్పత్తియఞ్చ పరియన్తాభావా. సబ్బపరికమ్మనిమిత్తేసు పన ధమ్మేసు అత్థేసుపి ఏకక్ఖణే అభిఞ్ఞాయ దిట్ఠేసు యథారుచివసేన పచ్ఛా ఏవంనామోతిఆదినా కామావచరచిత్తేన వికప్పో ఉప్పజ్జతి చక్ఖునా దిట్ఠేసు బహూసు రూపేసు థమ్భకుమ్భాదివికప్పో వియ. యఞ్చ కత్థ అవికప్పితం, తమ్పి వికప్పనారహన్తి సబ్బం నామగోత్తాదితో వికప్పితమేవ హోతి. యథా చేత్థ, ఏవం పుబ్బేనివాసానుస్సతియమ్పి పరికప్పారహతమ్పి సన్ధాయ పాళియం ఏవంనామోతిఆదినా అపదేససహితమేవ వుత్త’’న్తి వదన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘నామగోత్తాదికం సబ్బమ్పి ఏకక్ఖణే పఞ్ఞాయతి, అభిరుచితం పన వచసా వోహరన్తీ’’తి వదన్తి, తేపి అత్థతో పురిమేహి సదిసా ఏవ, పుబ్బే దిట్ఠస్స పున వోహారకాలేపి పరికప్పేతబ్బతో పరికప్పారహధమ్మదస్సనమేవ తేహిపి అత్థతో ఉపగతం. ఏకే పన ‘‘సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తిఆదివచనతో కమేనేవ అతీతానాగతధమ్మజాననేన నామగోత్తాదీహి సద్ధిం గహణం సుకర’’న్తి వదన్తి, తం అయుత్తమేవ బుద్ధానమ్పి సబ్బం ఞాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ సబ్బఞ్ఞుతాహానిప్పసఙ్గతో. పాళియం ఇమే వత భోన్తోతిఆది యథాకమ్ముపగఞాణస్స పవత్తిఆకారదస్సనం. కాయవాచాది చేత్థ కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో.

భారియన్తి ఆనన్తరియసదిసత్తా వుత్తం. ఖమాపనే హి అసతి ఆనన్తరియమేవ. తస్సాతి భారియసభావస్స ఉపవాదస్స. మహల్లకోతి కేవలం వయసావ మహల్లకో, న ఞాణేన, ‘‘నాయం కిఞ్చి లోకవోహారమత్తమ్పి జానాతి, పరిసదూసకో ఏవ అమ్హాకం లజ్జితబ్బస్స కరణతో’’తి అధిప్పాయేన హీళేత్వా వుత్తత్తా గుణపరిధంసనేన ఉపవదతీతి వేదితబ్బం. ఆవుసోతిఆదినా థేరో ఉపరిమగ్గుప్పత్తిమస్స ఆకఙ్ఖన్తో కరుణాయ అత్తానమావికాసి. పాకతికం అహోసీతి మగ్గావరణం నాహోసీతి అధిప్పాయో. అత్తనా వుడ్ఢతరోతి సయమ్పి వుడ్ఢో. ఏత్థాపి ‘‘ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా’’తి విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. అనాగామీ అరహా చ ఆయతిం సంవరత్థాయ న ఖమేయ్యుం, సేసా దోసేనపీతి ఆహ ‘‘సచే సో న ఖమతీ’’తి.

