౧. పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. అడ్ఢమాసన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. పటిసల్లీయితున్తి యథావుత్తం కాలం పటి దివసే దివసే సమాపత్తియం ధమ్మచిన్తాయం చిత్తం నిలీయితుం. వినేతబ్బోతి సముచ్ఛేదవినయేన వినేతబ్బో అరియమగ్గాధిగన్తబ్బో. తన్తి దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనం. అస్సాతి జనతాయ. అపగచ్ఛతీతి సత్థు సన్తికతో అపేతి. సూతి నిపాతమత్తం.

పదేసేనాతి ఏకదేసేన. సహ పదేసేనాతి సపదేసో. స్వాయం సపదేసో యస్మా వేదనావసేనేవ పాళియం ఆగతో, తస్మా పరమత్థధమ్మకోట్ఠాసే వేదనా అనవసేసతో లబ్భతి, తే గణ్హన్తో ‘‘ఖన్ధపదేసో’’తిఆదిమాహ. తం సబ్బన్తి ఖన్ధపదేసాదికం సబ్బమ్పి. ‘‘సమ్మసన్తో’’తి పదస్స అత్థదస్సనవసేన ‘‘పచ్చవేక్ఖన్తో’’తి ఆహ. పచ్చవేక్ఖణా ఇధ సమ్మసనం నామ, న విపస్సనా. విపస్సనాసమ్మసనం పన భగవతో విసాఖపుణ్ణమాయం ఏవ నిప్ఫన్నం, తస్మా భగవతో అఞ్ఞభూమికాపి వేదనా అఞ్ఞభూమికానం సత్తానం విరుద్ధా ఉప్పజ్జతేవాతి వుత్తం ‘‘యావ భవగ్గా పవత్తా సుఖా వేదనా’’తి. సబ్బాకారేనాతి సరూపతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదాదితోతి సబ్బాకారేన. పరిగ్గణ్హన్తో ఉపపరిక్ఖన్తో.

నిప్పదేసానేవ అనవసేసానేవ. ఇన్ద్రియసతిపట్ఠానపదేసో సువిఞ్ఞేయ్యోతి అనుద్ధతో. అస్సాతి భగవతో. ఠానేతి తస్మిం తస్మిం పచ్చవేక్ఖితబ్బసఙ్ఖాతే ఓకాసే. సా సా చ విహారసమాపత్తీతి ఖన్ధవసేన ఆయతనాదివసేన చ పవత్తిత్వా తేసం ఏకదేసభూతం వేదనంయేవ పరిగ్గహేత్వా తం సమ్మసిత్వా అనుక్కమేన సమాపన్నా ఝానసమాపత్తి ఫలసమాపత్తి చ. ఫలసమాపత్తి హి తథా సమ్మసిత్వా పునప్పునం సమాపజ్జనవసేన అత్థతో అభిన్నాపి అధిట్ఠానభూతధమ్మభేదేన భిన్నా వియ వుచ్చతి, యతో చతువీసతికోటిసతసహస్సభేదా దేవసికం వళఞ్జనసమాపత్తియో అట్ఠకథాయం వుత్తా. కామం అఞ్ఞధమ్మవసేనపి జాతా ఏవ, వేదనావసేన పనేత్థ అభినివేసో కతో వేదనానుభావేన జాతా. కస్మా ఏవం జాతాతి? బుద్ధానం ఞాణపదస్స అన్తరవిభాగత్తా. తథా హి భగవా సకలమ్పి అడ్ఢమాసం వేదనావసేనేవ సమ్మసనం పవత్తేతి, తదనుసారేన చ తా విహారసమాపత్తియో సమాపజ్జి. తయిదం అచ్ఛరియం అనఞ్ఞసాధారణం భిక్ఖూ పవేదేన్తో సత్థా – ‘‘యేన స్వాహ’’న్తిఆదిమవోచ.

అకుసలావాతి పాణాతిపాత-అదిన్నాదాన-కామేసుమిచ్ఛాచార-ముసావాద-పిసుణవాచాసమ్ఫప్పలాప-అభిజ్ఝా-బ్యాపాదవసేన తంతంమిచ్ఛాదస్సనవసేన చ అకుసలా వేదనా ఏవ హోతి. బ్రహ్మలోకాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ నిచ్చా ధువా భవిస్సామాతి ఏవం దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయాతి యోజేతబ్బం. దేవకులాదీసు దేవపూజత్థం, సబ్బజనపరిభోగత్థం వా మాలావచ్ఛం రోపేన్తి. వధబన్ధనాదీనీతి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదాన-మిచ్ఛాచార-ముసావాద-పిసుణవాచా-సమ్ఫప్పలాపాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. దిట్ఠధమ్మవిపాకస్స అపచురత్తా అపాకటత్తా చ ‘‘భవన్తరగతాన’’న్తి వుత్తం.