యే చ…పే… సమాదపేన్తి, తేపి మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానాతి యోజేతబ్బం. సీలసమ్పన్నోతిఆదీసు నిప్పరియాయతో అగ్గమగ్గట్ఠో అధిప్పేతో తస్సేవ అఞ్ఞారాధనా నియమతో, సేసాపి వా పచ్ఛిమభవికా సీలాదీసు ఠితా తేసమ్పి అఞ్ఞుప్పత్తినియమతో. అఞ్ఞన్తి అరహత్తఫలం. ఏవం సమ్పదన్తి ఏవం నిబ్బత్తికం. యథా తం అవిరజ్ఝనకనిబ్బత్తికం, ఏవమిదమ్పి ఏతస్స నిరయే నిబ్బత్తనన్తి అత్థో. యం సన్ధాయ ‘‘ఏవంసమ్పదమిద’’న్తి నిద్దిట్ఠం, తం దస్సేతుం తం వాచన్తిఆది వుత్తం. తం వాచన్తి అరియూపవాదం. చిత్తన్తి అరియూపవాదకచిత్తం. దిట్ఠిన్తి అరియూపవాదే దోసాభావదస్సనదిట్ఠిం. ‘‘సబ్బమేతం పజహిస్సామీ’’తి చిత్తేన అచ్చయం దేసేత్వా ఖమాపనవసేన అప్పహాయ అప్పటినిస్సజ్జిత్వా. యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయేతి యథా నిరయపాలేహి ఆహరిత్వా నిరయే ఠపితో, ఏవం నిరయే ఠపితో ఏవ, అరియూపవాదేనేవస్స ఇదం నియమేన నిరయే నిబ్బత్తనం యథా మగ్గేన ఫలం సమ్పజ్జతి, ఏవం సమ్పజ్జనకన్తి అధిప్పాయో.

మిచ్ఛాదిట్ఠి సబ్బపాపమూలత్తా పరమా పధానా యేసం వజ్జానం తాని మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని వజ్జాని, సబ్బవజ్జేహి మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ పరమం వజ్జన్తి అత్థో. అవీతరాగస్స మరణతో పరం నామ భవన్తరుపాదానమేవాతి ఆహ ‘‘పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే’’తి. యేన తిట్ఠతి, తస్స ఉపచ్ఛేదేనేవ కాయో భిజ్జతీతి ఆహ ‘‘కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్సుపచ్ఛేదా’’తి. ఏతి ఏతస్మా సుఖన్తి అయో, పుఞ్ఞం. ఆయస్సాతి ఆగమనస్స, హేతుస్స వా. అయతి ఇట్ఠారమ్మణాదీహి పవత్తతీతి ఆయో, అస్సాదో. అసురసదిసన్తి పేతాసురసదిసం.

ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా

౧౪. సరసలక్ఖణపటివేధేనాతి సభావసఙ్ఖాతస్స లక్ఖణస్స అసమ్మోహతో పటివిజ్ఝనేన. నిబ్బత్తికన్తి నిప్ఫాదనం. యం ఠానం పత్వాతి యం నిబ్బానం మగ్గస్స ఆరమ్మణపచ్చయట్ఠేన ఠానం కారణభూతం ఆగమ్మ. అప్పవత్తిన్తి అప్పవత్తిహేతుం. కిలేసవసేనాతి యేసం ఆసవానం ఖేపనేన ఇదం ఞాణం ఆసవక్ఖయఞాణం జాతం, తేసం కిలేసానం వసేన, తేసం ఆసవానం వసేన సబ్బకిలేసానం సఙ్గహణతో పరియాయతో పకారన్తరతోతి అత్థో. పాళియం అతీతకాలవసేన ‘‘అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తి వత్వాపి అభిసమయకాలే తస్స తస్స జాననస్స పచ్చుప్పన్నతం ఉపాదాయ ‘‘ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో’’తి వత్తమానకాలేన నిద్దేసో కతో. కామాసవాదీనం విముచ్చనేనేవ తదవినాభావతో దిట్ఠాసవస్సాపి విముత్తి వేదితబ్బా.

‘‘ఖీణా జాతీ’’తి జాననం కిలేసక్ఖయపచ్చవేక్ఖణవసేన, వుసితం బ్రహ్మచరియన్తిఆదిజాననం మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణవసేన హోతీతి ఆహ ‘‘ఖీణా జాతీతిఆదీహి తస్స భూమి’’న్తి. తత్థ భూమిన్తి విసయం, తీసు కాలేసుపి జాతిక్ఖయం పతి ఉజుకమేవ వాయామాసమ్భవేపి తం పతి వాయామకరణస్స సాత్థకతం, తస్స అనాగతక్ఖన్ధానుప్పత్తిఫలతఞ్చ దస్సేతుం యా పనాతిఆది వుత్తం. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తాతిఆదినా హి మగ్గేనావిహతకిలేసేహేవ ఆయతిం ఖన్ధానం జాతి హేస్సతి, తేసఞ్చ కిలేసానం మగ్గేన వినాసే సతి ఖన్ధా న జాయిస్సన్తి, కిలేసానఞ్చ తేకాలికతాయ జాతియం వుత్తనయేన కేనచి పచ్చయేన వినాసయోగేపి చిత్తసన్తానే కిలేసవిరుద్ధఅరియమగ్గక్ఖణుప్పాదనమేవ తబ్బినాసో విరుద్ధపచ్చయోపనిపాతేన ఆయతిం అనుప్పజ్జనతో బీజసన్తానే అగ్గిక్ఖన్ధోపనిపాతేన ఆయతిం బీజత్తానుప్పత్తి వియ, ఇతి మగ్గక్ఖణుప్పత్తిసఙ్ఖాతకిలేసాభావేన కిలేసఫలానం ఖన్ధానం ఆయతిం అనుప్పత్తియేవ జాతిక్ఖయోతి అయమత్థో విభావీయతి, తేనాహ ‘‘మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా’’తి. ఏత్థ చాయమత్థో కిలేసాభావసఙ్ఖాతస్స మగ్గస్స భావితత్తా ఉప్పాదితత్తా పచ్చయాభావేన అనుప్పజ్జన్తీ ఖన్ధానం జాతి తేన ఆయతిం అనుప్పజ్జనసఙ్ఖాతేన అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన వోహారతో ఖీణా మే జాతీతి. న హి సఙ్ఖతధమ్మానం పచ్చయన్తరేన వినాసో సమ్భవతి, సమ్భవే చ తస్స పచ్చయన్తరతాదిప్పసఙ్గతో. తబ్బిరుద్ధక్ఖణుప్పాదనమేవ తబ్బినాసుప్పాదనం. తన్తి ఖీణజాతిం అబ్భఞ్ఞాసిన్తి సమ్బన్ధో. ఇత్థత్తాయాతి ఇమే పకారా ఇత్థం, తబ్భావో ఇత్థత్తం, తదత్థాయ. దస్సేన్తోతి నిగమనవసేన దస్సేన్తోతి.

విజ్జాత్తయకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

ఉపాసకత్తపటివేదనాకథావణ్ణనా

౧౫. అఞ్ఞాణన్తి ధి-సద్దయోగేన సామిఅత్థే ఉపయోగవచనం. పాదానీతి పాదే. యససాతి పరివారేన. కోతూహలచ్ఛరేతి కోతూహలే అచ్ఛరే చ. అయన్తి అమిక్కన్త-సద్దో. నయిదం ఆమేడితవసేన ద్విక్ఖత్తుం, అథ ఖో అత్థద్వయవసేనాతి దస్సేన్తో అథ వాతిఆదిమాహ. అవిసేసేన అత్థసామఞ్ఞేన నిప్ఫన్నో అభిక్కన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, దేసనాపసాదాదివిసేసాపేక్ఖాయపి తథేవ తిట్ఠతి పుబ్బే నిప్ఫన్నత్తాతి ఆహ ‘‘అభిక్కన్తం…పే… పసాదో’’తి. అధోముఖఠపితం కేనచి. హేట్ఠాముఖజాతం సయమేవ. పరియాయేహీతి పకారేహి, అరసరూపత్తాదిపటిపాదకకారణేహి వా.