ఇతి నేసన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన యథా ఫరుసవాచావసేన, ఏవం తదఞ్ఞేసమ్పి అకుసలకమ్మానం వసేన సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా అకుసలవేదనాప్పవత్తి యథారహం నీహరిత్వా వత్తబ్బా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యథా మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చ కుసలాకుసలవిపాకవేదనా సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా చ వసేన యథారహం యోజేత్వా దస్సితా, ఏవం మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయాదీసుపి యథారహం యోజేత్వా దస్సేతబ్బాతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఛన్దపచ్చయాతి ఏత్థ తణ్హాఛన్దసహితో కత్తుకామతాఛన్దో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దపచ్చయాతిఆదీసు పన ఛన్దపచ్చయా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా వేదితబ్బా’’తి. వితక్కపచ్చయాతి ఏత్థ అప్పనాప్పత్తోవ వితక్కో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనావా’’తి. వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనాయ గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా పఠమజ్ఝాన’’న్తి. ఉపరి తిస్సో రూపావచరా, హేట్ఠా తిస్సో అరూపావచరా ఏవం సేసా ఛ సఞ్ఞాసమాపత్తివేదనా.

తిణ్ణన్తి ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం. అవూపసమేతి పటిపక్ఖేన అవూపసమితే. తిణ్ణఞ్హి తేసం సహభావేన పచ్చయతా అట్ఠలోభసహగతచిత్తేసు ఏవ. తత్థ యం వత్తబ్బం తం వుత్తమేవ. ఛన్దమత్తస్సాతి తేసు తీసు ఛన్దమత్తస్స. వూపసమే పఠమజ్ఝానవేదనావ అప్పనాప్పత్తస్స అధిప్పేతత్తా. ఛన్దవితక్కానం వూపసమే దుతియజ్ఝానాదివేదనా అధిప్పేతా సఞ్ఞాయ అవూపసన్తత్తా. దుతియజ్ఝానాదివేదనాగహణేన హి సబ్బా సఞ్ఞాసమాపత్తియో చ గహితావ హోన్తి. తిణ్ణమ్పి వూపసమేతి ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం వూపసమే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా అధిప్పేతా. భవగ్గప్పత్తసఞ్ఞా హి వూపసమన్తి ఛన్దసఙ్కప్పానం అచ్చన్తసుఖుమభావప్పత్తియా. హేట్ఠా ‘‘సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా’’తి ఏత్థ సమ్మాదిట్ఠిగ్గహణేన హేట్ఠిమమగ్గసమ్మాదిట్ఠిపి గహితావ హోతీతి ఆహ – ‘‘అప్పత్తస్స పత్తియాతి అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి. అథ వా హేట్ఠిమమగ్గాధిగమేన వినా అగ్గమగ్గో నత్థీతి హేట్ఠిమమగ్గాధిగమం అత్థాపన్నం కత్వా ‘‘అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి వుత్తం. ఆయమేతి ఫలేన మిస్సితో హోతి ఏతేనాతి ఆయామో, సమ్మావాయామోతి ఆహ ‘‘అత్థి ఆయామన్తి అత్థి వీరియ’’న్తి. తస్స వీరియారమ్భస్సాతి అఞ్ఞాధిగమకారణస్స సమ్మావాయామస్స వసేన. పాళియం ఠాన-సద్దో కారణపరియాయోతి ఆహ – ‘‘అరహత్తఫలస్స కారణే’’తి. తప్పచ్చయాతి ఏత్థ తం-సద్దేన ‘‘ఠానే’’తి వుత్తకారణమేవ పచ్చామట్ఠన్తి ఆహ – ‘‘అరహత్తస్స ఠానపచ్చయా’’తి. చతుమగ్గసహజాతాతి ఏతేన ‘‘అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి ఏత్థ హేట్ఠిమమగ్గానం అత్థాపత్తివసేన గహితభావమేవ జోతేతి. కేచి పన ‘‘చతుమగ్గసహజాతాతి వత్వా నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనాతి భూతకథనం విసేసనం. నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనాతి పఠమం అపేక్ఖితబ్బం, పచ్ఛా చతుమగ్గసహజాతా’’తి వదన్తి.

పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.