గముధాతుస్స ద్వికమ్మకత్తాభావా గోతమం సరణన్తి ఇదం పదద్వయమ్పి న ఉపయోగవచనం. అపి చ ఖో పురిమమేవ, పచ్ఛిమం పన పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘గోతమం సరణన్తి గచ్ఛామీ’’తి వుత్తం. తేన చ ఇతి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేతి. అఘస్సాతి అఘతో పాపతో. తాతాతి హి పదం అపేక్ఖిత్వా నిస్సక్కస్సేవ యుత్తత్తా. అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధేతి పదద్వయేనాపి ఫలట్ఠా ఏవ దస్సితా, న మగ్గట్ఠాతి దస్సేన్తో ‘‘యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చా’’తి ఆహ. విత్థారోతి ఇమినా ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) వుత్తపదం సఙ్గణ్హాతి. అనేజన్తి నిత్తణ్హం. అప్పటికూలన్తి అవిరోధత్థదీపనతో అవిరుద్ధసుచిం పణీతం వా. వాచాయ పగుణీకత్తబ్బతో, పకట్ఠేహి సద్దత్థగుణేహి యోగతో వా పగుణం. సంహతోతి ఘటితో సమేతో. యత్థాతి యేసు పురిసయుగేసూతి సమ్బన్ధో. అట్ఠ చ పుగ్గలధమ్మదసా తేతి తే అట్ఠ పుగ్గలా అరియధమ్మస్స దిట్ఠత్తా ధమ్మదసా.

సరణన్తిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – భయహింసనాదిఅత్థేన రతనత్తయం సరణం నామ, తదేవ మే రతనత్తయం తాణం లేణం పరాయణన్తి బుద్ధసుబుద్ధతాదిగుణవసేన తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం నామ. యథావుత్తేన ఇమినా చిత్తుప్పాదేన సమన్నాగతో సరణం గచ్ఛతి నామ. ఏతస్స చ సరణగమనస్స లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధో పభేదో. తత్థ లోకుత్తరం సరణగమనూపక్కిలేససముచ్ఛేదేన మగ్గక్ఖణేయేవ సిజ్ఝతి. లోకియసరణగమనం చతుధా పవత్తతి అహం అత్తానం బుద్ధస్స పరిచ్చజామీతిఆదినా అత్తనియ్యాతనేన, యథావుత్తతప్పరాయణతాయ, సిస్సభావూపగమనేన, పణిపాతేన చాతి. సబ్బత్థాపి చేత్థ సేట్ఠదక్ఖిణేయ్యభావవసేనేవ సరణగమనం హోతి, న ఞాతిభయాచరియాదివసేనాతి వేదితబ్బం. ఏవం ఞాతిఆదివసేన తిత్థియం వన్దతో సరణం న భిజ్జతి, దక్ఖిణేయ్యభావేన అఞ్ఞం వన్దతో సరణం భిజ్జతి. లోకియస్స సరణగమనస్స నిబ్బానప్పత్తినియమం సదిసఫలం సరణగతస్స అనాగతే నిబ్బానప్పత్తినియమతో. సబ్బలోకియసమ్పత్తిసమధిగమో పన అపాయదుక్ఖాదిసమతిక్కమో చ ఆనిసంసఫలం. తీసు వత్థూసు చస్స సంసయమిచ్ఛాఞాణాది సంకిలేసో. భేదోపిస్స సావజ్జానవజ్జవసేన దువిధో. తత్థ పఠమో మిచ్ఛాదిట్ఠిపుబ్బకేహి తిత్థియపణిపాతాదీహి హోతి, సో చ అనిట్ఠఫలత్తా సావజ్జో. అనవజ్జో పన కాలకిరియాయ హోతి. లోకుత్తరసరణగమనస్స సబ్బథా సంకిలేసో వా భేదో వా నత్థీతి వేదితబ్బం.

కో ఉపాసకోతిఆది ఉపాసకత్తసరూపకారణాదిపుచ్ఛా. తత్థ యో గహట్ఠో మనుస్సో వా అమనుస్సో వా వుత్తనయేన తిసరణం గతో, అయం ఉపాసకో. యో చ సరణగమనాదికిరియాయ రతనత్తయం ఉపాసనతో ‘‘ఉపాసకో’’తి వుచ్చతి. పఞ్చ వేరమణియో చస్స సీలం. పఞ్చమిచ్ఛావాణిజ్జాదిపాపాజీవం పహాయ ధమ్మేన సమేన జీవితకప్పనమస్స ఆజీవో. అస్సద్ధియదుస్సీలతాదయో ఉపాసకత్తస్స విపత్తి, తదభావో సమ్పత్తీతి వేదితబ్బా.

విహారగ్గేనాతి ఓవరకాదివసనట్ఠానకోట్ఠాసేన. అజ్జభావన్తి అస్మిం అహని పవత్తం పసాదాదిం. కాయవిఞ్ఞత్తిహేతుకో సరీరావయవో కాయఙ్గం. వచీవిఞ్ఞత్తిహేతుకం ఓట్ఠజివ్హాది వాచఙ్గం. అచోపేత్వాతి అచాలేత్వా. ఏతేన చ వచీపవత్తియా పుబ్బభాగే ఠానకరణానం చలనపచ్చయో వాయోధాతుయా వికారాకారో విసుం కాయవిఞ్ఞత్తి న హోతి, తేన విసుం విఞ్ఞాపేతబ్బస్స అధిప్పాయస్స అభావా వచీవిఞ్ఞత్తియమేవ సఙ్గయ్హతి తదుపకారత్తా. యథా కాయేన కాయకణ్డుయనాదీసు సద్దుప్పత్తిహేతుభూతో పథవీధాతుయా ఆకారవికారో విసుం అధిప్పాయస్స అవిఞ్ఞాపనతో వచీవిఞ్ఞత్తి న హోతి, ఏవమయమ్పీతి దస్సేతి. అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనతో హేతా విఞ్ఞత్తియో నామ జాతా, న కేవలం వాయుపథవీనం చలనసద్దుప్పత్తిపచ్చయభూతవికారాకారమత్తతాయ. ఏవఞ్చ బహిద్ధా రుక్ఖాదీసు చలనసద్దుప్పత్తిపచ్చయానం యథావుత్తప్పకారానం వికారాకారానం అవిఞ్ఞత్తితా సమత్థితా హోతీతి వేదితబ్బా. కేచి వాచఙ్గన్తి ‘‘హోతు సాధూ’’తి ఏవమాదివాచాయ అవయవన్తిఆదిం వదన్తి, తం అచోపేత్వాతి ఇమినా న సమేతి. ఖన్తిం చారేత్వాతి అనుమతిం పవత్తేత్వా. ‘‘ఖన్తిం ధారేత్వా’’తిపి పాఠో, బహి అనిక్ఖమనవసేన గణ్హిత్వాతి అత్థో. పటిముఖోతి భగవతి పటినివత్తముఖో, తేనాహ ‘‘అపక్కమిత్వా’’తి.

౧౬. యాచధాతుస్స ద్వికమ్మకత్తా ‘‘భగవా వస్సావాసం యాచితో’’తి వుత్తం. సుసస్సకాలేపీతి వుత్తమేవత్థం పాకటం కాతుం ‘‘అతిసమగ్ఘేపీ’’తి వుత్తం. అతివియ అప్పగ్ఘేపి యదా కిఞ్చిదేవ దత్వా బహుం పుబ్బణ్ణాపరణ్ణం గణ్హన్తి, తాదిసే కాలేపీతి అత్థో. భిక్ఖమానాతి యాచమానా. వుత్తసస్సన్తి వపితసస్సం. తత్థాతి వేరఞ్జాయం, ఏతేన ‘‘వుత్తం సలాకా ఏవ హోతి ఏత్థాతి సలాకావుత్తా’’తి విసేసనస్స పరనిపాతేన నిబ్బచనం దస్సేతి. అథ వా ‘‘సబ్బం సస్సం సలాకామత్తమేవ వుత్తం నిబ్బత్తం సమ్పన్నం ఏత్థాతి సలాకావుత్తా’’తిపి నిబ్బచనం దట్ఠబ్బం, తేనాహ ‘‘సలాకా ఏవ సమ్పజ్జతీ’’తి. ‘‘సలాకాయ వుత్తం జీవికా ఏతిస్సన్తి సలాకావుత్తా’’తిపి నిబ్బచనం దస్సేతుం సలాకాయ వాతిఆది వుత్తం. ధఞ్ఞకరణట్ఠానేతి ధఞ్ఞమిననట్ఠానే. వణ్ణజ్ఝక్ఖన్తి కహాపణపరిక్ఖకం.

ఉఞ్ఛేన పగ్గహేనాతి ఏత్థ పగ్గహేనాతి పత్తేన, తం గహేత్వాతి అత్థో. పగ్గయ్హతి ఏతేన భిక్ఖాతి హి పగ్గహో, పత్తో. తేనాహ పగ్గహేన యో ఉఞ్ఛోతిఆది. అథ వా పగ్గహేనాతి గహణేన, ఉఞ్ఛత్థాయ గహేతబ్బో పత్తోతి సిజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘పత్తం గహేత్వా’’తి.

గఙ్గాయ ఉత్తరదిసాపదేసో ఉత్తరాపథో, సో నివాసో ఏతేసం, తతో వా ఆగతాతి ఉత్తరాపథకా, తేనాహ ఉత్తరాపథవాసికాతిఆది. ‘‘ఉత్తరాహకా’’తిపి పాఠో, సో ఏవ అత్థో నిరుత్తినయేన. మన్దిరన్తి అస్ససాలం. ‘‘మన్దర’’న్తిపి లిఖన్తి, తం న సున్దరం. సా చ మన్దిరా యస్మా పరిమణ్డలాకారేన బహువిధా చ కతా, తస్మా ‘‘అస్సమణ్డలికాయో’’తి వుత్తా.

గఙ్గాయ దక్ఖిణాయ దిసాయ దేసో దక్ఖిణాపథో, తత్థ జాతా మనుస్సా దక్ఖిణాపథమనుస్సా. బుద్ధం మమాయన్తి మమేవాయన్తి గణ్హనసీలా బుద్ధమామకా, ఏవం సేసేసుపి. ఏవన్తి పచ్ఛా వుత్తనయేన అత్థే గయ్హమానే. పటివీసన్తి కోట్ఠాసం. తదుపియన్తి తదనురూపం తప్పహోనకం. లద్ధాతి లభిత్వా నో హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘లద్ధో’’తి వా పాఠో, ఉపట్ఠాకట్ఠానం నేవ లభిన్తి అత్థో. ఞాతి చ పసత్థతమగుణయోగతో సేట్ఠో చాతి ఞాతిసేట్ఠో. ఏవరూపేసు ఠానేసు అయమేవ పతిరూపోతి ఆమిసస్స దుల్లభకాలేసు పరికథోభాసాదిం అకత్వా పరమసల్లేఖవుత్తియా ఆజీవసుద్ధియం ఠత్వా భగవతో అధిప్పాయానుగుణం ఆమిసం విచారేన్తేన నామ ఞాతిసినేహయుత్తేన అరియసావకేనేవ కాతుం యుత్తన్తి అధిప్పాయో.

మారావట్టనాయాతి మారేన కతచిత్తపరివట్టనేన, చిత్తసమ్మోహనేనాతి అత్థో. తమ్పీతి ఉత్తరకురుం వా తిదసపురం వా ఆవట్టేయ్య.

‘‘ఫుస్సస్సాహం పావచనే, సావకే పరిభాసయిం;

యవం ఖాదథ భుఞ్జథ, మా చ భుఞ్జథ సాలయో’’తి. (అప. థేర ౧.౩౯.౮౮) –

అపదానే వుత్తస్స అకుసలస్స తదా ఓకాసకతత్తా. నిబద్ధదానస్సాతి ‘‘దస్సామా’’తి వాచాయ నియమితదానస్స. అప్పితవత్తస్సాతి కాయేన అతిహరిత్వా దిన్నవత్థునోపి. విసహతీతి సక్కోతి. సఙ్ఖేపేనాతి నీహారేన. బ్యామప్పభాయాతి సమన్తతో హేట్ఠా చ ఉపరి చ అసీతిహత్థమత్తే ఠానే ఘనీభూతాయ ఛబ్బణ్ణాయ పభాయ, యతో ఛబ్బణ్ణరంసియో తళాకతో మాతికాయో వియ నిక్ఖమిత్వా దససు దిసాసు ధావన్తి, సా యస్మా బ్యామమత్తా వియ ఖాయతి, తస్మా ‘‘బ్యామప్పభా’’తి వుచ్చతి. యస్మా అనుబ్యఞ్జనాని చ పచ్చేకం భగవతో సరీరే పభాసమ్పత్తియుత్తా ఆకాసే చన్దసూరియాదయో వియ విభాతా విరోచన్తి, తస్మా తాని బ్యామప్పభాయ సహ కేనచి అనభిభవనీయాని వుత్తాని.

అనత్థసఞ్హితేతి ఘాతాపేక్ఖం సామిఅత్థే భుమ్మవచనం, తేనాహ ‘‘తాదిసస్స వచనస్స ఘాతో’’తి. అత్థో ధమ్మదేసనాయ హేతు ఉప్పజ్జతి ఏత్థ, ధమ్మదేసనాదికో వా అత్థో ఉప్పజ్జతి ఏతాయాతి అట్ఠుప్పత్తి, పచ్చుప్పన్నవత్థు.

ఏకం గహేత్వాతి ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతేసు ద్వీసు ధమ్మదేసనాకారణం గహేత్వా. రత్తిచ్ఛేదో వాతి సత్తాహకరణీయవసేన గన్త్వా బహి అరుణుట్ఠాపనవసేన వుత్తో, న వస్సచ్ఛేదవసేన తస్స విసుం వుచ్చమానత్తా. ఏతేన చ వస్సచ్ఛేదపచ్చయే సత్తాహకరణీయేన గమనం అనుఞ్ఞాతన్తి వేదితబ్బం. న కిస్మిఞ్చీతి కిస్మిఞ్చి గుణే సమ్భావనావసేన న మఞ్ఞన్తి. పచ్ఛా సీలం అధిట్ఠహేయ్యామాతి ఆజీవహేతు సన్తగుణప్పకాసనేన ఆజీవవిపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. అతిమఞ్ఞిస్సతీతి అవమఞ్ఞిస్సతి.

౧౭. ‘‘ఆయస్మాతి పియవచనమేత’’న్తి ఉచ్చనీచజనసామఞ్ఞవసేన వత్వా పున ఉచ్చజనావేణికవసేనేవ దస్సేన్తో ‘‘గరుగారవసప్పతిస్సాధివచన’’న్తి ఆహ. తత్థ సహ పతిస్సయేన నిస్సయేనాతి సప్పతిస్సో, సనిస్సయో, తస్స గరుగుణయుత్తేసు గారవవచనన్తి అత్థో. ఇధ పన వచనమేవ అధివచనం. పప్పటకోజన్తి ఆదికప్పే ఉదకూపరి పఠమం పథవీభావేన సఞ్జాతం నవనీతపిణ్డసదిసం ఉదకేపి ఉప్పిలనసభావం అవిలీయనకం అతిసినిద్ధమధురం అనేకయోజనసహస్సబహలం రసాతలసఙ్ఖాతం పథవోజం. యం ఆదికప్పికేహి మనుస్సేహి రసతణ్హాయ గహేత్వా భుఞ్జమానం తేసం కమ్మబలేన ఉపరిభాగే కక్ఖళభావం ఆపజ్జిత్వా హేట్ఠా పురిమాకారేనేవ ఠితం, యస్స చ బలేన అయం మహాపథవీ సపబ్బతసముద్దకాననా హేట్ఠాఉదకే అనిముజ్జమానా అవికిరియమానా కుల్లుపరి వియ నిచ్చలా తిట్ఠతి, తం పథవీసారమణ్డన్తి అత్థో, తేనాహ పథవీమణ్డోతిఆది. సమ్పన్నన్తి మధురరసేన ఉపేతం, తేనాహ ‘‘సాదురస’’న్తి. ఉపపన్నఫలోతి బహుఫలో. ‘‘నిమ్మక్ఖిక’’న్తి వత్వా పున ‘‘నిమ్మక్ఖికణ్డ’’న్తి మక్ఖికణ్డానమ్పి అభావం దస్సేతి. యే పథవీనిస్సితా పాణా, తే తత్థ సఙ్కామేస్సామీతి ఏత్థ మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతిత్థీనమ్పి హత్థసఙ్కామనే కిం అనామాసదోసో న హోతీతి? న హోతి, కస్మా? ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తి (పారా. ౧౫౯) వచనతో, తేనేవ భగవాపి అనామాసదోసం అదస్సేత్వా ‘‘విపల్లాసమ్పి సత్తా పటిలభేయ్యు’’న్తి ఆహ, ఖుద్దకో గామో. మహన్తో సాపణో నిగమో. పదవీతిహారేనాతి పదనిక్ఖేపేన.

వినయపఞ్ఞత్తియాచనకథావణ్ణనా

౧౮. వినయపఞ్ఞత్తియా మూలతో పభుతీతి పారాజికాదిగరుకానం, తదఞ్ఞేసఞ్చ సిక్ఖాపదానం పాతిమోక్ఖుద్దేసక్కమేన యేభుయ్యేన అపఞ్ఞత్తతం సన్ధాయ వుత్తం, న సబ్బేన సబ్బం అపఞ్ఞత్తతాయ. తేనేవ థేరో భగవన్తం ‘‘సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేయ్య ఉద్దిసేయ్య పాతిమోక్ఖ’’న్తి పాతిమోక్ఖుద్దేసేన సహ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిం యాచి. ఖన్ధకే హి ఆనన్దత్థేరాదీనం పబ్బజ్జతో పురేతరమేవ రాహులభద్దస్స పబ్బజ్జాయ ‘‘న, భిక్ఖవే, అననుఞ్ఞాతో మాతాపితూహి పుత్తో పబ్బాజేతబ్బో, యో పబ్బాజేయ్య ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౦౫) పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదం దిస్సతి. ఇధేవ అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘సామమ్పి పచనం…పే… న వట్టతీ’’తి చ, ‘‘రత్తిచ్ఛేదో వస్సచ్ఛేదో వా న కతో’’తి చ వుత్తత్తా పుబ్బేవ సామపాకాదిపటిక్ఖేపో అత్థీతి పఞ్ఞాయతి. ఏవం కతిపయసిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తిసబ్భావేపి అపఞ్ఞత్తపారాజికాదికే సన్ధాయ ‘‘న తావ, సారిపుత్త, సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీ’’తి వుత్తన్తి గహేతబ్బం. పుథుత్తారమ్మణతో పటినివత్తిత్వా సమ్మదేవ ఏకారమ్మణే చిత్తేన లీనో పటిసల్లీనో నామాతి ఆహ ‘‘ఏకీభావం గతస్సా’’తి, చిత్తవివేకం గతస్సాతి అత్థో. చిరన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం.

సోళసవిధాయ పఞ్ఞాయాతి మజ్ఝిమనికాయే అనుపదసుత్తన్తదేసనాయం ‘‘మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో పుథుపఞ్ఞో హాసపఞ్ఞో జవనపఞ్ఞో తిక్ఖపఞ్ఞో నిబ్బేధికపఞ్ఞో’’తి ఆగతా ఛ పఞ్ఞా చ నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞా చ అరహత్తమగ్గపఞ్ఞా చాతి ఏవం సోళసవిధేన ఆగతాయ పఞ్ఞాయ. యేసం బుద్ధానం సావకా సుద్ధావాసేసు సన్దిస్సన్తి, తేయేవ లోకే పాకటాతి విపస్సీఆదయోవ ఇధ ఉద్ధటా, న ఇతరే పుబ్బబుద్ధా. తేనేవ ఆటానాటియసుత్తే (దీ. ని. ౩.౨౭౫ ఆదయో) దేవాపి అత్తనో పాకటానం తేసఞ్ఞేవ గహణం అకంసు, నాఞ్ఞేసన్తి వేదితబ్బం.